“Em tìm thấy một thứ trên gác mái,” Em nói với Waldo một tuần sau đó, khi cậu đang lững thững chất từng bánh phân khô lên bức tường rào gia súc. “Đó là một hộp sách của cha anh. Tụi mình cứ tưởng thím Sannie đã đem đốt hết rồi.”
Cậu thiếu niên đặt bánh phân đang cầm trên tay xuống và nhìn cô bé.
“Anh nghĩ chúng không hay lắm đâu, chẳng phải truyện đâu,” cô nói thêm, “nhưng em có thể lên lấy bất cứ cuốn nào em thích.”
Nói đoạn, cô cầm chiếc đĩa vừa dùng để đựng bữa sáng cho cậu rồi quay người đi về phía nhà lớn.
Sau đó, cậu thiếu niên làm việc nhanh hẳn lên. Chồng phân mà Bonaparte bắt cậu xếp đã nằm gọn trên tường chỉ trong vòng nửa tiếng. Cậu liền đi rắc muối lên đống da thú đang phơi. Thấy hũ đựng đã cạn, cậu bước lên gác mái để lấy thêm.
Bonaparte Blenkins, kẻ có cửa phòng nằm ngay chân chiếc thang gỗ, nhìn thấy cậu bước lên liền đứng ở khung cửa chờ cậu quay lại. Lão muốn đánh giày. Doss thấy không thể theo chủ leo lên những bậc thang tròn liền ngồi kiên nhẫn ở chân thang. Chẳng mấy chốc, nó ngước lên với vẻ ngóng chờ, nhưng chẳng thấy ai xuất hiện. Rồi Bonaparte cũng ngước lên và cất tiếng gọi, thế nhưng không có tiếng đáp lại. Cậu thiếu niên đang làm gì trên đó nhỉ? Gác mái là một vùng đất vô danh đối với Bonaparte. Lão từng nhiều lần tự hỏi trên đó có gì; lão thích tường tận mọi ngóc ngách và những nơi bị khóa kín, nhưng lại sợ trèo thang. Thế nên Bonaparte đành ngước nhìn lên và, với tất cả sự tò mò đến phát bực, thắc mắc không biết cậu bé đang làm trò gì trên trác. Các mái vốn chỉ dùng làm kho chứa đồ phế thải. Hắn ta có thể tìm thấy thứ gì trên đó mà lâu thế nhỉ?
Ước gì người phụ nữ Boer trông thấy Waldo vào khoảnh khắc ấy, thì mọi hoài nghi còn sót lại trong tâm trí bà về sự điên rồ của thằng bé chắc chắn sẽ bay biến tức khắc. Số là, sau khi đã đổ đầy hũ muối, cậu tiến hành tìm kiếm chiếc hộp đựng sách giữa đống đồ đạc ngổn ngang chất đầy gác mái. Dưới một đống bao tải, cậu đã tìm thấy nó — một chiếc thùng gỗ thô sơ được đóng đinh kín nhưng có một thanh ván bị lỏng. Cậu nhấc thanh ván đó lên và trông thấy gáy của một hàng sách xếp đều đặn. Cậu quỳ xuống trước chiếc hộp, lướt bàn tay lên những thớ gỗ thô ráp như để tự trấn an rằng nó có thật. Cậu thọc tay vào giữa đống sách và rút ra hai cuốn. Cậu mân mê chúng, luồn những ngón tay vào giữa các trang giấy và vuốt ve chúng khe khẽ, tựa như người tình đang chạm vào mái tóc của người yêu mình. Gã trai chìm đắm trong sự hân hoan tột độ trước kho báu của mình. Trong suốt cuộc đời, cậu chưa từng đọc quá một chục cuốn sách; thế mà giờ đây, một mỏ vàng tri thức đang mở ra ngay dưới chân cậu. Một lúc sau, cậu bắt đầu đọc các tựa đề, thỉnh thoảng lại mở một cuốn ra đọc lướt qua một câu; nhưng cậu đang quá phấn khích nên chẳng thể nắm bắt trọn vẹn ý nghĩa. Cuối cùng, cậu bắt gặp một cuốn sách bìa cứng màu nâu xỉn. Cậu đọc tên sách, mở toang ở phần giữa, và vừa lật ra là đọc ngấu nghiến ngay. Thứ mà cậu vớ được là một chương viết về quyền sở hữu — bàn về Chủ nghĩa cộng sản, Chủ nghĩa Fourier, Chủ nghĩa Saint-Simon trong một tác phẩm Kinh tế học. Cậu đọc hết trang này rồi lật sang trang kế tiếp; cậu cứ thế đọc một mạch mà tư thế không hề dịch chuyển lấy một li; cậu đọc trang tiếp theo, rồi trang tiếp nữa, toàn thân vẫn giữ nguyên tư thế quỳ, tay cầm sách, đôi môi hé mở.
Không phải tất cả những gì đọc được cậu đều hiểu thấu đáo; những tư tưởng ấy quá đỗi mới mẻ đối với cậu; nhưng niềm vui sướng nghẹn ngào mà cuốn sách mang lại cho cậu chính là ở chỗ — những tư tưởng ấy chính là của cậu, chúng thuộc về cậu. Trước nay cậu chưa từng nghĩ ra chúng, nhưng chúng đích thực là của cậu.
Cậu mỉm cười lặng lẽ từ tận đáy lòng, với sự tĩnh lặng dâng trào của niềm vui chiến thắng.
Hóa ra là vậy, không phải mọi sinh vật có tư duy đều chỉ cất lên một tiếng kêu duy nhất rằng — “Như Ngài đã an bài muôn sự từ thuở khởi nguyên, thì chúng vẫn thế, đáng lẽ phải thế, và sẽ mãi mãi là thế đến muôn đời muôn thuở; và chuyện chúng ra sao chẳng can dự gì đến chúng ta. Amen.” Vẫn có những con người mà đối với họ, không chỉ những ngọn đồi đá và khối đá đang khẩn thiết cất lời kêu gọi rằng: “Chúng ta là gì, và từ đâu mà đến đây? Hãy thấu hiểu và nhận thức về chúng ta;” mà ngay cả những mối quan hệ xưa cũ tự ngàn đời giữa người với người, cùng những phong tục của thời gian cũng đang cất tiếng gọi, khiến họ không thể làm ngơ hay lãng quên.
Thân hình nặng nề của cậu thiếu niên run lên vì phấn khích. Hóa ra cậu không cô độc, không hề cô độc. Cậu không thể diễn tả cho ai hiểu tại sao mình lại vui mừng đến thế, và luồng hơi ấm ấy từ đâu tràn ngập trong tim. Hai gò má cậu đang bừng cháy. Thảo nào mà Bonaparte gọi mỏi cả cổ, còn Doss thì cứ đặt chân lên thang và rên rỉ cho đến ba phần tư tiếng đồng hồ trôi qua. Cuối cùng, cậu nhét cuốn sách vào ngực áo và cài khuy lại thật chặt. Cậu cầm hũ muối lên và bước ra miệng thang. Bonaparte, hai tay đút sau vạt áo, ngước nhìn lên khi cậu xuất hiện và liền cất lời hỏi thăm.
“Mày ở trên đó hơi lâu đấy, chàng trai trẻ,” hắn nói, khi cậu bước xuống với một vẻ vội vã đầy run rẩy, hoàn toàn khác với tác phong chậm chạp thường ngày. “Chắc mày không nghe tao gọi phải không?”
Bonaparte vẫy vẫy tà áo lên xuống khi đưa mắt dò xét cậu. Bản thân hắn, Bonaparte Blenkins, sở hữu một đôi mắt tinh tường vô cùng. Lão nhìn sang cái hũ. Đó là một cái hũ khá nhỏ để có thể mất tới ba phần tư tiếng đồng hồ mới mọc đầy muối. Lão nhìn lên khuôn mặt. Nó đang ửng đỏ. Thế nhưng, thím Sannie có bao giờ cất rượu đâu — thằng bé đâu có uống rượu; đôi mắt nó mở to và sáng rực — nó đâu có ngủ gật; chẳng có cô gái nào ở trên gác mái cả — nó đâu có tò mò chuyện yêu đương. Bonaparte nhìn cậu đầy thâm trầm. Điều gì có thể lý giải cho sự biến đổi kỳ diệu ở cậu thiếu niên lúc đi xuống so với lúc bước lên gác mái cơ chứ? Chỉ có một khả năng duy nhất. Chẳng phải thím Sannie vẫn thường cất trữ thịt khô biltong và những khúc xúc xích hun khói ngon lành trên gác mái hay sao! Phải rồi! Chắc chắn trên đó có món gì ngon để ăn lén đây!
Bonaparte mải mê theo đuổi chuỗi suy luận logic ấy đến mức quên bén đi mất việc bắt cậu đánh giày cho mình.
Lão đứng nhìn cậu lủi thủi bước đi với hũ muối kẹp dưới nách; đoạn, lão đứng ở khung cửa, ngước mắt nhìn bầu trời xanh yên bình và cất tiếng cắc cớ đố vui với chính mình:
“Mối liên hệ giữa cái lưng trần của một thằng nhóc khoác áo bành tô kẹp hũ muối dưới nách và chóp của một chiếc roi ngựa là gì? Đáp án: Hiện tại thì chưa có liên hệ gì, nhưng chẳng mấy chốc mà có ngay thôi.”
Bonaparte vô cùng đắc ý với trò đùa thông minh của mình, lão khúc khích cười rồi quay vào giường nằm nghỉ.
Buổi chiều hôm đó nhà làm bánh, người ta nhóm lửa ở cái lò gạch phía sau nhà, và thím Sannie đã rời khỏi chiếc ghế bành có tay vịn bằng gỗ to lớn — nơi bà gắn bó cả cuộc đời — để lạch bạch đi ra xem xét. Không đứng cách đó bao xa là Waldo, sau khi hắt một xô thức ăn cho heo vào chuồng, giờ đang tì người lên bức tường đất để ngắm lũ lợn. Một nửa chuồng thì khô ráo, nhưng nửa dưới lại là một vũng bùn lầy, ngay mép vũng là con lợn nái mẹ đang nhắm nghiền mắt cho mười chú lợn con bú sữa; con lợn đực đứng ngập bùn đến đầu gối, cắm mõm vào quả bí ngô mục và ngoe nguẩy cái đuôi xoăn tít.
Waldo thẫn thờ tự hỏi trong mơ màng rằng tại sao trông chúng lại dễ thương đến thế. Xét riêng lẻ thì chúng chẳng có gì đẹp đẽ; nhưng đặt cạnh nhau thì lại khác. Chẳng phải vì giữa chúng tồn tại một sự hài hòa nhất định hay sao? Con lợn nái già rất xứng đôi với bầy lợn con, bầy lợn con lại hợp với mẹ chúng, con lợn đực kề bên quả bí ngô mục, và tất cả đều hòa hợp với vũng bùn. Chúng gợi lên cảm giác chẳng cần phải thêm thắt hay bớt đi bất cứ thứ gì. Và rồi, cậu miên man suy nghĩ, chẳng phải đó cũng chính là bí quyết của mọi vẻ đẹp hay sao, rằng người ngắm nhìn— Cứ thế, cậu đứng mơ mộng, rướn người ngày một xa hơn qua bức tường đất để ngắm bầy heo.
Suốt khoảng thời gian đó, Bonaparte Blenkins đang lững thững đi từ nhà xuống với vẻ vẩn vơ không mục đích; nhưng lão vẫn dán chặt một mắt về phía chuồng lợn, và mỗi bước di chuyển lại kéo lão đến gần hơn. Waldo đứng bất động như kẻ đang chìm vào giấc ngủ khi Bonaparte tiến sát lại bên cậu.
Thuở nhỏ, khi còn là một cậu nhóc hay la cà chơi đùa ở các rãnh thoát nước đường phố Ireland, hắn — Bonaparte — từng được đồng bọn biết đến rộng rãi với biệt danh Ben Chân Thoăn Thoắt; cái tên này xuất phát từ sự nhanh nhẹn và tài tình hiếm có khi hắn chỉ cần chìa chân ra là có thể khiến bất kỳ người bạn bất hạnh nào cũng phải cắm đầu xuống đất. Thời gian trôi qua, Ben Chân Thoăn Thoắt nay đã trở thành Bonaparte; nhưng ngnhề cũ vẫn đâu lại vào đấy. Lão tiến sát lại gần chuồng lợn. Toàn bộ những ký ức thời thơ ấu đã qua ùa về trong tâm trí lão, khi với một động tác điêu luyện, hắn thọc chân vào giữa Waldo và bức tường rồi hất thẳng cậu ngã nhào vào chuồng lợn.
Lũ lợn con hoảng sợ trước kẻ xâm nhập lạ mặt liền chạy trốn sau lưng lợn mẹ, con lợn nái liền khụt khịt đánh hơi cậu. Thím Sannie vỗ tay cười khoái chí; thế nhưng Bonaparte thì chẳng hề hùa theo bà. Chìm đắm trong mộng tưởng, lão ngẩng đầu đăm đăm nhìn về phía chân trời xa xăm.
Cú lộn nhào bất thình lình cắm đầu xuống đất đã khiến cuốn sách mà Waldo giấu trong ngực rơi ra ngoài. Bonaparte nhặt nó lên và bắt đầu săm soi khi cậu thiếu niên lầm lũi trèo qua bức tường chuồng. Cậu vốn định bỏ đi với vẻ mặt hầm hầm, nhưng vì muốn lấy lại cuốn sách nên đành đứng chờ cho đến khi nó được trả lại.
“Chao ôi!” Bonaparte nói, dời ánh mắt khỏi những trang sách đang kiểm tra, “Ta hy vọng chiếc áo khoác của trò không bị hư hại gì; nó được cắt may rất thanh lịch đấy. Chắc là vật gia bảo từ ông nội của trò phải không? Trông bây giờ bảnh tỏn phết nhỉ.”
“Lạy Chúa! Ôi Chúa tôi!” thím Sannie vừa cười nắc nẻ vừa ôm lấy sườn kêu lên; “nhìn thằng bé kìa — cứ làm như thể nó nghĩ đống bùn đó sẽ chẳng bao giờ gột sạch được ấy. Ôi Chúa ơi, tôi chết mất thôi! Anh Bonaparte quả là người đàn ông hài hước nhất mà tôi từng thấy.”
Lúc này, Bonaparte Blenkins đang cẩn thận xem xét cuốn sách mà hắn vừa nhặt được. Trong số những lĩnh vực mà sự u tối trong trí tuệ của hắn từng được khai sáng thời trẻ, kinh tế học hoàn toàn không nằm trong số đó. Do đó, hắn chẳng thể hình dung rõ bản chất của cuốn sách này là gì; và vì cái tên của tác giả, J.S. Mill, theo những gì hắn biết, hoàn toàn có thể là của một vị lão thành đáng kính trong Hội Kinh thánh Anh và Ngoại quốc, nên nó chẳng hề mang lại chút ánh sáng nào để giải đáp thắc mắc của hắn. Hắn cũng chẳng dám chắc liệu Kinh tế học có liên quan gì đến phương pháp mua sắm trang phục giá rẻ nhất cho quân đội và hải quân hay không, vì đó chắc chắn là một vấn đề mang tính chính trị và kinh tế.
Thế nhưng, Bonaparte nhanh chóng đi đến kết luận về bản chất của cuốn sách và nội dung bên trong nó nhờ việc áp dụng một quy tắc đơn giản hiện đang được áp dụng rộng rãi, nhưng nếu nó trở thành phổ quát thì sẽ tiết kiệm biết bao suy nghĩ cùng thời gian quý báu. Đó là một quy tắc có sự đơn giản kỳ diệu, tính hữu dụng vô tận, và khả năng ứng dụng toàn cầu. Nó rất dễ nhớ và có nội dung như sau:
Bất cứ khi nào bạn tiếp xúc với bất kỳ cuốn sách, con người, hoặc quan điểm nào mà bạn hoàn toàn không hiểu gì sất, hãy tuyên bố cuốn sách, con người hoặc quan điểm đó là đồi bại, vô đạo đức. Hãy bôi nhọ nó, nguyền rủa nó, và khăng khăng cho rằng bất kỳ kẻ nào chứa chấp nó đều là phường ngu ngốc hoặc gian trá, hoặc cả hai. Hãy cẩn thận tránh xa việc nghiên cứu nó. Hãy làm mọi cách có thể để tiêu diệt cuốn sách, con người hoặc quan điểm đó.
Vận dụng quy tắc này — bao quát một cách rộng lớn và vô cùng đơn giản trong cách thực thi — Bonaparte tiến về phía thím Sannie tay cầm cuốn sách. Waldo bước lên một bước, trừng trừng nhìn hắn như một con chó có đàn con rơi vào tay kẻ dữ.
“Cuốn sách này,” Bonaparte nói, “không phải là một tài liệu học tập thích hợp và đàng hoàng dành cho một tâm hồn trẻ tuổi, non nớt.”
Thím Sannie chẳng hiểu một chữ nào, bèn hỏi:
“Gì cơ?”
“Cuốn sách này,” Bonaparte nói, dằn mạnh ngón tay lên bìa sách, “cuốn sách này là sleg, sleg, Davel, Davel!”
Nhìn sắc mặt nghiêm trọng của hắn, thím Sannie ngầm hiểu rằng đây không phải là chuyện để đùa. Qua những từ “sleg” và “Davel”, bà hiểu rằng cuốn sách này là thứ tà ác, có liên quan đến vị hoàng tử bóng tối chuyên giật dây những điều xấu xa trên khắp mặt đất này.
“Mày vớ được cuốn sách này ở đâu thế?” bà hỏi, đảo đôi mắt nhỏ lanh lợi nhìn Waldo. “Ta thề có Chúa nếu đây không phải là của cha mày để lại thì chân ta sẽ gầy đét như chân thằng Anh quốc vậy. Hắn ta mang tiếng là tốt lành từng ấy năm và sống độc thân vì tưởng nhớ người vợ quá cố, nhưng thực chất lại mang lắm tội lỗi hơn cả đám người Kaffers ở xứ Kafferland! Cứ làm như mười người vợ chết đi có thể bù đắp nổi cho một người vợ béo tốt có đủ tay chân không bằng!” thím Sannie hậm hực làu bàu.
“Đó không phải sách của cha tôi,” cậu thiếu niên lạnh lùng đáp. “Tôi lấy nó trên gác mái của bà.”
“Gác mái của tôi! Sách của tôi! Mày dám gan lì thế cơ à?” thím Sannie quát lên.
“Đó là sách của cha con bé Em. Em ấy cho tôi,” cậu lầm bầm với vẻ mặt càng thêm bướng bỉnh.
“Đưa đây xem nào. Tên nó là gì? Nó viết về cái gì thế?” bà hỏi, đặt ngón tay lên hàng tựa đề.
Bonaparte hiểu ý.
“Kinh tế học,” hắn chậm rãi đáp.
“Lạy Chúa nhân từ!” thím Sannie thốt lên, “chỉ nghe cái âm thanh của nó thôi là đủ biết đây là một cuốn sách vô luân đến mức nào rồi! Đọc cái tên lên thôi cũng thấy ngượng cả miệng. Chẳng lẽ trạm trang trại này chưa đủ những lời nguyền rủa hay sao?” thím Sannie hùng hồn tuôn một tràng; “nào là con cừu giống Merino nhập khẩu quý giá nhất của tôi chết bất đắc kỳ tử không rõ nguyên nhân, con bò cái giống sữa sừng ngắn sảy liền hai con bê, rồi cừu thì bị ghẻ lở và hạn hán tàn phá? Và đây có phải là lúc để mang những thứ vô đạo đức này vào nhà, để rước lấy cơn thịnh nộ của Thiên Chúa toàn năng giáng thêm hình phạt xuống chúng ta nữa không? Mục sư chẳng từng căn dặn tôi khi tôi chịu phép thấu tín rằng không được đọc bất kỳ cuốn sách nào ngoài Kinh thánh và sách thánh thi, rằng quỷ dữ ẩn náu trong tất cả những cuốn sách còn lại hay sao? Và tôi chưa từng đọc bất kỳ cuốn sách nào khác,” thím Sannie tuyên bố với vẻ đầy nhiệt huyết đạo đức, “và tôi sẽ không bao giờ đọc!”
Waldo thừa biết số phận cuốn sách của mình đã được định đoạt, bèn lạnh lùng quay lưng bỏ đi.
“Thế mày không ở lại để nghe ta nói nốt à!” thím Sannie hét lên. “Nào, cầm lấy cái thứ Polity-gollity-gominy của mày, cuốn sách của quỷ tha ma bắt này!” bà gào lên, dùng hết sức ném thẳng cuốn sách vào đầu cậu.
Nó chỉ sượt qua một bên trán cậu rồi rơi bịch xuống đất.
“Đi đi,” mụ mắng nhiếc; “ta biết mày lại sắp lầm bầm nói chuyện một mình rồi đấy. Lũ hay lẩm bẩm một mình thì trước sau gì cũng trò chuyện với quỷ dữ thôi. Cứ đi mà kể lể hết với hắn đi. Đi đi, đi đi! Chạy mau lên!” thím Sannie quát tháo.
Thế nhưng cậu thiếu niên chẳng thèm bước nhanh hơn cũng chẳng chậm lại, cứ thế lầm lì đi vòng ra phía sau nhà xe.
Sách từng bị ném vào những cái đầu khác trước và sau buổi chiều mùa hè ấy, bởi những đôi bàn tay trắng trẻo và ngọc ngà hơn nhiều so với mụ đàn bà Boer kia; nhưng liệu kết cục của việc ấy có bao giờ hoàn toàn thỏa đáng hay không, thì vẫn còn là một dấu hỏi lớn. Chúng ta yêu quý một thứ gì đó với một sự gắn bó đặc biệt, trân trọng nó với một sự chăm chút lạ kỳ, để rồi nó mang một giá trị ảo tưởng đối với chúng ta — thứ giá trị mà ta phải đổi bằng sự cay đắng. Nếu ta chẳng thể mang nó đi đâu được nữa, thì ta sẽ khắc ghi nó trong tim, mãi mãi cho đến tận cùng.
Bonaparte Blenkins bước đến nhặt cuốn sách giờ đã long khỏi bìa lên, trong khi thím Sannie đẩy mấy khúc củi sâu vào trong lò. Bonaparte tiến lại gần mụ, gõ ngõ vào cuốn sách đầy dụng ý, gật đầu rồi nhìn chăm chăm vào ngọn lửa. Thím Sannie hiểu ý, cầm lấy cuốn sách từ tay hắn rồi ném thẳng vào sâu trong lò. Nó rơi trên đống than hồng, bốc khói, lóe sáng rồiùng cháy bùng lên, và cuốn “Kinh tế học” từ đó vĩnh viễn không còn tồn tại — biến mất khỏi cõi đời này, y như số phận của bao kẻ dị giáo khốn khổ bằng xương bằng thịt khác.
Bonaparte cười toe toét, và để xem cho rõ quá trình ấy, lão ghé sát mặt vào cửa lò đến mức những sợi lông mày bạc trắng đều bị lửa bén cháy xém. Lão bèn gặng hỏi xem trên gác mái còn cuốn nào nữa không.
Khi biết rằng vẫn còn, hắn liền làm những điệu bộ minh họa cảnh ôm trùm cả đống sách rồi ném hết vào đống lửa. Thế nhưng thím Sannie lại tỏ ra chần chừ do dự. Người đàn ông quá cố người Anh đã để lại toàn bộ tài sản riêng tư cho đứa con gái của ông. Việc Bonaparte cứ xúi giục đốt sách nghe thì có vẻ dễ dàng đấy. Nhưng bản thân hắn vừa mới bị phạt “kéo tóc tâm linh” xong, và bà chẳng dại gì mà lặp lại trải nghiệm đó một lần nữa.
Bà lắc đầu. Bonaparte tỏ vẻ không hài lòng. Nhưng rồi một ý tưởng lóe lên trong đầu lão. Hắn đề nghị từ nay chiếc chìa khóa gác mái nên được giao phó cho sự bảo quản an toàn của riêng lão — và không ai được phép bước lên đó nếu không có sự cho phép của hắn. Thím Sannie liền vui vẻ gật đầu đồng ý, và cả hai quấn quýt bên nhau đi vào nhà để tìm chìa khóa.