Vào ngày mười ba tháng Giêng năm nay (1865), lúc mười hai giờ rưỡi trưa, Elena Ivanovna, vợ của người bạn văn hóa của tôi là Ivan Matveitch — vốn là đồng nghiệp cùng cơ quan và cũng có thể coi là họ hàng xa với tôi — đã bày tỏ nguyện vọng muốn đi xem con cá sấu hiện đang được trưng bày với giá vé cố định tại khu Arcade. Vì Ivan Matveitch đã sẵn trong túi tấm vé đi du lịch nước ngoài (không hẳn vì lý do sức khỏe mà chủ yếu để mở mang trí tuệ), nên anh được miễn các công việc công sở và hoàn toàn rảnh rỗi vào sáng hôm đó. Anh không hề phản đối sở thích bất chợt của vợ, mà trái lại, bản thân anh cũng đang sục sôi sự tò mò.
"Một ý kiến hay tuyệt!" anh hào hứng nói với vẻ mãn nguyện tột cùng. "Chúng ta sẽ đi ngắm con cá sấu! Trước thềm sang châu Âu, thật tốt biết bao khi được tận mắt làm quen với những cư dân bản địa của nó." Nói đoạn, anh liền dắt tay vợ thẳng tiến đến khu Arcade. Tôi cũng đi cùng họ như thường lệ, với tư cách là một người bạn thân thiết của gia đình. Chưa bao giờ tôi thấy Ivan Matveitch có tâm trạng thoải mái và dễ chịu đến thế như trong buổi sáng đáng nhớ ấy — mới hay làm sao, chúng ta chẳng thể nào lường trước được số phận sẽ giáng xuống đầu mình điều gì! Vừa bước vào khu Arcade, anh đã tấm tắc ngợi khen sự tráng lệ của tòa nhà. Khi chúng tôi đến cửa hàng trưng bày con quái vật mới được đưa đến Petersburg, anh thậm chí còn chủ động trả hộ tôi một phần tư rúp tiền vé cho chủ cá sấu — một chuyện chưa từng có tiền lệ. Bước vào căn phòng nhỏ, chúng tôi thấy ngoài con cá sấu ra, trong phòng còn có những con vẹt thuộc loài mào trắng (cockatoo), cùng một bầy khỉ được nhốt trong chiếc lồng kính đặc biệt ở góc phòng. Gần lối vào, sát bức tường bên trái là một cái bể kẽm lớn trông giống như bồn tắm, được phủ một lớp lưới sắt mảnh, chứa nước ngập chừng hai inch. Nơi vũng nước nông này nuôi một con cá sấu khổng lồ, nằm im lìm như một khúc gỗ và dường như hoàn toàn tê liệt trước khí hậu ẩm ướt, vốn chẳng hề hiếu khách với những vị khách phương xa của chúng ta. Thoạt đầu, con quái vật này không hề gây ra chút ấn tượng đặc biệt nào cho bất kỳ ai trong chúng tôi.
"Hóa ra đây là con cá sấu ư!" Elena Ivanovna cất lời với một giọng điệu tiếc nuối đầy thương cảm. "Sao tôi cứ tưởng nó là... một thứ gì khác cơ chứ."
"Rất có thể cô ấy tưởng nó được làm bằng kim cương." Chủ nhân của con cá sấu, một người Đức, bước ra và nhìn chúng tôi với vẻ kiêu ngạo lạ thường.
"Hắn có quyền tự hào chứ," Ivan Matveitch thì thầm với tôi, "hắn biết mình là người duy nhất ở nước Nga trưng bày cá sấu."
Tôi cho rằng nhận xét ngớ ngẩn này xuất phát từ tâm trạng cực kỳ vui vẻ và dễ tính đang bao trùm lấy Ivan Matveitch, một con người vốn dĩ thường hay ghen tỵ trong những hoàn cảnh khác.
"Tôi cho rằng con cá sấu của ông chẳng còn sống đâu nhỉ," Elena Ivanovna lên tiếng, cảm thấy chạnh lòng trước sự lạnh lùng dửng dưng của chủ quán. Cô hướng về phía hắn với một nụ cười duyên dáng nhằm làm dịu đi thái độ thô lỗ của đối phương — một chiêu thức mang đậm bản chất nữ tính.
"Ồ, không đâu, thưa phu nhân," hắn đáp bằng vốn tiếng Nga bập bõm; rồi lập tức kéo tấm lưới ra một nửa và dùng gậy chọc vào đầu con quái vật.
Ngay sau đó, con quái vật xảo quyệt liền cựa quậy nhẹ các chân và cái đuôi, ngẩng cái mõm dài lên và phát ra một thứ âm thanh tựa như tiếng khịt mũi kéo dài để chứng minh rằng nó vẫn còn sống.
"Nào, đừng cáu kỉnh thế chứ, Karlchen thân mến," người Đức vừa vuốt ve vừa nói, lòng khôn xiết thỏa mãn sự kiêu ngạo của mình.
"Con cá sấu mới ghê tởm làm sao! Tôi sợ thực sự đấy," Elena Ivanovna nũng nịu nói với vẻ điệu đà hơn nữa. "Chắc chắn tối nay tôi sẽ mơ thấy nó cho mà xem."
"Nhưng dù cô có mơ thấy nó thì nó cũng chẳng cắn cô đâu," gã người Đức đáp lại bằng một câu bông đùa lịch sự, và là kẻ đầu tiên bật cười trước trò đùa của chính mình, nhưng chẳng ai trong chúng tôi hưởng ứng cả.
"Nào, Semyon Semyonitch," Elena Ivanovna nói, hướng sự chú ý hoàn toàn vào một mình tôi, "chúng ta hãy sang xem bầy khỉ đi. Tôi cực kỳ thích loài khỉ; chúng đáng yêu làm sao... còn con cá sấu thì thật gớm ghiếc."
"Ồ, em đừng sợ, mình ơi!" Ivan Matveitch gọi với theo, hiên ngang thể hiện lòng dũng cảm nam nhi của mình trước mặt vợ. "Cái gã cư dân ngái ngủ đến từ vương quốc của các Pharaon này sẽ chẳng làm gì hại chúng ta đâu." Thế rồi anh vẫn đứng lại bên bể nước. Hơn thế nữa, anh còn cởi găng tay ra và bắt đầu dùng nó để cù vào mũi con cá sấu, với mong muốn — như lời anh kể lại sau đó — là sẽ khiến nó phải khịt mũi. Riêng người chủ quán thì thể hiện sự ga-lăng với phu nhân bằng cách đi theo Elena Ivanovna đến khu vực chuồng khỉ.
Mọi chuyện khi ấy vẫn đang diễn ra rất êm xuôi và chẳng thể nào lường trước được điều gì. Elena Ivanovna tỏ ra vô cùng phấn khích và thích thú trước bầy khỉ, dường như bị cuốn hút hoàn toàn bởi chúng. Cô liên tục quay sang tôi với những tiếng kêu vui sướng, như thể cố tình lờ đi sự hiện diện của người chủ quán, và cứ cười khúc khích mãi vì nhận ra những nét tương đồng giữa đám khỉ này với những người bạn thân thiết cũng như quen biết của cô. Bản thân tôi cũng thấy rất buồn cười, bởi sự giống nhau ấy là không thể chối cãi. Gã người Đức không biết nên cười hay nên khóc, cuối cùng đành cau mày lại. Và chính ngay khoảnh khắc đó, một tiếng thét kinh hoàng, phải nói là phi tự nhiên, đã làm rung chuyển cả căn phòng. Ban đầu, vì chưa hiểu chuyện gì xảy ra, tôi đứng chôn chân tại chỗ, tê liệt vì hoảng sợ; nhưng khi nhận ra Elena Ivanovna cũng đang thét lên, tôi vội vàng quay người lại — và hỡi ôi, cảnh tượng gì đập vào mắt tôi thế này! Tôi thấy — ôi, lạy Chúa! — tôi thấy bất hạnh thay, Ivan Matveitch tội nghiệp đang nằm gọn trong cái hàm đáng sợ của con cá sấu. Nó ngoạm ngang lưng anh, nhấc bổng anh lên không trung theo chiều ngang trong khi anh đang giãy giụa tuyệt vọng. Chỉ một khoảnh khắc thôi — rồi chẳng còn lấy một dấu vết nào sót lại về anh. Nhưng tôi phải miêu tả lại thật chi tiết, bởi suốt quãng thời gian ấy, tôi đứng bất động và có đủ thời gian để quan sát toàn bộ quá trình diễn ra ngay trước mắt mình với một sự chú ý và hứng thú mà chưa bao giờ trong đời tôi cảm nhận được. "Chà," tôi tự nhủ vào khoảnh khắc ngặt nghèo ấy, "điều này mà xảy ra với chính mình thay vì Ivan Matveitch thì sao nhỉ — hẳn là tôi sẽ thấy khó chịu biết mấy!"
Nhưng xin quay lại câu chuyện của tôi. Con cá sấu bắt đầu xoay trở Ivan Matveitch bất hạnh trong cái hàm khủng khiếp của nó sao cho có thể nuốt phần chân anh trước; rồi sau đó, khi đẩy được Ivan Matveitch — kẻ vẫn đang cố gắng vùng vẫy trèo lên và bám vào thành bể — trồi lên một chút, nó lại nuốt chửng anh xuống tận ngang hông. Tiếp đó, nó lại đẩy anh lên lần nữa, rồi lại nuốt vào, cứ thế lặp đi lặp lại không biết bao nhiêu lần. Cứ thế, Ivan Matveitch cứ thế biến mất dần ngay trước mắt chúng tôi. Cuối cùng, bằng một cú nuốt trọn vẹn, con cá sấu đã nuốt chửng người bạn văn hóa của tôi hoàn toàn, lần này thì không còn để lại một dấu vết nào nữa. Từ bên ngoài thân con cá sấu, chúng ta vẫn có thể nhìn thấy những chỗ lồi lên theo hình dáng của Ivan Matveitch khi anh trôi tuột xuống phần ruột bên trong của con quái vật. Tôi đang định hét lên một lần nữa thì định mệnh lại giáng lên đầu chúng tôi một trò đùa quái ác khác. Con cá sấu dùng một lực cực mạnh, có lẽ vì bị quá tải trước kích thước quá lớn của nạn nhân vừa nuốt, lại mở to cái hàm đáng sợ ra và kèm theo một tiếng nấc cụt cuối cùng, nó bất ngờ thò bổng cái đầu của Ivan Matveitch ra ngoài trong tích tắc, với vẻ mặt đầy tuyệt vọng. Ngay trong khoảnh khắc ngắn ngủi ấy, cặp kính trên mũi anh rơi tõm xuống đáy bể. Trông cái bộ mặt tuyệt vọng ấy cứ như thể vừa nhoài người ra chỉ để kịp liếc nhìn khung cảnh xung quanh lần cuối, để nói lời vĩnh biệt cuối cùng với mọi trần gian hoan lạc. Nhưng anh chẳng kịp thực hiện ý định đó; con cá sấu lại rướn người, nuốt ực một cái và lập tức đầu anh lại biến mất — lần này là vĩnh viễn. Cảnh xuất hiện rồi lại biến mất của cái đầu người vẫn còn sống ấy thật quá sức kinh hoàng, nhưng đồng thời — có lẽ do diễn ra quá nhanh và bất ngờ, hoặc do chiếc kính rơi xuống — lại có gì đó rất buồn cười, khiến tôi bỗng nhiên phì cười lên một cách hoàn toàn bất ngờ. Nhưng rồi trấn tĩnh lại và nhận ra rằng cười cợt vào một thời điểm như thế này là điều không nên có ở một người bạn thâm niên của gia đình, tôi lập tức quay sang Elena Ivanovna và nói với giọng điệu đầy thông cảm:
"Thế là chấm hết đối với người bạn Ivan Matveitch của chúng ta rồi!"
Tôi thậm chí không thể miêu tả nổi sự hoảng loạn dữ dội của Elena Ivanovna trong suốt quá trình đó. Sau tiếng thét đầu tiên, cô đứng chết trân tại chỗ và trân trân nhìn vào thảm kịch với vẻ dửng dưng bề ngoài, dẫu cho đôi mắt như muốn lồi cả ra ngoài; rồi bỗng nhiên cô bật khóc nức nở đến xé lòng, nhưng tôi đã kịp nắm chặt lấy tay cô. Ngay lúc đó, chủ quán — người ban đầu cũng đứng chết trúng vì hoảng sợ — bỗng chốc đan hai tay vào nhau và ngửa mặt lên trời kêu lên:
"Ôi con cá sấu của tôi! Ôi mein allerliebster Karlchen! Mutter, Mutter, Mutter!"
Một cánh cửa ở phía sau phòng bật mở sau tiếng kêu đó, và người Mutter — một phụ nữ lớn tuổi có đôi má hồng hào nhưng đầu tóc bù xù đội chiếc mũ trùm đầu — xuất hiện, vừa thét lên vừa lao về phía gã chồng người Đức của bà ta.
Cảnh tượng hỗn loạn chẳng khác nào một trại tâm thần diễn ra sau đó. Elena Ivanovna cứ lặp đi lặp lại một câu nói với vẻ cuồng loạn, "Lột da nó! Lột da nó!", dường như cô đang khẩn nài — có lẽ trong một phút mất trí — ai đó hãy lột da một kẻ nào đó vì một lý do gì đó. Chủ quán và người vợ chẳng thèm đếm xỉa gì đến cả hai chúng tôi; cả hai đang gào thét như những con bê bị chọc tiết bên cạnh con cá sấu.
"Nó tự hại nó rồi! Nó sẽ nổ tung mất thôi, vì nó vừa nuốt nguyên cả một viên chức chính phủ đấy!" gã chủ quán gào lên.
"Unser Karlchen, unser allerliebster Karlchen wird sterben," vợ hắn tru tréo.
"Chúng ta mất con và mất luôn cả cần câu cơm rồi!" gã chủ quán phụ họa.
"Lột da nó! Lột da nó! Lột da nó!" Elena Ivanovna gào lên, tay bám chặt lấy vạt áo của gã người Đức.
"Chính ông xã cô đã trêu chọc con cá sấu cơ mà. Tại sao chồng cô lại đi trêu chọc nó chứ?" gã người Đức vừa quát, vừa giật mình ra khỏi tay cô. "Cô sẽ phải đền đấy nếu Karlchen bị nổ tung, đó là con trai ta, đó là đứa con trai duy nhất của ta."
Thú thực, tôi cảm thấy vô cùng phẫn nộ trước sự ích kỷ của gã người Đức và sự nhẫn tâm của người vợ tóc tai bù xù của hắn; đồng thời, tiếng kêu gào tái hồi "Lột da nó! Lột da nó!" của Elena Ivanovna lại càng làm tôi bận tâm hơn và cuối cùng chiếm trọn sự chú ý của tôi, khiến tôi thực sự hoảng sợ. Tôi cũng xin nói thẳng luôn là tôi đã hoàn toàn hiểu lầm câu cảm thán kỳ quặc này: tôi cứ đinh ninh rằng Elena Ivanovna lúc đó đã mất đi lý trí, nhưng vì muốn trả thù cho sự ra đi của người chồng dấu yêu Ivan Matveitch, cô mới đòi bồi thường bằng cách đánh đòn thật nặng con cá sấu, trong khi ý cô thực ra lại hoàn toàn khác. Vừa liếc nhìn ra cửa với vẻ ngượng ngùng, tôi bắt đầu dỗ dành Elena Ivanovna bình tĩnh lại, và trên hết là đừng dùng cái từ "lột da" gây sốc ấy. Bởi vì một mong muốn mang tính phản động như thế ngay tại đây, giữa khu Arcade và giữa lòng xã hội văn minh nhất, cách hội trường nơi mà ngay giờ phút này đây, ông Lavrov có lẽ đang diễn thuyết công cộng chưa đầy hai bước chân, thì không những là điều bất khả thi mà còn không thể tưởng tượng nổi, và bất cứ lúc nào cũng có thể chuốc lấy những lời chê bai của giới văn hóa cùng những bức biếm họa của ông Stepanov. Và để rồi đến sự kinh hoàng của tôi, những ngờ vực đầy lo lắng của chiếc vạt che ngăn cách giữa phòng cá sấu với căn buồng nhỏ thu tiền vé chợt vén lên, xuất hiện ngay ở lối đi là một gã có ria mép và râu quai nón, tay cầm mũ, phần thân trên rạp hẳn về phía trước trong khi đôi chân vẫn giữ nghiêm ngặt ở bên ngoài ngưỡng cửa phòng cá sấu nhằm tránh việc phải nộp tiền vé vào cửa.
"Một mong muốn phản động như vậy, thưa phu nhân," kẻ lạ mặt vừa nói, vừa cố tránh ngã về phía chúng tôi và giữ nguyên vị trí đứng bên ngoài căn phòng, "chẳng đem lại chút uy tín nào cho sự phát triển của cô, và đó là hậu quả của việc thiếu hụt phốt-pho trong đại não của cô. Cô sẽ sớm bị bêu tên trên tờ Biên niên sử Tiến hóa và trong các ấn phẩm trào phúng của chúng tôi cho mà xem..."
Nhưng hắn chưa kịp nói hết câu thì gã chủ quán, sau khi định thần lại và hoảng hốt nhận ra có kẻ đang lớn tiếng trong phòng cá sấu mà không chịu mua vé vào cửa, liền lao tới gã người có tư tưởng tiến bộ kia với một cú đấm bằng cả hai tay và tống cổ hắn ra ngoài. Chỉ trong chốc lát, cả hai biến mất sau tấm rัm, và lúc ấy tôi mới hiểu ra rằng toàn bộ cái sự hỗn độn vừa rồi chỉ là chuyện bé xé ra to. Hóa ra Elena Ivanovna hoàn toàn vô tội; như tôi đã đề cập từ trước, cô chẳng hề có ý định đem con cá sấu ra trừng phạt thể xác một cách nhục nhã như vậy, mà chỉ đơn giản là bày tỏ mong muốn mổ bụng nó ra để giải cứu chồng mình từ bên trong mà thôi.
"Cái gì! Cô muốn con cá sấu của tôi phải chết phơi thây ư!" gã chủ quán vừa gào thét vừa chạy xộc vào lại. "Không! Chồng cô phải chết trước đã, trước khi con cá sấu của tôi chết!... Cha tôi từng trưng bày cá sấu, ông nội tôi từng trưng bày cá sấu, con trai tôi sẽ trưng bày cá sấu, và tôi sẽ trưng bày cá sấu! Ai ai cũng sẽ trưng bày cá sấu! Tôi nổi tiếng khắp ganz Europa, còn cô thì chẳng ai biết tới ở ganz Europa cả, và cô phải bồi thường tiền phạt cho tôi!"
"Ja, ja," mụ đàn bà Đức mang tâm địa thù hằn hùa vào, "chúng tôi sẽ không để các người đi đâu. Phải đóng phạt, vì Karlchen đã bị nổ tung rồi!"
"Và quả thực, mổ bụng con vật ấy cũng chẳng ích gì đâu," tôi điềm tĩnh nói thêm, lòng nóng lòng muốn đưa Elena Ivanovna về nhà càng sớm càng tốt, "vì người chồng yêu quý của chúng ta lúc này có lẽ đang bay lượn ở chốn chín tầng mây nào đó rồi."
"Mình ơi" — chúng tôi bất chợt nghe thấy giọng nói của Ivan Matveitch vang lên với vẻ kinh ngạc tột độ — "mình ơi, lời khuyên của anh là hãy đến thẳng văn phòng thanh tra, vì nếu không có sự trợ giúp của cảnh sát thì đừng mong gã người Đức này chịu nói lý lẽ."
"Những lời nói đó, cất lên với vẻ kiên quyết và bình tĩnh, thể hiện một sự điềm tĩnh phi thường, trong phút chốc khiến chúng tôi ngỡ ngàng đến mức không thể tin vào tai mình. Nhưng đương nhiên, chúng tôi lập tức chạy đến bên bể cá sấu, và với sự kính trọng lẫn hoài nghi ngang bằng nhau, lắng nghe người tù nhân bất hạnh. Giọng anh nghẹt lại, mảnh khảnh và thậm chí còn lE é, như thể phát ra từ một khoảng cách rất xa. Nó gợi ta nhớ đến một kẻ thích đùa lấy gối che miệng rồi hét lên từ căn phòng bên cạnh, cố giả giọng hai người nông dân gọi nhau trên một cánh đồng hoang vắng hoặc qua một thung lũng rộng lớn — một trò hề mà tôi từng có dịp được thưởng thức tại nhà một người bạn vào dịp Giáng sinh.
"Ivan Matveitch, mình ơi, hóa ra anh vẫn còn sống ư!" Elena Ivanovna ngập ngừng thốt lên.
"Vẫn sống và khỏe mạnh," Ivan Matveitch đáp, "và tạ ơn Chúa, bị nuốt vào mà không hề tổn hại gì cả. Tôi chỉ lo lắng về việc cấp trên sẽ nhìn nhận sự cố này thế nào; bởi vì sau khi nhận được giấy phép đi nước ngoài, tôi lại chui vào bụng cá sấu, chuyện này xem ra chẳng khôn ngoan tẹo nào."
"Nhưng anh ơi, đừng bận tâm đến chuyện khôn ngoan hay không nữa; trước tiên chúng ta phải tìm cách đào anh ra khỏi cái xó đó đã," Elena Ivanovna ngắt lời.
"Đào ra á!" gã chủ quán thét lên. "Tôi sẽ không đời nào cho phép đào con cá sấu của tôi lên đâu. Giờ thì công chúng publicum sẽ đến xem đông hơn, và tôi sẽ đòi năm mươi kopeck, thế là Karlchen sẽ chẳng bị nổ tung nữa."
"Gott sei dank!" mụ vợ hùa theo.
"Họ nói đúng đấy," Ivan Matveitch điềm tĩnh nhận xét; "nguyên tắc kinh tế phải được đặt lên trên hết."
"Mình ơi! Em sẽ bay ngay đến chỗ nhà chức trách để nộp đơn khiếu nại, vì em cảm thấy chúng ta không thể tự giải quyết mớ hỗn độn này một mình được."
"Anh cũng nghĩ vậy," Ivan Matveitch bày tỏ quan điểm; "nhưng trong thời đại khủng hoảng công nghiệp này, việc mổ bụng một con cá sấu không thể cứ làm mà không có sự đền bù kinh tế tương xứng được, và trong lúc ấy, một câu hỏi tất yếu được đặt ra: Gã người Đức sẽ đòi bao nhiêu tiền cho con cá sấu của hắn? Và đi kèm với nó là câu hỏi thứ hai: Tiền đâu mà trả? Bởi vì, như em biết đấy, anh chẳng có một xu dính túi..."
"Có lẽ lấy từ tiền lương của anh..." tôi rụt rè lên tiếng, nhưng gã chủ quán lập tức ngắt lời tôi.
"Tôi không bán con cá sấu đâu; tôi sẽ bán nó với giá ba nghìn! Tôi sẽ bán con cá sấu với giá bốn nghìn! Bây giờ công chúng publicum sẽ đến rất đông. Tôi sẽ bán con cá sấu với giá năm nghìn!"
"Quả thực hắn ta đang làm cao đến mức khó chịu. Sự tham lam và lòng tham vô đáy ánh lên đầy vẻ hoan hỉ trong đôi mắt hắn."
"Tôi đi đây!" tôi phẫn nộ thốt lên.
"Và tôi nữa! Cả tôi nữa! Tôi sẽ đến gặp trực tiếp Andrey Osipitch. Tôi sẽ làm cho ông ấy mềm lòng bằng những giọt nước mắt của mình," Elena Ivanovna nức nở.
"Đừng làm thế, mình ơi," Ivan Matveitch vội vã can thiệp. Anh vốn đã ghen với Andrey Osipitch từ lâu vì vợ mình, và anh thừa biết cô sẽ rất thích thú khi được đến khóc lóc trước mặt một quý ông lịch lãm, bởi những giọt nước mắt rất hợp với cô. "Và tôi cũng khuyên bạn không nên làm thế," anh nói thêm, hướng về phía tôi. "Đâm đầu vào cái kiểu hấp tấp đó chẳng có ích gì đâu; chẳng biết mọi chuyện sẽ dẫn đến đâu đâu. Tốt hơn hết là hôm nay cậu hãy đến gặp Timofey Semyonitch, cứ coi như đến thăm hỏi bình thường; ông ấy là người theo lối cũ và hoàn toàn không có gì nổi trội, nhưng ông ấy đáng tin cậy, và quan trọng nhất là ông ấy thẳng thắn. Hãy gửi lời hỏi thăm của tôi và kể lại hoàn cảnh sự việc cho ông ấy nghe. Nhân tiện, vì tôi còn nợ ông ấy bảy rúp tiền đánh bài lần trước, cậu hãy tranh thủ trả luôn số tiền đó; điều đó sẽ làm dịu đi vị lão giả nghiêm khắc ấy. Dù sao thì lời khuyên của ông ấy cũng có thể coi như một kim chỉ nam cho chúng ta. Và trong lúc này, hãy đưa Elena Ivanovna về nhà... Bình tĩnh lại đi em yêu," anh tiếp tục nói với vợ. "Anh đã quá mệt mỏi với những tiếng gào thét và thói cãi vã đàn bà này rồi, và muốn chợp mắt một lát. Ở đây vừa mềm lại vừa ấm, mặc dù anh hầu như chẳng có thời gian để ngó nghiêng gì trong cái chốn thiên đường bất đắc dĩ này."
"Ngó nghiêng ư! Chẳng lẽ trong đó có ánh sáng sao?" Elena Ivanovna kêu lên với vẻ nhẹ nhõm.
"Tôi đang bị bao vây bởi màn đêm tối tăm mịt mùng," kẻ tù tội khốn khổ đáp; "nhưng tôi có thể cảm nhận và, có thể nói là, dùng đôi tay để ngó nghiêng xung quanh... Thôi chào em; hãy cứ yên tâm và đừng từ chối những buổi vui chơi giải trí. Hẹn gặp lại ngày mai nhé! Còn cậu, Semyon Semyonitch, hãy đến gặp tôi vào buổi tối, và vì cậu là kẻ hay quên nên hãy nhớ thắt một nút ở khăn tay để nhắc nhở."
"Thú thực là tôi rất mừng khi được rời khỏi nơi đó, vì tôi đã quá mệt mỏi và có phần chán ngấy. Vội vã chìa tay ra dìu Elena Ivanovna — người lúc này trông càng thêm phần quyến rũ bởi sự xúc động — tôi nhanh chóng đưa cô rời khỏi căn phòng cá sấu."
"Giá vé buổi tối sẽ là một phần tư rúp nữa nhé," gã chủ quán gọi với theo chúng tôi.
"Ôi trời, sao họ tham lam thế nhỉ!" Elena Ivanovna nói, vừa ngắm nhìn mình trong mọi chiếc gương dọc theo bức tường của khu Arcade, và rõ ràng cô nhận thức được rằng trông mình xinh đẹp hơn thường ngày.
"Nguyên tắc kinh tế đấy," tôi xúc động đáp lại, cảm thấy tự hào khi những người qua đường nhìn thấy một quý cô đang tay trong tay với mình.
"Nguyên tắc kinh tế ư," cô ngân dài giọng với một điệu bộ đầy thương cảm. "Em chẳng hiểu tí nào về những thứ kinh tế chết tiệt mà Ivan Matveitch vừa nói lúc nãy cả."
"Để anh giải thích cho em nghe," tôi đáp, và lập tức bắt đầu kể cho cô nghe về những tác động tích cực của việc du nhập tư bản nước ngoài vào nước ta, mà tôi vừa đọc được trong một bài báo trên tờ Tin tức Petersburg và tờ Tiếng nói vào sáng hôm ấy.
"Sao mà lạ thế nhỉ," cô ngắt lời sau khi lắng nghe một lúc. "Nhưng thôi dừng lại đi, cái đồ đáng ghét này. Cậu đang nói nhảm nhí gì thế... Nói cho tôi biết xem, mặt tôi trông có bị tím tái không?"
"Trông em hoàn hảo chứ không hề tím tái chút nào!" tôi nhận xét, chớp lấy cơ hội để nịnh nọt cô.
"Đồ hư hỏng!" cô mỉm cười mãn nguyện nói.
"Tội nghiệp Ivan Matveitch," một phút sau, cô nói thêm, nghiêng cái đầu nhỏ nhắn một cách điệu đà. "Tôi thực sự thương anh ấy. Ôi chao!" cô đột ngột kêu lên, "đến bữa ăn thì anh ấy phải làm sao... rồi... rồi... anh ấy sẽ xoay sở thế nào... nếu có nhu cầu gì?"
"Một câu hỏi hoàn toàn bất ngờ," tôi đáp, đến lượt mình lại đâm ra bối rối. Thú thật là ý nghĩ đó chưa từng xuất hiện trong đầu tôi, phụ nữ quả là những người thực tế hơn chúng ta rất nhiều trong việc giải quyết các vấn đề của đời sống thường nhật!
"Tội nghiệp anh ấy quá! Sao anh ấy lại có thể vướng vào một rắc rối thế này cơ chứ... chẳng có gì giải trí, lại ở trong tối... Thật bực mình làm sao khi tôi chẳng có nổi một tấm ảnh nào của anh ấy... Và thế là bây giờ tôi bỗng biến thành một dạng góa phụ," cô nói thêm với một nụ cười quyến rũ, rõ ràng là rất hứng thú với thân phận mới của mình. "Hừm!... Dù sao thì tôi cũng thương anh ấy."
"Nói tóm lại, đó là biểu hiện của niềm tiếc thương rất tự nhiên và dễ hiểu của một người vợ trẻ đầy thu hút trước sự mất mát của chồng. Cuối cùng thì tôi cũng đưa được cô ấy về nhà, dỗ dành cô ấy, và sau khi dùng bữa tối cùng cô ấy cũng như nhấm nháp một tách cà phê thơm lừng, tôi lên đường lúc sáu giờ chiều để đến gặp Timofey Semyonitch, tính toán rằng vào giờ đó tất cả những người đã có gia đình với lối sống ổn định đều sẽ đang ngồi hoặc nằm nghỉ ngơi ở nhà."
"Sau khi viết chương đầu tiên này theo văn phong phù hợp với sự cố được ghi chép lại, tôi dự định sẽ tiếp tục bằng một ngôn ngữ tự nhiên hơn dẫu kém phần trang trọng hơn, và tôi xin phép được báo trước cho độc giả biết điều đó."
