Bạn thấy đấy, dù chẳng còn gì quan trọng đối với tôi nữa, tôi vẫn có thể cảm thấy đau đớn, chẳng hạn thế. Nếu có ai đánh tôi, tôi đã cảm thấy đau. Về mặt đạo đức cũng vậy: nếu có chuyện gì rất đáng thương xảy ra, tôi vẫn sẽ cảm thấy thương xót y như những ngày xưa khi cuộc đời còn có những điều quan trọng với tôi. Buổi tối hôm đó tôi đã thấy xót thương. Đáng lẽ tôi đã giúp một đứa trẻ. Vậy mà, tại sao tôi lại không giúp bé gái ấy? Chính vì một ý nghĩ thoáng qua trong đầu tôi lúc bấy giờ: khi nó gọi và kéo áo tôi, một câu hỏi bỗng xuất hiện trước mặt tôi và tôi không sao giải quyết nổi. Câu hỏi ấy thật vẩn vơ, nhưng tôi lại đâm cáu. Tôi cáu giận khi nghĩ rằng nếu tôi định tự kết liễu đời mình vào đêm hôm đó, thì chẳng có gì trên đời này còn quan trọng đối với tôi nữa cả. Tại sao bỗng nhiên tôi lại thấy mọi thứ không phải là không quan trọng và lại thấy thương hại đứa bé? Tôi nhớ là tôi đã thương nó lắm, đến mức cảm thấy một nhói đau kỳ lạ, hoàn toàn lạc lõng trong hoàn cảnh của tôi lúc bấy giờ. Thật lòng tôi không biết phải diễn tả thế nào cho đúng cảm giác thoáng qua ấy của mình, nhưng cảm giác đó vẫn đeo bám khi tôi ngồi vào bàn ở nhà, và tôi bực bội hơn hẳn so với khoảng thời gian dài trước đó. Ý nghĩ này nối tiếp ý nghĩ khác. Tôi thấy rõ ràng rằng chừng nào tôi còn là một con người chứ chưa phải hư vô, thì tôi vẫn đang sống và vì thế vẫn có thể chịu đựng đau khổ, tức giận và cảm thấy xấu hổ vì hành động của mình. Đành vậy đi. Nhưng nếu tôi sắp tự sát, giả sử chỉ trong hai tiếng nữa thôi, thì con bé ấy là gì đối với tôi và tôi can gi dự gì đến chuyện hổ thẹn hay bất cứ điều gì khác trên đời này? Tôi sẽ biến thành hư vô, hoàn toàn hư vô. Và liệu có thực là ý thức về việc tôi sẽ hoàn toàn chấm dứt sự tồn tại ngay lập tức và vì thế mọi thứ khác cũng sẽ ngừng tồn tại, lại không hề mảy may ảnh hưởng đến cảm giác thương xót của tôi dành cho đứa trẻ hay cảm giác hổ thẹn sau một hành động hèn hạ? Tôi đã dậm chân và quát mắng đứa trẻ bất hạnh ấy như muốn nói rằng—không những tôi chẳng thấy thương hại gì, mà ngay cả khi tôi có hành xử vô nhân tính và hèn hạ đi nữa, tôi vẫn có quyền làm thế, bởi vì chỉ hai tiếng nữa là mọi thứ sẽ tiêu tan. Bạn có tin đó là lý do vì sao tôi quát mắng nó không? Giờ thì tôi gần như chắc chắn là vậy. Tôi thấy rõ ràng rằng cuộc đời và thế giới này lúc bấy giờ dường như phụ thuộc vào tôi. Tôi hầu như có thể nói rằng thế giới giờ đây được tạo ra chỉ riêng cho tôi: nếu tôi tự sát, thế giới sẽ chấm dứt tồn tại, ít nhất là đối với tôi.

Tôi không nói đến chuyện có khả năng sẽ chẳng còn gì tồn tại cho bất kỳ ai một khi tôi đã qua đời, và rằng ngay khi ý thức của tôi tắt lịm thì toàn bộ thế giới này cũng sẽ biến mất và trở thành cõi hư không như một bóng ma, chỉ như một phần phụ thuộc vào ý thức của tôi, bởi vì rất có thể tất cả thế giới này và tất cả con người này chỉ chính là bản thân tôi mà thôi. Tôi nhớ rằng khi ngồi ngẫm nghĩ, tôi đã lật đi lật lại tất cả những câu hỏi mới mẻ cứ nối tiếp nhau tuôn trào ấy theo một chiều hoàn toàn khác, và suy nghĩ về một điều gì đó hoàn toàn mới. Chẳng hạn, một ý nghĩ kỳ lạ bỗng nảy ra trong đầu tôi, rằng nếu trước kia tôi từng sống trên mặt trăng hay sao Hỏa và ở đó tôi từng phạm phải hành động nhục nhã và ô nhục nhất, từng chịu đựng sự xấu hổ và hổ thẹn mà người ta chỉ có thể tưởng tượng và nhận thức được trong những giấc mơ, trong những cơn ác mộng, rồi sau đó, khi thấy mình đang ở trên trái đất, tôi vẫn giữ lại được ký ức về những gì mình đã làm hành tinh kia đồng thời biết rằng mình sẽ chẳng bao giờ, dưới bất kỳ hoàn cảnh nào, quay trở lại đó nữa, thì khi nhìn từ trái đất lên mặt trăng—liệu tôi có bận tâm hay không? Liệu tôi có cảm thấy xấu hổ vì hành động đó hay không?

Đó đều là những câu hỏi vẩn vơ và thừa thãi bởi khẩu súng lục đã nằm sẵn trước mặt tôi, và từng thớ thịt trong người tôi đều biết chắc chắn điều đó sẽ xảy ra, thế nhưng chúng vẫn làm tôi kích động và cuồng nộ. Tôi không thể chết ngay lúc này nếu chưa giải quyết xong xuôi một điều gì đó. Tóm lại, đứa trẻ đã cứu mạng tôi, bởi vì tôi đã hoãn phát súng tự sát lại chỉ vì những câu hỏi ấy. Trong khi đó, những tiếng ồn ào ở phòng viên đại đội đã bắt đầu lắng xuống: họ đã chơi xong ván bài, đang chuẩn bị đi ngủ, vừa lầu bầu vừa uể oải kết thúc những trận cãi vã. Đúng lúc đó, tôi bỗng thiếp đi trên chiếc ghế bên bàn—một điều chưa từng xảy ra với tôi trước đây. Tôi chìm vào giấc ngủ hoàn toàn bất ngờ.

Giấc mơ, như chúng ta đều biết, là những thứ rất kỳ lạ: có những phần hiện lên với độ sống động đến sợ hãi, với các chi tiết được trau chuốt tỉ mỉ như đồ trang sức, trong khi có những phần khác ta lướt qua như bay mà chẳng hề hay biết gì, chẳng hạn như qua không gian và thời gian. Giấc mơ dường như không bị thúc đẩy bởi lý trí mà bởi khao khát, không phải bởi cái đầu mà bởi trái tim, thế nhưng lý trí của tôi đôi khi lại bày ra những trò rắc rối làm sao trong giấc mơ, những điều hoàn toàn không thể hiểu nổi lại xảy ra với nó! Anh trai tôi đã qua đời cách đây năm năm, chẳng hạn thế. Thỉnh thoảng tôi mơ thấy anh ấy; anh ấy tham gia vào các công việc của tôi, chúng tôi rất hào hứng, thế mà suốt cả giấc mơ tôi vẫn hoàn toàn biết và nhớ rõ rằng anh tôi đã chết và được chôn cất rồi. Tại sao tôi lại không hề ngạc nhiên khi dẫu anh ấy đã chết, anh ấy vẫn ở đây bên cạnh tôi và làm việc cùng tôi? Tại sao lý trí của tôi lại hoàn toàn chấp nhận điều đó? Nhưng thế là đủ rồi. Tôi sẽ bắt đầu kể về giấc mơ của mình. Vâng, tôi đã mơ một giấc mơ, giấc mơ ngày mùng ba tháng Mười một của tôi. Bây giờ họ đang trêu chọc tôi, bảo rằng đó chỉ là một giấc mơ mà thôi. Nhưng nào có hề gì chuyện đó là giấc mơ hay hiện thực, nếu giấc mơ ấy đã cho tôi biết sự thật? Một khi người ta đã nhận ra sự thật và nhìn thấy nó, bạn biết đấy, đó chính là sự thật và không có sự thật nào khác, cũng không thể có sự thật nào khác, dù bạn đang ngủ hay đang thức. Cứ cho đó là giấc mơ đi, đành vậy đi, nhưng cái cuộc sống thực mà các anh coi trọng biết bao ấy, tôi đã định dập tắt nó bằng hành động tự sát, còn giấc mơ của tôi, giấc mơ của tôi—ôi, nó đã hé lộ cho tôi một cuộc sống khác, được hồi sinh, vĩ đại và tràn đầy sức mạnh!

Hãy lắng nghe.