Một buổi sáng, vừa lúc tôi chuẩn bị đến văn phòng, Agrafena — người nấu ăn, giặt giũ kiêm quản gia của tôi — bước vào và, điều khiến tôi vô cùng ngạc nhiên, cất lời trò chuyện.

Từ trước tới nay, bà vẫn là một sinh vật lặng lẽ và đơn giản đến mức ngoại trừ câu hỏi quen quen về bữa tối hằng ngày, suốt sáu năm qua bà chẳng hề thốt ra một lời nào. Ít ra thì tôi cũng chưa từng nghe thấy gì khác từ miệng bà.

"Tôi vào đây để thưa với ngài một điều, thưa ông," bà đột ngột mở lời; "ngài thực sự nên cho thuê căn phòng nhỏ ấy đi."

"Căn phòng nhỏ nào?"

"Thì cái phòng bên cạnh nhà bếp chứ phòng nào nữa."

"Để làm gì?"

"Để làm gì ư? Thì thiên hạ vẫn nhận người trọ đấy thôi."

"Nhưng ai mà thèm thuê?"

"Ai thuê ư? Thì người trọ thuê chứ ai."

"Nhưng mụ mập ạ, người ta chẳng thể kê nổi một chiếc giường vào đó; còn đâu chỗ mà xoay sở! Ai mà sống nổi trong cái không gian ấy chứ?"

"Ai thèm sống trong đó làm gì! Miễn là có chỗ để ngủ qua đêm. Chà, người ta sẽ ngồi ngoài cửa sổ."

"Cửa sổ nào cơ chứ?"

"Cửa sổ nào ư! Cứ làm như ngài không biết ấy nhỉ! Cái cửa sổ ở hành lang chứ cửa sổ nào. Người ta sẽ ngồi đó, khâu vá hoặc làm bất cứ việc gì khác. Thậm chí có lúc sẽ ngồi trên ghế nữa. Hắn có ghế mà; lại có cả bàn nữa chứ; hắn có đủ mọi thứ."

"Thế 'hắn' là ai?"

[2]

"Ồ, một người tốt, một người từng trải. Tôi sẽ nấu ăn cho hắn. Và tôi sẽ đòi hắn ba rúp một tháng tiền ăn ở."

Sau những nỗ lực kỳ kèo kéo dài, cuối cùng tôi cũng gặng hỏi ra được từ Agrafena rằng một gã đàn ông lớn tuổi nào đó đã bằng cách nào đấy thuyết phục được bà cho phép hắn chuyển vào ở nhờ trong nhà bếp như một người thuê trọ ăn cơm chung. Bất cứ ý tưởng nào đã cắm rễ trong đầu Agrafena thì thế nào cũng phải được thực hiện cho bằng được; bằng không, tôi thừa biết bà sẽ chẳng để cho tôi được yên thân. Khi có điều gì đó không vừa ý, bà lập tức đâm ra trầm ngâm, chìm sâu vào một nỗi u uất có thể kéo dài nửa tháng hoặc ba tuần. Trong khoảng thời gian ấy, những bữa ăn của tôi bị hỏng bét, quần áo của tôi bị bỏ thất lạc, sàn nhà của tôi chẳng ai lau chùi; tóm lại là tôi phải chịu đựng trăm bề cay đắng. Từ lâu tôi đã nhận ra rằng người đàn bà kiệm lời này hoàn toàn bất tài trong việc tự mình nảy sinh một dự định hay khởi xướng một ý tưởng nào đó. Nhưng một khi một ý tưởng hay dự định tương tự đã được nhồi nhét vào cái bộ óc kém cỏi của bà bằng cách này hay cách khác, thì việc ngăn cản nó được thực hiện đồng nghĩa với việc gián tiếp bức hại tinh thần bà trong một khoảng thời gian. Thế nên, vì tôi quý trọng sự bình yên trong tâm hồn hơn bất cứ thứ gì trên đời, tôi đành gật đầu đồng ý ngay lập tức.

"Dù sao thì hắn cũng có hộ chiếu hay giấy tờ gì chứ?"

"Đương nhiên là có rồi. Hắn là một người tốt, một người từng trải; hắn đã hứa trả ba rúp cơ mà."

Ngay ngày hôm sau, vị khách trọ mới đã xuất hiện trong căn hộ độc thân khiêm tốn của tôi; nhưng tôi không hề cảm thấy phiền toái, thậm chí trong lòng còn thầm lấy làm hài lòng. Quy luật sống của tôi từ trước tới nay là một kẻ ẩn dật cô độc. Tôi hầu như chẳng có bạn bè; tôi gần như chẳng bao giờ bước chân đi đâu. Vì đã quen vùi mình trong chiếc vỏ ốc suốt mười năm trời, đương nhiên tôi đã quen với sự cô độc. Nhưng nếu phải trải qua thêm mười, mười lăm năm hoặc hơn thế nữa trong cùng một cuộc sống cô độc ấy, với cùng một mụ Agrafena, trong cùng một căn hộ độc thân ấy, thì quả thực đó là một viễn cảnh chẳng mấy vui vẻ gì. Do đó, sự xuất hiện của một người cư ngụ mới, nếu hắn cư xử đúng mực, sẽ chẳng khác nào một ân huệ từ trên trời rơi xuống.[3]

Agrafena đã nói không sai: người khách trọ của tôi quả thực là một kẻ từng trải. Nhìn qua hộ chiếu, hóa ra hắn là một cựu binh, một sự thật mà lẽ ra tôi có thể nhận ra ngay từ gương mặt hắn. Một lão lính cũ thì rất dễ nhận diện. Astafy Ivanovitch là một đại diện tiêu biểu cho tầng lớp của mình. Chúng tôi hòa hợp với nhau rất tốt. Điều tuyệt vời nhất là Astafy Ivanovitch thỉnh thoảng lại kể cho nghe những câu chuyện, miêu tả lại một biến cố nào đó trong cuộc đời chính hắn. Giữa bầu đời tẻ nhạt triền miên của tôi, một người kể chuyện như thế quả là một kho báu đích thực. Có một hôm, hắn kể cho tôi nghe một câu chuyện như vậy. Nó đã để lại trong tôi một ấn tượng sâu sắc. Sự việc dẫn đến câu chuyện ấy diễn ra như thế này.

Hôm ấy tôi ở lại căn hộ một mình; cả Astafy lẫn Agrafena đều đã ra ngoài có việc riêng. Đột nhiên tôi nghe thấy từ căn phòng phía trong có tiếng ai đó — tôi đoán là người lạ — bước vào; tôi đi ra; quả nhiên có một kẻ lạ mặt đang đứng ở hành lang, một tên thấp lùn không mặc áo khoác dẫu ngoài trời đang là tiết thu lạnh giá.

"Anh muốn gì?"

"Ở đây có viên thư ký nào tên là Alexandrov ở không?"

"Ở đây không có ai tên thế đâu, bạn ạ. Đi đi thôi."

"Lạ nhỉ, gã quản gia bảo ở đây cơ mà," vị khách của tôi vừa nói vừa thận trọng lùi dần về phía cửa.

"Biến đi, biến đi, bạn tôi ơi, đi chỗ khác chơi."

Hôm sau, vào lúc sau bữa trưa, khi Astafy Ivanovitch đang thử chiếc áo khoác mà hắn đang sửa lại cho tôi, lại có tiếng ai đó bước vào hành lang. Tôi hé mở cửa.

Ngay trước mắt tôi, vị khách của ngày hôm qua vẫn giữ nguyên vẻ bình thản đến hoàn hảo, với lấy chiếc áo khoác đại cán nhồi bông của tôi từ trên móc rồi nhét vào nách, lao vút ra khỏi căn phòng. Suốt lúc đó Agrafena chỉ đứng trân trân nhìn hắn, há hốc mồm vì kinh ngạc và chẳng làm gì để bảo vệ tài sản cho tôi. Astafy Ivanovitch lao theo đuổi bắt tên trộm và mười phút sau quay trở về trong trạng thái thở hổn hển, tay không. Hắn đã biến mất hoàn hảo không một dấu vết.[4]

"Chà, phen này may mắn quá nhỉ, Astafy Ivanovitch!"

"May mà cái áo choàng của ngài vẫn còn đấy chứ! Không thì hắn đã đẩy ngài vào cảnh khốn cùng rồi, cái tên trộm mặt sắt này!"

Nhưng toàn bộ sự việc lại tác động mạnh mẽ đến Astafy Ivanovitch đến mức ngắm nhìn hắn xong là tôi quên bẵng đi mất vụ mất cắp. Hắn cứ bứt rứt mãi khôn nguôi. Cứ cách một hai phút hắn lại buông dở công việc đang làm dang dở trên tay, rồi lặp lại tường tận mọi chuyện đã diễn ra thế nào, hắn đã đứng ra sao, chiếc áo khoác đại cán đã bị giật khỏi móc ngay trước mũi họ như thế nào, khoảng cách chưa đầy một thước, và tại sao rốt cuộc hắn lại để tuột mất tên trộm. Đoạn hắn lại ngồi xuống làm việc tiếp, rồi lại bỏ dở lần nữa, và cuối cùng tôi nhìn thấy hắn đi xuống dưới chỗ gã quản gia để kể lại toàn bộ câu chuyện, đồng thời trách mắng gã vì đã để cho một chuyện tày đình như thế xảy ra ngay trong địa phận của mình. Sau đó hắn quay lên và bắt đầu mắng mỏ Agrafena. Rồi hắn lại ngồi xuống làm việc, và mãi tận một lúc lâu sau đó hắn vẫn cứ lầm bầm với chính mình về chuyện mọi việc đã xảy ra thế nào, hắn đứng chỗ nào và tôi đứng ở đâu, chiếc áo đã bị tên trộm cuỗm khỏi móc ra sao ngay trước mắt chúng tôi, cách chưa đầy một thước, v.v.. Tóm lại, mặc dù Astafy Ivanovitch rất thạo nghề thợ may, nhưng hắn lại là một kẻ chậm chạp và lo chuyện bao đồng đến phát bực.

"Chúng ta bị hắn biến thành những gã hề rồi, Astafy Ivanovitch," tôi bảo hắn vào buổi tối, khi rót cho hắn một cốc trà. Tôi muốn giết thời gian bằng cách khơi lại câu chuyện về chiếc áo khoác đại cán bị mất, mà việc nó cứ được lặp đi lặp lại mãi cùng với vẻ mặt vô cùng nghiêm túc của người kể đang bắt đầu trở nên rất buồn cười.

"Hề cõi gì chứ, thưa ngài! Dẫu đó chẳng phải chuyện của tôi, nhưng tôi vẫn thấy ấm ức lắm. Nó làm tôi tức điên lên dù có phải áo của tôi bị mất đâu. Theo suy nghĩ của tôi thì trên đời chẳng có loài sâu bọ nào khốn nạn hơn bọn trộm cắp. Kẻ khác lấy đi những thứ dư thừa của ngài, nhưng một tên trộm lại cuỗm đi mồ hôi nước mắt, sức lao động, thời gian của ngài... Chà, thật kinh tởm! Không thể mở miệng nổi mà nhắc đến nó! Quá ư bực bội. Sao mà ngài có thể dửng dưng trước việc tài sản của mình bị mất thế nhỉ, thưa ngài?"

"Ừ, anh nói phải đấy, Astafy Ivanovitch, thà rằng cái vật[5] ấy bị đem đi đốt quách đi còn hơn; để tên trộm vớ được thì thật bực mình, thật khó chịu."

"Khó chịu chứ lị! Tôi phải biết chứ! Thế mà ngưỡi ta bảo trộm cắp thì cũng có năm bảy loại trộm cắp. Và thưa ngài, tôi đã từng tình cờ đụng độ một tên trộm lương thiện."

"Một tên trộm lương thiện ư? Nhưng làm sao mà một tên trộm lại có thể lương thiện được chứ, hả Astafy Ivanovitch?"

"Ngài nói đúng đấy, thưa ngài. Làm sao mà trộm lại lương thiện cho được? Chẳng có thể loại nào như thế cả. Ý tôi chỉ muốn nói là hắn đích thực là một người lương thiện, chắc chắn là thế, vậy mà hắn vẫn cứ ăn cắp. Chỉ là tôi thấy thương hại hắn thôi."

"Thế cơ sự ra sao, hả Astafy Ivanovitch?"

"Chuyện xảy ra cách đây khoảng hai năm, thưa ngài. Lúc đó tôi đã thất nghiệp ngót nghè một năm trời, và ngay trước thời điểm mất việc, tôi có quen biết một kẻ khốn khổ sa cơ lỡ vận. Chúng tôi quen nhau trong một quán rượu. Hắn là một kẻ nát rượu, một tên lang thang bạt mạng, một kẻ ăn mày, trước kia hắn cũng từng có công ăn việc làm đàng hoàng đấy chứ, nhưng vì thói nghiện ngập nên mất việc. Một kẻ vô tích sự hết thuốc chữa! Chúa mới biết trên người hắn mặc những cái giẻ rách gì! Khối lần ngài chẳng thể dám chắc dưới lớp áo khoác ấy hắn có mặc nổi một chiếc áo sơ mi hay không; bất cứ thứ gì vớ được tay là hắn đem đi đổi lấy rượu uống sạch. Nhưng hắn lại không phải kiểu người hay gây gổ; hắn là một kẻ hiền lành. Một gã mềm mỏng, tốt tính. Và hắn chẳng bao giờ ngửa tay xin xỏ, hắn ngượng; nhưng ngài cứ nhìn qua là thấy gã khốn khổ ấy đang thèm rượu đến thế nào, và thế là ngài mời hắn một ly. Cứ thế chúng tôi trở thành bạn bè, à phải nói là hắn cứ bám dính lấy tôi... Đối với tôi thế nào cũng được. Và chà, hắn là cái loại người gì không biết nữa! Hắn cứ lẽo đẽo bám theo tôi như một con chó nhỏ; tôi đi đâu là hắn có mặt ở đấy; và tất cả những chuyện ấy diễn ra ngay sau lần gặp đầu tiên của chúng tôi, trong khi hắn thì gầy nhom như một tờ giấy bản! Thoạt đầu hắn xin 'cho tôi ngủ nhờ đêm nay'; ừ thì tôi cho ngủ nhờ."

"Tôi cũng đã xem qua hộ chiếu của hắn, con người ta hoàn toàn trong sạch."

"Chà, ngày hôm sau mọi chuyện vẫn diễn ra y như thế, rồi đến ngày thứ ba hắn lại đến, ngồi lỳ ở khung cửa sổ suốt cả ngày và xin ngủ lại qua đêm. Chà, tôi thầm nghĩ, hắn bám lấy mình rồi đây; lại còn phải lo cơm nước, rượu chè và chỗ ngủ qua đêm cho hắn nữa chứ — trong khi bản thân mình đây[6] cũng chỉ là một kẻ nghèo hèn, lại phải nuôi thêm một kẻ bám càng nữa sao! Hơn thế nữa, trước khi đến chỗ tôi, hắn cũng từng đeo bám một viên thư ký nhà nước theo cách y hệt như thế; hắn bám lấy người ta, hai kẻ suốt ngày nốc rượu cùng nhau; nhưng rồi vị kia vì một ngọn gió buồn nào đó đã chè chén đến mức lao đầu xuống mồ. Gã của tôi tên là Emelyan Ilyitch. Tôi cứ đắn đo suy tính mãi xem phải xử trí thế nào với hắn đây. Xua đuổi hắn đi thì tôi thấy ngượng. Mà tôi lại thương hại hắn; chưa bao giờ trong đời tôi lại nhìn thấy một sinh vật đáng thương, bị Chúa bỏ rơi đến thế. Lại chẳng hé răng nói một lời nào nữa chứ; hắn chẳng xin xỏ gì cả, cứ ngồi lì ở đấy rồi ngước mắt nhìn thẳng vào mặt ngài như một chú chó. Thử nghĩ xem thói nghiện ngập có thể đẩy một con người lún sâu đến mức nào cơ chứ!"

"Tôi cứ tự hỏi bản thân không biết phải nói với hắn thế nào đây: 'Này Emelyanoushka, anh phải xéo đi thôi, ở đây không có chỗ cho anh đâu, anh đã tìm nhầm chỗ rồi; chẳng mấy chốc nữa đến cái ăn cho bản thân tôi còn chẳng đủ, làm sao mà tôi nuôi nổi anh cơ chứ?'"

"Tôi ngồi đó và tự tưởng tượng ra cảnh hắn sẽ phản ứng ra sao khi tôi thốt lên những lời đó. Và tôi mường tượng ra cái cách hắn trân trân nhìn tôi, nếu hắn nghe thấy những lời ấy từ miệng tôi, hắn sẽ ngồi ngẩn ngơ ra đó bao lâu mà chẳng hiểu nổi lấy một chữ. Và rồi khi ý tứ ấy cuối cùng cũng ngấm vào đầu hắn, hắn sẽ đứng dậy khỏi khung cửa sổ, nhặt lấy bọc đồ của mình lên — giờ tôi vẫn còn hình dung rõ cái bọc ấy, chiếc khăn mùi xoa ca-rô đỏ thủng lỗ chỗ, gói ghém cái quái gì bên trong ấy mà lúc nào hắn kè kè bên mình, rồi hắn sẽ phủi lại chiếc áo khoác cũ rích tơi tả của mình cho có vẻ tươm tất và giữ ấm được cho cơ thể, sao cho không bị lộ mấy cái vết thủng — hắn là một kẻ có lòng tự trọng tinh tế đấy chứ! Rồi hắn sẽ mở cửa bước ra ngoài với đôi mắt rưng rưng ngấn lệ. Chà, chẳng thể nào nhẫn tâm nhìn một con người lụi tàn theo cái cách ấy được... Người ta thấy thương hại hắn."

"Và rồi tôi lại tự nhủ, thế còn bản thân mình thì ra sao? Khoan đã nào Emelyanoushka, tôi tự nhủ, mày ở chỗ ta chả được mấy chốc nữa đâu: chẳng mấy chốc nữa ta sẽ dọn đi và rồi mày sẽ chẳng thể nào tìm thấy ta được nữa."

"Chà, thưa ngài, gia đình chủ nhà tôi chuyển chỗ ở; và Alexandr Filimonovitch, ông chủ của tôi (nay đã qua đời, cầu xin Chúa ban phước cho linh hồn ông), có nói rằng: 'Ta hoàn toàn hài lòng về anh, Astafy Ivanovitch;[7] khi nào chúng ta từ vùng quê trở về, ta sẽ lại nhận anh vào làm.' Trước kia tôi làm quản gia cho họ; một quý ông rất tử tế, nhưng ngài ấy lại qua đời ngay trong năm đó. Chà, sau khi tiễn đưa ngài ấy, tôi gom góp hành lý của mình, mang theo chút tiền tiết kiệm ít ỏi, rồi nghĩ bụng mình nên nghỉ ngơi một thời gian, thế là tôi đến ở nhờ một bà cụ quen biết và thuê một góc phòng trong căn phòng của bà. Trong phòng chỉ còn trống đúng một góc ấy. Bà ấy từng là một nhũ mẫu, nên bây giờ đã có tiền lương hưu và một căn phòng riêng. Chà, giờ thì vĩnh biệt nhé, Emelyanoushka, tôi thầm nghĩ, phen này thì mi đố mà tìm được ta, cậu ấm ạ."

"Và ngài đoán xem nào, thưa ngài? Tôi vừa ra ngoài thăm một người quen trở về, và khi bước chân về nhà vào buổi tối, đập vào mắt tôi đầu tiên chính là Emelyanoushka! Hắn đang ngồi lù lù trên chiếc rương của tôi, bên cạnh là cái bọc vải ca-rô; hắn vẫn mặc chiếc áo khoác rách rưới cũ kỹ ấy, ngồi chờ tôi về. Và để giết bớt thời gian, hắn đã mượn tạm một cuốn sách kinh thánh của bà cụ rồi cầm ngược đầu sách. Hắn đã đánh hơi ra chỗ tôi! Trái tim tôi như chùng xuống. Chà, tôi tự nhủ, đành chịu thôi — sao lúc đầu mình không tống cổ quách hắn đi cho rồi? Thế là tôi hỏi thẳng hắn luôn: 'Anh có mang theo hộ chiếu không đấy, hả Emelyanoushka?'"

"Tôi ngồi phịch xuống ngay lúc đó, thưa ngài, và bắt đầu suy tính: liệu một kẻ lang thang như thế có gây phiền toái gì lớn cho mình không nhỉ? Và ngẫm đi ngẫm lại thì thấy hắn chẳng gây phiền toái gì mấy. Mình phải cho hắn ăn chứ, tôi nghĩ thế. Chà, buổi sáng một mẩu bánh mì, và để trôi cổ họng hơn thì tôi sẽ mua thêm cho hắn một củ hành. Tới trưa lại phải cho hắn thêm một mẩu bánh mì và củ hành nữa; và buổi tối, lại hành ăn với nước mỡ muối kvass, kèm chút bánh mì nếu hắn vẫn muốn ăn thêm. Và nếu có bát súp bắp cải nào ghé qua nhà, thì hai chúng ta đều sẽ được ăn no nê. Bản thân tôi thì chẳng ăn uống bao nhiêu, còn kẻ nát rượu thì như chúng ta đều biết đấy, có bao giờ ăn uống gì đâu; thứ duy nhất hắn cần là rượu thảo mộc hoặc rượu vodka xanh. Hắn sẽ làm tôi khánh kiệt vì thói nghiện ngập mất thôi, tôi thầm nghĩ, nhưng rồi một ý nghĩ khác lại nảy ra trong đầu tôi, thưa ngài, và bám rễ sâu vào tâm trí tôi. Đến mức nếu Emelyanoushka mà bỏ đi lúc ấy thì tôi tin chắc mình sẽ cảm thấy chẳng còn thiết sống nữa... Ngay tại chỗ đó, tôi quyết định sẽ đóng vai một người cha kiêm người giám hộ[8] cho hắn. Tôi sẽ cứu hắn khỏi cảnh lụi tàn, tôi tự nhủ, tôi sẽ cai cho hắn bỏ dứt chén rượu cay! Cứ chờ đấy, tôi tự nhủ; được rồi, Emelyanoushka, mi có thể ở lại, nhưng với điều kiện mi phải biết điều; mi phải nghe lời."

"Chà, tôi tự nhủ, trước hết ta phải tập cho hắn làm một công việc gì đó, nhưng không thể bắt ép ngay lập tức được; cứ để hắn tận hưởng chút thong thả đã, rồi tôi sẽ dò la xung quanh xem Emelyanoushka thích hợp với việc gì. Ngài biết đấy, thưa ngài, bất cứ công việc gì cũng đòi hỏi một năng lực đặc biệt ở con người. Và tôi bắt đầu lén lút quan sát hắn; chẳng mấy chốc tôi nhận ra Emelyanoushka là một kẻ đã hỏng bét hoàn toàn. Thưa ngài, tôi bắt đầu bằng những lời khuyên nhủ: tôi nói điều này điều nọ với hắn. 'Này Emelyanoushka,' tôi bảo, 'anh nên suy nghĩ lại và tu chí làm ăn đi. Bỏ dứt cái thói nghiện ngập đi thôi! Nhìn xem anh đang bận những thứ giẻ rách gì kìa: cái áo khoác cũ của anh, nếu tôi mạn phép được nói thẳng, thì chẳng dùng được việc gì ngoài làm cái sàng rây bột. Cảnh ngộ gì thế này! Đã đến lúc phải vạch ra ranh giới rồi đấy, quả thực là thế.' Emelyanoushka ngồi lắng nghe tôi với cái đầu cúi gằm xuống. Ngài có tin không, thưa ngài? Tình trạng của hắn đã tồi tệ đến mức hắn đã mất đi khả năng ăn nói vì rượu chè và chẳng thể thốt ra nổi một câu hồn nhiên có nghĩa nào nữa. Nói chuyện với hắn về dưa chuột thì hắn lại huyên hoang đáp lời về đậu cô-ve! Hắn cứ ngồi nghe tôi huyên thuyên hết chuyện này đến chuyện khác rồi thở dài sườn sượt."

"'Anh thở dài cái gì thế, hả Emelyan Ilyitch?' tôi hỏi hắn."

"'À, không có gì đâu; xin ngài đừng bận tâm, Astafy Ivanovitch. Ngài có biết hôm nay trên phố có hai người phụ nữ đánh nhau không, Astafy Ivanovitch? Một người vô tình làm đổ cái giỏ đựng quả việt quất của người kia.'"

"'Ừ, thì sao nào?'"

"'Và người thứ hai liền cố tình làm đổ quả việt quất của người kia xuống đất rồi giẫm nát bét lên đó.'"

"'Ừ, rồi sao nữa, hả Emelyan Ilyitch?'"

"'Thì có sao đâu, Astafy Ivanovitch, tôi chỉ tiện miệng kể ra thế thôi.'"

"'Không có gì, tôi chỉ tiện miệng kể ra thế thôi!' Emelyanoushka cậu ấm của tôi ơi, tôi thầm nghĩ, mi đã nướng sạch và nốc cạn cả bộ óc đi đâu mất tiêu rồi!"[9]

"'Và ngài có biết không, có một quý ông đánh rơi một tờ tiền giấy xuống vỉa hè trên phố Gorohovy, à không, là phố Sadovy chứ. Và một gã nông dân nhìn thấy liền nói, "Cục vận may của tao đây rồi"; và ngay lúc đó một kẻ khác cũng trông thấy và bảo, "Không, của tao chứ. Tao nhìn thấy nó trước mày cơ mà."'"

"'Ừ, rồi sao nữa, hả Emelyan Ilyitch?'"

"'Và thế là hai tên lao vào tẩn nhau tranh giành, Astafy Ivanovitch. Nhưng cảnh sát xông đến, tịch thu tờ tiền, trả lại cho quý ông nọ và đe dọa tống giam cả hai tên.'"

"'Ừ, nhưng mà thì sao nào? Có gì đáng để suy ngẫm qua chuyện đó đâu, hử Emelyanoushka?'"

"'Thì chẳng có gì cả, thiên hạ cười ồ lên thôi, Astafy Ivanovitch.'"

"'Chà, Emelyanoushka! Thiên hạ thì can quan gì đến mi? Mi đã bán linh hồn mình cho một xu mẻ rồi! Nhưng mi có biết tôi muốn bảo mi điều này không, hử Emelyan Ilyitch?'"

"'Gì thế, Astafy Ivanovitch?'"

"'Đi tìm lấy một công việc mà làm đi, đó là việc mi phải làm. Đây là lần thứ một trăm tôi bảo mi rồi đấy, hãy bắt tay vào làm việc đi, hãy rủ lòng thương lấy chính bản thân mình đi!'"

"'Tôi thì làm được việc gì chứ, Astafy Ivanovitch? Tôi chẳng biết mình có thể làm nổi công việc gì nữa, và cũng chẳng có ai thèm nhận tôi vào làm đâu, Astafy Ivanovitch ạ.'"

"'Thảo nào mà người ta đuổi cổ mi đi, tên nát rượu ạ!'"

"'Và ngài có biết hôm nay tay bồi bàn Vlass đã bị gọi lên văn phòng không, Astafy Ivanovitch?'"

"'Người ta gọi hắn lên làm gì thế, hả Emelyanoushka?' tôi hỏi."

"'Tôi cũng chẳng rõ tại sao nữa, Astafy Ivanovitch. Chắc là người ta muốn hắn có mặt ở đó, thế nên họ mới gọi lên thôi.'"

"A-chà, tôi tự nhủ, tình hình của chúng ta tồi tệ thật rồi, tội nghiệp Emelyanoushka ơi! Chúa đang trừng phạt chúng ta vì tội lỗi của mình. Chà, thưa ngài, một con người như thế thì phải làm sao đây?"

"Nhưng quả thực hắn là một kẻ ranh mãnh không lẫn đi đâu được. Hắn cứ ngồi nghe tôi lải nhải hết chuyện này đến chuyện khác, nhưng cuối cùng chắc là hắn cũng thấy phát ngấy lên rồi. Ngay[10] khi thấy tôi bắt đầu nổi giận, hắn liền vơ lấy chiếc áo khoác cũ rích tót ra ngoài biến mất không một dấu vết. Hắn lang thang khắp nơi suốt cả ngày và đêm khuya lại say mèm trở về. Tiền ở đâu mà hắn kiếm được ra lắm thế, Chúa mới biết được; chứ tôi thì hoàn toàn không nhúng tay vào chuyện đó đâu nhé."

"'Không,' tôi nói, 'Emelyan Ilyitch ạ, rồi mi sẽ chuốc lấy một cái kết thảm hại cho xem. Bỏ cái thói nát rượu đi, hãy ghi nhớ những gì tôi nói đây, bỏ hẳn nó đi! Lần tới mà mi còn lết về nhà trong cơn say xỉn, mi cứ ra cầu thang mà ngủ. Tôi sẽ không mở cửa cho mi vào nhà nữa đâu!'"

"Nghe xong lời đe dọa đó, hôm ấy và ngày hôm sau Emelyanoushka cứ ngồi lì ở nhà; nhưng sang đến ngày thứ ba hắn lại chuồn mất tăm. Tôi chờ hoài chờ mãi; hắn chẳng thèm quay về. Chà, ít ra thì tôi cũng chẳng buồn giấu giếm, lúc ấy tôi thực sự hoảng sợ, và tôi cũng thương cho gã nữa. Mình đã làm gì hắn thế này? Tôi tự nhủ. Mình đã dọa cho hắn chạy mất dép rồi. Giờ thì gã khốn khổ ấy trôi dạt đi đâu rồi cơ chứ? Lạy Chúa nhân từ, khéo hắn lại lạc đường mất thôi!"

"Đêm buông xuống, hắn vẫn không về. Sáng hôm sau tôi bước ra hiên nhà; ngó ra ngoài, hóa ra hắn ra hiên nhà ngủ từ bao giờ! Hắn nằm đó với cái đầu gối lên bậc thềm, lạnh cóng đến tận xương tủy."

"'Lại còn trò gì nữa thế này, hả Emelyanoushka, lạy Chúa nhân từ thương xót! Mi còn định dạt đi đâu nữa hả giời!'"

"'Thì hôm nọ ngài — có vẻ như — nổi giận với tôi mà, Astafy Ivanovitch, ngài bực bội và hứa sẽ đuổi tôi ra hiên nhà ngủ, thế nên tôi — có vẻ như — không dám bước vào nhà, Astafy Ivanovitch ạ, và thế là tôi nằm luôn ra đây...'"

"Lúc ấy tôi vừa giận lại vừa thương."

"'Lẽ ra mi có thể nhận lấy một việc gì khác hữu ích hơn chứ, Emelyanoushka, thay vì nằm đây gác bậc thềm thế này,' tôi nói."

"'Thì việc gì khác cơ chứ, Astafy Ivanovitch?'"

"'Cái quân đầu thai lạc lối nhà mi' — lúc ấy tôi nổi giận đùng đùng nên mới gọi hắn như thế — 'nếu mi chịu khó học lấy một nghề thợ may! Nhìn cái đống giẻ rách trên người mi mà xem! Chưa đủ rách rưới thảm hại hay sao mà còn mang thân ra quét sân quét thềm bằng nó nữa hả? Lẽ ra mi phải cầm lấy cái kim mà vá víu lại đống giẻ rách ấy cho ra dáng con người chứ. Hả cái đồ nát rượu này!'"[11]

"Ngài nghĩ sao nào, thưa ngài? Hắn lại xách kim thật. Đương nhiên là tôi chỉ nói đùa cho vui thế thôi, thế mà hắn lại sợ đến mức bắt tay vào làm thật. Hắn cởi chiếc áo khoác ra và bắt đầu xâu chỉ vào kim. Tôi đứng quan sát hắn; thưa ngài, chắc ngài cũng đoán ra được, đôi mắt hắn đỏ ngầu và nhử dính nhèm, đôi tay thì run lẩy bẩy. Hắn cứ cắm cúi nhồi nhét sợi chỉ mãi mà không sao luồn qua được cái lỗ kim; hắn cứ nheo tít mắt lại rồi liếm ướt sợi chỉ và xoắn nó bằng những ngón tay — chẳng được tích sự gì cả! Cuối cùng hắn đành bỏ cuộc và ngước lên nhìn tôi."

"'Thôi,' tôi bảo, 'thế này thì rách việc với anh quá đi mất! Giá mà có thiên hạ đứng xung quanh chứng kiến, chắc tôi chẳng biết phải chui vào xó nào cho hết ngượng mất thôi! Này cái đồ khờ khạo kia, tôi nói đùa để quở trách anh thế thôi chứ bộ. Dẹp ngay mấy cái trò ngớ ngẩn ấy đi, xin Chúa ban phước cho anh! Ngồi yên đấy và đừng có làm tôi phải bẽ mặt nữa, đừng có ngủ ở cầu thang nhà tôi rồi biến tôi thành trò hề cho thiên hạ cười vào mũi.'"

"'Thế bây giờ tôi phải làm sao đây, hử Astafy Ivanovitch? Thú thật là tôi biết tỏng mình chỉ là một thằng nát rượu chẳng tích sự gì rồi! Chẳng làm được việc gì nên hồn ngoài việc làm ngài phải phiền lòng, ân — ân nhân của tôi ơi...'"

"Và ngay lúc đó, đôi môi xanh ngắt của hắn bắt đầu run lẩy bẩy, một giọt nước mắt lăn dài trên gò má tái nhợt rồi đọng lại run rẩy trên chiếc cằm lún phún râu rậm rạp, và rồi tội nghiệp Emelyanoushka oà khóc nức nở như mưa. Lạy Chúa nhân từ! Tôi có cảm giác như ai đó đang đâm một nhát dao vào tim mình vậy! Gã sinh vật nhạy cảm quá mức! Tôi chưa từng ngờ tới điều đó. Ai mà đoán trước được cơ chứ? Thôi được rồi, Emelyanoushka, tôi thầm nghĩ, tôi sẽ buông xuôi mặc kệ mi luôn cho rồi. Mi muốn cút đi đâu thì cút cùng với cái đống rác rưởi của mi đi."

"Chà, thưa ngài, hà cớ gì mà phải kể dài dòng cơ chứ? Hơn nữa toàn bộ câu chuyện cũng chẳng có gì to tát; chẳng đáng để bận tâm tốn lời. Chẳng hạn như ngài đây, thưa ngài, chắc chắn sẽ chẳng thèm bận tâm suy nghĩ về nó đâu, nhưng tôi thì thà chịu mất nhiều lắm — giả sử như tôi có nhiều của cải — để cho sự việc ấy đừng bao giờ xảy ra thì hơn."

"Tôi có cất giữ một chiếc quần cưỡi ngựa, thưa ngài, quỷ tha ma bắt nó đi, một chiếc quần cưỡi ngựa đẹp tuyệt trần hạng nhất, màu xanh có sọc ca-rô. Nó được đặt may bởi một vị quý ông ở vùng quê tới, nhưng rốt cuộc ngài ấy lại từ chối không nhận; ngài bảo rằng nó[12] hơi chật, thế là chiếc quần đành nằm lại với tiệm của tôi. Tôi thầm nghĩ kiểu gì nó cũng có giá trị nào đó. Mang ra tiệm đồ cũ khéo tôi cũng kiếm được năm rúp bạc cho nó, hoặc bằng không tôi có thể biến tấu nó thành hai chiếc quần dài cho các quý ông St. Petersburg và thừa ra được một mảnh đủ may chiếc áo ghi-lê cho bản thân. Đương nhiên là đối với những kẻ nghèo túng như chúng tôi thì bất cứ thứ gì cũng có ích cả. Và trớ trêu thay, đúng vào lúc ấy Emelyanoushka lại đang trải qua những ngày tháng buồn tủi. Hắn cứ ngồi lì ở đó ngày qua ngày: hắn không uống lấy một giọt, chẳng có một giọt nào chạm đến môi, cứ thế ngồi thừ người ra ủ rũ như một con cú mèo. Nhìn hắn thảm hại làm sao — cứ ngồi lì một chỗ mà ngẫm nghĩ vẩn vơ. Chà, tôi thầm nghĩ, hoặc là cậu ấm nhà ta đã sạch bách không còn lấy nổi một xu dính túi, hoặc là tự bản thân đang muốn tu chí làm ăn, đã từ bỏ thói hư tật xấu rồi đây, đã chịu lắng nghe lẽ phải rồi đây. Chà, thưa ngài, tình hình giữa chúng tôi lúc bấy giờ là thế; và đúng lúc ấy thì đến ngày lễ. Tôi đi dự lễ chiều; khi trở về nhà thì bắt gặp Emelyanoushka đang ngồi bên khung cửa sổ, say mèm và cứ lắc lư người qua lại."

"À! Hóa ra đây là trò mi vừa mới giở ra đấy phỏng, cậu ấm ạ! Và tôi bước đến chiếc rương để lấy vài thứ ra. Nhưng khi mở nắp ngó vào, chiếc quần cưỡi ngựa đâu mất tiêu... Tôi lục tung chỗ nọ đến chỗ kia; nó đã biến mất tăm. Khi đã xới tung mọi ngóc ngách lên và thấy chiếc quần không còn ở đó nữa, có cái gì đó như nhói đau thắt vào tim tôi. Tôi chạy bổ sang chỗ mụ già trước để tra hỏi bà ta; chứ còn Emelyanoushka thì tôi chẳng hề mảy may hoài nghi dù cho việc hắn đang ngồi say xỉn lù lù ở đó là một nguyên nhân đáng ngờ."

"'Không,' mụ già gân cổ lên cãi, 'xin Chúa phù hộ cho ngài, ông quý ông lịch thiệp ạ, chiếc quần cưỡi ngựa ấy thì có tích sự quái gì đối với tôi cơ chứ? Bộ tôi định mặc mấy thứ đồ đó chắc? Chà, ngay cả cái váy của tôi hôm nọ cũng vừa mới bị một tên trộm thể loại như các người cuỗm mất đây này... Tôi chẳng biết gì sất; chẳng thể hé răng nói với ngài điều gì về nó được đâu,' bà ta nói."

"'Đã có ai lai vãng tới đây, ai đã bước vào phòng thế?' tôi gặng hỏi."

"'Thì chẳng có ai lui tới cả, thưa ngài tốt bụng,' bà ta đáp; 'tôi ở lỳ đây suốt từ nãy đến giờ; Emelyan Ilyitch có ra ngoài rồi lại quay về; hắn đang ngồi lù lù ở đấy kìa, ngài cứ việc hỏi hắn ấy.'"

"'Này Emelyanoushka,' tôi lên tiếng, 'anh có mang chiếc quần cưỡi ngựa mới[13] đi đổi lấy thứ gì không đấy; anh còn nhớ chiếc quần tôi may cho vị quý ông ở vùng quê tới chứ?'"

"'Không, thưa Astafy Ivanovitch,' hắn đáp; 'tôi không — có vẻ như — chạm tay vào nó đâu.'"

"Lúc ấy tôi thực sự nổi điên lên rồi! Tôi lùng sục khắp nơi tìm kiếm — bóng dáng chiếc quần hoàn toàn bặt tăm. Và Emelyanoushka vẫn cứ ngồi ì ra đó lắc lư thân hình qua lại. Tôi ngồi xổm xuống đối diện với hắn, cúi gập người sát chiếc rương, và bất chợt tôi lén liếc nhìn hắn... Khốn khổ thân tôi, tôi thầm nghĩ; trái tim tôi bỗng chốc nóng bừng lên và cảm thấy mặt mình cũng đang phừng phừng đỏ bừng. Và thình lình Emelyanoushka ngước lên nhìn tôi."

"'Không, Astafy Ivanovitch,' hắn nói, 'có lẽ ngài đang nghĩ rằng, có lẽ chiếc quần cưỡi ngựa của ngài ấy à, tôi đã lấy nó, nhưng thề là tôi chưa hề chạm tay vào bao giờ.'"

"'Thế nhưng rốt cuộc nó đã bay đi đằng nào rồi hả, hử Emelyan Ilyitch?'"

"'Không, thưa Astafy Ivanovitch,' hắn đáp, 'tôi chưa từng nhìn thấy nó bao giờ.'"

"'Thế quái nào, hả Emelyan Ilyitch, chắc là nó tự động mọc chân chạy biến đi mất phỏng, hử?'"

"'Chắc là thế rồi, Astafy Ivanovitch.'"

"Nghe hắn thốt ra những lời đó, tôi đứng phắt dậy ngay lập tức, tiến thẳng đến chỗ hắn, thắp ngọn đèn lên rồi ngồi xuống tiếp tục công việc may vá. Tôi đang sửa dở chiếc áo ghi-lê cho một viên thư ký ở phòng trọ tầng dưới. Và trời ơi, ngực tôi như đang có một ngọn lửa đốt cháy âm ỉ đau nhức khôn cùng! Thà rằng tôi đem túm toàn bộ quần áo mình có ném vào đống lửa còn hơn. Cảm tưởng như Emelyanoushka cũng láng mờ đoán ra được cơn thịnh nộ đang sục sôi trong tôi. Thưa ngài, khi một kẻ đã nhúng chàm làm chuyện sai trái, hắn thường đánh hơi thấy tai họa từ xa, hệt như loài chim trời trước cơn giông bão vậy."

"'Ngài có biết chuyện gì không, Astafy Ivanovitch,' Emelyanoushka cất lời, giọng hắn già nua nghẹn ngào run rẩy khi thốt ra từng từ một, 'Antip Prohoritch, tay thợ dược, sáng nay vừa mới cưới vợ của gã đánh xe ngựa, người vừa mới qua đời hôm nọ——'"

"Thú thực là tôi đã lườm hắn một cái, thưa ngài, một cái nhìn đầy ác cảm; Emelyanoushka cũng thừa hiểu cái nhìn ấy. Tôi thấy hắn đứng dậy, lê tới mép giường,[14] rồi bắt đầu lục lọi tìm kiếm thứ gì ở đó. Tôi đứng chờ — hắn cứay hoáy lục lọi ở đó suốt một hồi lâu và miệng lầm bầm suốt quãng thời gian ấy, 'Không, không có ở đây, thế quái nào mà mấy thứ may mắn ấy lại chui đi đằng nào được cơ chứ!' Tôi kiên nhẫn đứng xem hắn định giở trò gì; rồi tôi thấy hắn bò lê bò càng xuống dưới gầm giường bằng cả hai tay hai chân. Tôi không thể chịu đựng thêm được nữa. 'Anh đang bò trườn cái quái gì dưới gầm giường thế hả, hử Emelyan Ilyitch?' tôi lên tiếng."

"'Tìm chiếc quần ấy mà, Astafy Ivanovitch. Khéo nó rơi tót xuống xó xỉnh nào dưới này rồi cũng nên.'"

"'Cần quái gì phải nhọc công giúp đỡ một kẻ khờ khạo nghèo hèn như tôi đây, lại còn phải quỳ mọp cả đầu gối xuống lếch thếch vô ích thế hả ngài?' — tôi buông lời chì chiết hắn vì quá bực bội."

"'Ôi dào, có sao đâu, Astafy Ivanovitch, tôi ngó tìm chút thôi. Khéo nó lại lòi ra ở xó nào đấy ấy mà.'"

"'Hừm,' tôi gằn giọng, 'này anh bạn Emelyan Ilyitch!'"

"'Gì thế, Astafy Ivanovitch?' hắn hỏi."

"'Có phải chính anh đã rắp tâm trộm nó đi đời nhà ma giống như một tên trộm cướp thực thụ, để trả ơn cho bát cơm miếng muối mà anh đã ăn ở đây không hả?' tôi nói."

"Thưa ngài, lúc ấy tôi giận điên người lên khi thấy hắn cứ quỳ mọp lết thết diễn trò trước mặt mình."

"'Không đâu, Astafy Ivanovitch.'"

"Và hắn cứ nằm bẹp ý nguyên như thế cắm mặt xuống sàn nhà dưới gầm giường. Hắn nằm im lìm như thế suốt một hồi lâu rồi cuối cùng mới lồm cồm bò ra. Tôi ngước nhìn hắn và thấy gương mặt gã tái nhợt như tờ giấy trắng. Hắn đứng thẳng người lên, lê bước ngồi xuống bên khung cửa sổ cạnh tôi và cứ ngồi như thế suốt khoảng mười phút đồng hồ."

"'Không, Astafy Ivanovitch,' hắn nói, và đột ngột đứng phắt dậy bước về phía tôi, cho đến tận bây giờ tôi vẫn còn hình dung rõ khoảnh khắc đó; trông hắn thật khủng khiếp. 'Không, Astafy Ivanovitch,' hắn nói tiếp, 'tôi chưa bao giờ — có vẻ như — động tay vào chiếc quần của ngài cả.'"

"Toàn thân hắn run bần bật, ngón tay run rẩy tự đấm thình thịch vào ngực mình, và giọng nói già nua khốn khổ của hắn run đến mức làm tôi phải hoảng sợ, thưa ngài, chỉ biết ngồi cứng đờ người trên bệ cửa sổ như thể bị đóng đinh vào đấy.[15]"

"'Thôi được rồi, Emelyan Ilyitch,' tôi nói, 'tùy anh muốn nghĩ sao thì nghĩ, xin hãy tha thứ cho tôi nếu vì sự ngu ngốc của mình mà tôi đã oan uổng kết tội anh. Còn chiếc quần ấy ư, cứ để mặc quỷ tha ma bắt nó đi; chúng ta vẫn sống nổi mà không cần đến nó. Tạ ơn Chúa chúng ta vẫn còn đôi tay này; chúng ta chẳng cần phải đi trộm cắp hay ngửa tay xin ăn ké từ những kẻ khốn khó khác; chúng ta sẽ tự làm ra cơm ăn áo mặc.'"

"Emelyanoushka lẳng lặng nghe tôi nói hết rồi vẫn đứng chết trân ở đó trước mặt tôi. Tôi ngước lên, và thấy hắn đã sà xuống ngồi ghế. Và hắn cứ ngồi lì ở đó suốt cả buổi tối hôm ấy chẳng mảy nhúc nhích. Cuối cùng tôi ngả lưng đi ngủ. Emelyanoushka vẫn tiếp tục ngồi nguyên ở vị trí cũ. Sáng hôm sau khi ngó ra, tôi thấy hắn nằm co quắp cuộn tròn trong chiếc áo khoác cũ rích ngay trên sàn nhà trơ trọi; hắn cảm thấy quá bẽ bàng nhục nhã nên thậm chí chẳng dám mon men lên giường nằm. Chợt nhận ra, thưa ngài, kể từ ngày hôm đó tôi không còn chút thiện cảm nào dành cho gã nữa, thậm chí trong những ngày đầu tiên tôi còn đâm ra căm ghét hắn. Cảm giác lúc ấy hệt như thể chính đứa con ruột thịt của mình đã ra tay cướp đoạt của cải của mình, giáng cho mình một đòn đau đớn chí mạng vậy. Chà, tôi thầm nghĩ, Emelyanoushka ơi là Emelyanoushka! Và thưa ngài, Emelyanoushka cứ thế nốc rượu liền tù tì ròng rã suốt nửa tháng trời không dứt. Hắn say mèm suốt quãng thời gian đó, ngập chìm trong men rượu đờ đẫn cả người. Hắn lủi thủi ra đi từ buổi sáng và mãi tận đêm khuya mới lê tấm thân lneb tẻ lết về nhà, và suốt nửa tháng trời tôi chẳng moi nổi từ miệng hắn lấy được một lời nào. Trông hắn hệt như thể nỗi đau đớn đang gặm nhấm tâm can, hoặc giả hắn đang muốn tự hủy diệt hoàn toàn cuộc đời mình vậy. Cuối cùng hắn cũng chịu dừng lại; chắc là hắn đã nướng sạch bách tất cả những gì mình có trong tay, rồi hắn lại lủi thủi ngồi thụp xuống bên khung cửa sổ. Tôi nhớ hắn cứ ngồi lặng thím không nói một lời suốt ba ngày ba đêm liền; và thình lình tôi phát hiện ra hắn đang khóc. Hắn cứ ngồi lì ở đó, thưa ngài, và khóc nức nở như mưa; nước mắt tuôn trào thành dòng xối xả hệt như thể hắn chẳng tài nào kiểm soát nổi những giọt nước mắt đang tuôn rơi. Và thưa ngài, thật là một cảnh tượng đau lòng khi chứng kiến một người đàn ông trưởng thành, lại thêm phần tuổi tác nữa, phải bật khóc tức tưởi vì nỗi sầu khổ đớn đau."

"'Có chuyện gì thế hả Emelyanoushka?' tôi cất tiếng hỏi."

"Hắn bắt đầu run lẩy bẩy đến mức toàn thân cứ nảy bần bật lên. Đây là lần đầu tiên tôi cất lời nói chuyện với hắn kể từ đêm hôm tai họa ấy."

"'Không có gì đâu, Astafy Ivanovitch.'"

"'Trận mưa gió qua đi rồi, Emelyanoushka ạ, mất mát thì cũng đã mất rồi.[16] Sao phải ngồi lủi thủi ủ rũ thế này?' Tôi đâm ra thương hại hắn."

"'Ồ, thực ra chẳng có gì đâu, Astafy Ivanovitch, không sao cả. Chỉ là tôi muốn tìm một công việc nào đó để làm thôi, Astafy Ivanovitch.'"

"'Thế rốt cuộc là công việc thể loại gì cơ chứ, hử Emelyanoushka?'"

"'Thì bất cứ việc gì; khéo tôi lại tìm được một vị trí công việc giống như trước kia tôi từng làm ấy mà. Tôi đã đi dò la hỏi thăm Fedosay Ivanitch rồi. Tôi không muốn cứ ăn bám gánh nặng lên vai ngài mãi đâu, Astafy Ivanovitch. Nếu tôi kiếm được một công việc, Astafy Ivanovitch, tôi sẽ gom góp trả lại ngài đầy đủ mọi thứ, và đền đáp lại tất cả sự tử tế hiếu khách của ngài.'"

"'Thôi đủ rồi, Emelyanoushka, thế là đủ rồi — chuyện gì qua rồi thì cho qua đi, đừng nhắc đến nó nữa. Chúng ta hãy cứ sống tiếp như trước kia đi.'"

"'Không đâu, Astafy Ivanovitch, có lẽ ngài đang nghĩ — nhưng thề là tôi chưa bao giờ động tay vào chiếc quần cưỡi ngựa của ngài.'"

"'Thôi được rồi, tùy anh muốn nghĩ sao thì nghĩ; Chúa ở cùng anh nhé, Emelyanoushka.'"

"'Không, Astafy Ivanovitch, tôi không thể cứ tiếp tục sống ở đây với ngài mãi được nữa, rõ ràng là thế rồi. Xin ngài hãy lượng thứ cho tôi nhé, Astafy Ivanovitch.'"

"'Ơ hay, xin Chúa phù hộ cho anh, hử Emelyan Ilyitch, ai đang xúc phạm anh hay xua đuổi anh đi thế — có phải tôi làm thế đâu cơ chứ?'"

"'Không, việc tôi cứ bám trụ sống chung với ngài thế này là không phải phép đâu, Astafy Ivanovitch. Thôi tôi đi thì hơn.'"

"Trông hắn có vẻ bị tổn thương sâu sắc lắm, cứ khăng khăng giữ nguyên ý định đó. Tôi nhìn hắn, và quả nhiên, hắn đứng phắt dậy khoác chiếc áo khoác cũ rích lên vai."

"'Nhưng anh định đi đâu hả, hử Emelyan Ilyitch? Hãy suy nghĩ cho thấu đáo đi: anh đang giở trò gì thế hả? Anh định dạt đi đâu cơ chứ?'"

"'Thôi, vĩnh biệt ngài nhé, Astafy Ivanovitch, đừng giữ tôi lại nữa' — và hắn lại sụt sùi khóc lóc — 'tôi đi thì hơn. Ngài bây giờ chẳng còn được như trước nữa rồi.'"

"'Không như trước là thế nào? Tôi vẫn thế cơ mà. Nhưng tự mình lủi thủi một mình thì anh sẽ lầm đường lạc lối như một đứa trẻ thơ bất lực thôi, hử Emelyan Ilyitch ạ.'"

"'Không đâu, Astafy Ivanovitch, bây giờ mỗi khi đi ra ngoài là ngài lại khóa khư khư chiếc rương lại và điều đó làm tôi đau lòng lắm, Astafy Ivanovitch ạ. Thôi ngài cứ để tôi đi cho rồi, Astafy Ivanovitch, và xin hãy tha thứ cho tôi tất cả những phiền toái mà tôi đã gây ra cho ngài trong suốt quãng thời gian tôi sống ở đây nhé.'"

"Chà, thưa ngài, cuối cùng gã đàn ông ấy cũng bỏ đi thật. Tôi chờ đợi suốt một ngày; cứ đinh ninh tối nay hắn thể nào cũng quay về — nhưng không. Ngày hôm sau bóng dáng hắn vẫn bặt tăm, và sang đến ngày thứ ba cũng chẳng thấy đâu. Tôi bắt đầu đâm hoảng sợ; lòng dạ bồn chồn lo lắng đến mức chẳng tài nào uống nổi ngụm nước, ăn nổi miếng cơm hay chợp mắt nổi một giấc. Gã đàn ông ấy đã hoàn toàn khuất phục được sự tức giận trong tôi. Sang đến ngày thứ tư tôi cất bước ra ngoài đi tìm hắn; tôi ngó vào tất cả các quán rượu dọc đường để dò la tin tức về hắn — nhưng không, Emelyanoushka đã biến mất tiêu. 'Liệu mi có tự lo nổi để giữ lấy cái mạng sống của mình không hả, Emelyanoushka?' tôi thối ruột thối gan tự nhủ. 'Khéo hắn lại đang nằm chết co quắp dưới một lùm cây bụi nào đó rồi cũng nên, cái gã nát rượu tội nghiệp, nằm bất động hệt như một khúc gỗ ngấm nước mưa.' Tôi lết về nhà trong tâm trạng thoi thóp chẳng khác nào người chết đi sống lại. Ngày hôm sau tôi lại cất công ra ngoài tìm kiếm hắn lần nữa. Và tôi cứ ngồi nguyền rủa bản thân sao lại ngốc nghếch đến mức để cho gã đàn ông ấy một mình lủi thủi bỏ đi. Đến ngày thứ năm lại là một ngày lễ — vào sáng sớm tôi nghe thấy tiếng cửa kẽ kẹt. Tôi ngước lên nhìn và thấy ngay Emelyanoushka đang lết bước bước vào nhà. Gương mặt hắn tái xanh bầm dập và mái tóc bám đầy bụi bẩn hệt như thể hắn vừa ngủ vạ vật ngoài đường phố; người gầy đét như một que diêm. Hắn cởi chiếc áo khoác cũ rích ra, ngồi phịch xuống chiếc rương và ngước mắt nhìn tôi. Tôi mừng rỡ khôn tả khi thấy hắn trở về, nhưng cảm giác xót xa thương cảm trong lòng tôi dành cho hắn còn dâng trào mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Bởi vì ngài thấy đấy, thưa ngài, giả sử như bản thân tôi mà lỡ sa ngã lầm đường lạc lối phạm tội lỗi nào đó, thề có Chúa chứng giám cho tôi ở đây, thưa ngài, tôi thà chịu chết như một con chó chứ đời nào dám quay mặt trở về. Thế mà Emelyanoushka lại chịu quay về. Và quả thực đó là một cảnh tượng đau xót vô cùng khi chứng kiến một con người lún sâu đến mức thảm hại như thế. Tôi bắt đầu chăm sóc cho hắn, cất những lời dịu dàng để an ủi, vỗ về hắn."

"'Nào, Emelyanoushka,' tôi nói, 'tôi rất mừng vì anh đã quay về. Nếu anh còn bỏ đi lâu hơn chút nữa chắc tôi lại lặn lội ra các quán rượu để tìm anh thêm lần nữa vào hôm nay rồi đấy. Anh có đói bụng không?'"

"'Không đâu, Astafy Ivanovitch.'"

"'Thôi nào, thật sự là không đói chút nào sao? Này anh bạn, ở đây vẫn còn chút súp bắp cải thừa từ hôm qua; trong đó có cả thịt đấy; món ngon phết đấy chứ lị. Và đây còn có cả bánh mì với củ hành nữa này. Nào, ăn đi, chẳng hại gì đâu mà sợ.'"

"Tôi ép hắn phải ăn bằng được, và chỉ nhìn qua là tôi biết ngay gã này có lẽ đã suốt ba ngày trời không hề chạm mũi đũa vào thức ăn — hắn đói khát hệt như một con sói hoang. Hóa ra chính cơn đói đã đẩy hắn quay trở về với tôi. Nhìn bộ dạng tội nghiệp đáng thương ấy mà trái tôi tan chảy ra. 'Để ta chạy vội ra quán rượu xem sao,' tôi thầm nghĩ, 'kiếm chút gì đó bồi bổ cho ấm lòng hắn, rồi chúng ta sẽ đặt dấu chấm hết cho mọi chuyện. Lòng tôi chẳng còn chút hờn giận nào vương vấn với anh nữa đâu, Emelyanoushka ạ!' Tôi mang về cho hắn một ít rượu vodka. 'Nào, Emelyan Ilyitch, chúng ta làm một ly mừng ngày lễ nào. Có thích uống không nào? Nó sẽ làm anh thấy khỏe người hơn đấy.' Hắn chìa tay ra, vội vã chìa tay ra một cách thèm thuồng; hắn suýt nữa thì cầm lấy nó, nhưng rồi lại khựng tay lại. Nhưng chỉ một phút sau tôi lại thấy hắn cầm ly rượu lên, đưa lên miệng và làm vãi tung tóe rượu lên tay áo. Thế nhưng dẫu đã đưa được ly rượu lên tận miệng rồi mà hắn vẫn đặt phịch nó xuống bàn."

"'Sao thế hả, Emelyanoushka?'"

"'Có gì đâu, Astafy Ivanovitch, tôi — có vẻ như — lúc nãy ấy mà...'"

"'Anh không uống nữa à?'"

"'Thì đấy, Astafy Ivanovitch, tôi không — có vẻ như — sẽ không uống thêm giọt nào nữa đâu, Astafy Ivanovitch ạ.'"

"'Ý anh là anh đã bỏ hẳn nó rồi, hay là anh chỉ không uống vào ngày hôm nay thôi hả, Emelyanoushka?'"

"Hắn không trả lời. Chỉ một phút sau tôi thấy hắn gục đầu lên bàn tay."

"'Có chuyện gì thế hả Emelyanoushka, anh đổ bệnh đấy phỏng?'"

"'Thì đấy, Astafy Ivanovitch, tôi thấy người khó chịu quá.'"

"Tôi đỡ lấy hắn rồi dìu hắn nằm xuống giường. Tôi nhận ra hắn thực sự đang lâm bệnh nặng: đầu hắn nóng như lửa đốt và toàn thân đang run lẩy bẩy vì những cơn sốt rét. Tôi túc trực ngồi bên cạnh hắn suốt cả ngày; đến tối thì bệnh tình càng trở nặng hơn. Tôi pha cho hắn chút dầu ăn với hành và nước kvass cùng bánh mì bóp nát."

"'Nào, ăn thử một chút đi,' tôi bảo, 'biết đâu anh sẽ thấy khá hơn đấy.' Hắn lắc đầu nguầy nguậy. 'Không,' hắn nói, 'hôm nay tôi chẳng muốn ăn bữa trưa nào nữa đâu, Astafy Ivanovitch.'"

"Tôi đun chút trà cho hắn uống, tôi khiến mụ già nhà tôi được một phen cuống cuồng lo lắng — nhưng bệnh tình hắn chẳng khá lên chút nào. Chà, tôi thầm nghĩ, tình hình này là chẳng lành rồi đây! Sáng ngày thứ ba tôi đi tìm mời một vị thầy thuốc. Có một bác sĩ quen sống ngay gần nhà, tên là Kostopravov. Tôi từng làm quen[19] với ông ấy hồi còn làm thuê cho gia đình nhà Bosomyagins; ông ấy từng chữa bệnh cho tôi. Vị bác sĩ đến và ghé sát xem xét tình hình của hắn. 'Gã này tệ lắm rồi,' ông ấy phán, 'có gọi tôi đến cũng chẳng giải quyết được gì đâu. Nhưng nếu anh muốn tôi có thể kê cho hắn dăm gói thuốc bột.' Chà, tôi chẳng thèm lấy thuốc bột của ông ấy làm gì, tôi thầm nghĩ đó chỉ là chiêu trò kiếm tiền của mấy tay bác sĩ ấy mà thôi; và rồi ngày thứ năm cũng đã đến."

"Hắn nằm đó, thưa ngài, hấp hối ngay trước mắt tôi. Tôi ngồi bên khung cửa sổ với đòn công việc may vá trên tay. Mụ già đang lom khom nhóm lò sưởi. Tất cả chúng tôi đều lặng thím. Trái tim tôi như đang vỡ vụn vì gã khốn khổ vô tích sự này; tôi có cảm giác như mình đang mất đi chính đứa con ruột thịt của mình vậy. Tôi thừa biết Emelyanoushka đang đưa mắt nhìn tôi. Suốt cả ngày hôm đó tôi cứ để ý thấy gã cứ chần chừ đắn đo mãi để định thốt lên điều gì đó nhưng lại chẳng dám."

"Cuối cùng tôi ngước lên nhìn hắn; và tôi bắt gặp một nỗi bi thương tràn trề trong đôi mắt gã khốn khổ ấy. Hắn vẫn dán chặt ánh mắt vào tôi, nhưng ngay khi thấy tôi ngước lên nhìn lại, hắn liền vội vã lảng tránh hạ thấp mắt xuống ngay lập tức."

"'Astafy Ivanovitch.'"

"'Gì thế, Emelyanoushka?'"

"'Nếu ngài mang chiếc áo khoác cũ của tôi ra tiệm đồ cũ bán, ngài nghĩ người ta sẽ trả cho ngài bao nhiêu tiền hả, Astafy Ivanovitch?'"

"'Chẳng biết đằng nào mà lần người ta sẽ trả bao nhiêu nữa. Khéo người ta trả tôi được một rúp ấy chứ, hử Emelyan Ilyitch.'"

"Nhưng thực tế nếu tôi có mang đi bán thì chẳng đời nào người ta thèm bố thí cho lấy một xu mẻ, mà còn cười vào mũi tôi vì dám mang một món đồ tồi tàn rách rưới thế ra tiệm. Tôi chỉ cố tình nói thế để an ủi gã khốn khổ ấy thôi, vì tôi thừa biết cái bộ óc khờ khạo của hắn."

"'Nhưng tôi cứ nghĩ thế này, Astafy Ivanovitch, khéo người ta sẽ trả ngài tận ba rúp ấy chứ; áo này may bằng vải vóc đàng hoàng mà, Astafy Ivanovitch. Làm sao người ta chỉ trả có một rúp cho một chiếc áo bằng vải được cơ chứ?'"

"'Tôi cũng chẳng rõ nữa, hử Emelyan Ilyitch,' tôi nói, 'nếu anh có ý định bán nó thì trước tiên nhất định phải mở miệng đòi ba rúp đã.'"

"Emelyanoushka im lặng một hồi lâu, rồi hắn lại cất tiếng gọi tôi[20] —"

"'Astafy Ivanovitch.'"

"'Gì thế, Emelyanoushka?' tôi hỏi."

"'Hãy bán chiếc áo khoác của tôi đi khi tôi chết, và đừng chôn tôi cùng với nó nhé. Tôi nằm xuống đất mà không có nó thì cũng chẳng sao cả; dù sao nó cũng là một vật có giá trị chút ít — biết đâu có lúc lại hữu dụng.'"

"Tôi chẳng thể nào diễn tả nổi trái tim mình quặn thắt đau đớn thế nào khi nghe những lời đó từ hắn. Tôi hiểu rằng thời khắc hấp hối cuối cùng đang đến gần kề với hắn rồi. Chúng tôi lại lặng thím một lúc lâu. Cứ thế một tiếng đồng hồ trôi qua. Tôi lại ngước nhìn hắn: hắn vẫn trân trân nhìn tôi, và khi chạm phải ánh mắt tôi thì hắn lại lảng tránh hạ thấp mắt xuống."

"'Anh có muốn uống chút nước không, hử Emelyan Ilyitch?' tôi hỏi."

"'Cho tôi xin ngụm nước, xin Chúa ban phước cho ngài, Astafy Ivanovitch.'"

"Tôi rót nước cho hắn uống."

"'Cảm ơn ngài nhé, Astafy Ivanovitch,' hắn nói."

"'Anh còn muốn dùng gì nữa không, hử Emelyanoushka?'"

"'Không, Astafy Ivanovitch, tôi chẳng muốn gì nữa đâu, chỉ là tôi — có vẻ như — lúc nãy...'"

"'Gì cơ chứ?'"

"'Tôi chỉ là — lúc nãy — muốn...'"

"'Chuyện gì thế hả Emelyanoushka?'"

"'Cái chiếc quần cưỡi ngựa ấy — thực ra là — có vẻ như — chính tôi đã lấy nó — Astafy Ivanovitch ạ.'"

"'Thôi, xin Chúa hãy tha thứ cho anh, Emelyanoushka,' tôi nói, 'anh đúng là một sinh vật khốn khổ đáng thương. Hãy ra đi bình an nhé.'"

"Và cổ họng tôi nghẹn đắng lại, thưa ngài, nước mắt cứ trào ra khóe mi. Tôi quay mặt đi hướng khác trong giây lát."

"'Astafy Ivanovitch — —'"

"Tôi thấy Emelyanoushka đang muốn nói với tôi điều gì đó; hắn đang cố gượng ngồi dậy, cố gắng thốt lên lời và lầm bầm thứ gì đó không rõ. Mặt hắn bỗng chốc đỏ bừng lên... rồi tôi thấy sắc mặt hắn lại tái nhợt đi, tái dại đi hết lớp này đến lớp khác, và thân hình hắn như lịm dần đi chỉ trong chớp mắt. Đầu hắn ngả ngập ra đằng sau, hắn trút một hơi thở dài khẽ khàng và phó thác linh hồn về với Chúa."

[21]