Nàng giống một nàng công chúa hơn, phải, giống công chúa hơn nhiều so với bức chân dung vẫn còn treo trên tường trong phòng ngủ của Tant Sannie. Em thầm nghĩ vậy. Nàng tựa người ra phía sau chiếc ghế bọc đệm nhỏ; nàng mặc một chiếc áo choàng tắm màu xám, mái tóc dài được chải xõa xuống tận mặt đất. Em ngồi trước mặt nàng, ngước lên nhìn với vẻ kính trọng lẫn thán phục.
Lyndall mệt mỏi sau chuyến hành trình dài và đã về phòng từ sớm. Ánh mắt nàng lướt qua những món đồ quen thuộc. Thật kỳ lạ khi đi xa suốt bốn năm trời, rồi trở về và nhận ra ngọn nến đặt trên bàn trang điểm vẫn hắt bóng đầu của một bà già gù lên góc tường phía sau chiếc bình phong phơi quần áo. Thật kỳ lạ khi ngay cả một chiếc bóng cũng có thể tồn tại lâu hơn một con người! Nàng nhìn quanh những vật dụng cũ kỹ quen thuộc; tất cả vẫn ở đó, nhưng con người cũ của nàng thì đã mất đi rồi.
– Em đang để ý gì thế? – Em hỏi.
– Không gì cả và cũng là tất cả. Chị cứ nghĩ những ô cửa sổ phải cao hơn cơ. Nếu là em, khi nhận lại nơi này, chị sẽ cho nâng các bức tường lên. Ở đây chẳng đủ chỗ để thở. Người ta thấy ngột ngạt quá.
– Gregory định sửa sang lại nhiều thứ lắm – Em nói, rồi rụt rè tiến lại gần chiếc áo choàng tắm màu xám. – Chị có thích anh ấy không, Lyndall? Anh ấy không đẹp trai sao?
– Hẳn hồi bé cậu ta trông rất khôi ngô – Lyndall nói, mắt nhìn tấm rèm vải thô trắng treo phía trên cửa sổ.
Em bối rối.
– Có những người đàn ông – Lyndall nói – mà em không bao giờ có thể tin rằng họ từng là trẻ sơ sinh; và có những người khác mà em chẳng bao giờ nhìn thấy mà lại không nghĩ rằng trông họ đáng yêu thế nào khi mang tất và thắt nơ hồng.
Em im lặng một lúc; rồi cô nói với chút vẻ trang trọng: – Khi chị biết anh ấy, chị sẽ yêu anh ấy như em. Khi em so sánh những người khác với anh ấy, họ có vẻ thật yếu đuối và nhỏ bé. Trái tim chúng ta quá lạnh lùng, tình yêu của chúng ta bị pha trộn với quá nhiều thứ khác. Nhưng anh ấy – chẳng ai xứng đáng với tình yêu của anh ấy cả. Em không xứng. Tình yêu đó thật lớn lao và trong sáng.
– Em không cần phải buồn lòng vì điều đó – về sự đền đáp nghèo nàn của em cho tình yêu của anh ta đâu, em yêu ạ – Lyndall nói. – Tình yêu của một người đàn ông giống như ngọn lửa củi ô-liu. Nó bùng lên cao hơn sau mỗi khoảnh khắc; nó gầm reo, rực cháy, bắn ra những tia lửa đỏ; nó đe dọa bao bọc lấy em và nuốt chửng em – em, người đứng bên cạnh tựa như một khối băng giữa ánh hào quang của sức ấm dữ dội ấy. Em tự trách mình vì sự lạnh ngạt và thiếu lòng đáp đền. Ngày hôm sau, khi em đến để sưởi ấm đôi tay một chút, em chỉ tìm thấy vài nhúm tro tàn! Một tình yêu dài lâu nhưng lạnh lẽo so với một tình yêu ngắn ngủi nhưng nồng cháy; dù sao thì đàn ông chẳng có gì phải phàn nàn cả.
– Chị nói vậy là vì chị không hiểu đàn ông – Em đáp, ngay lập tức ra dáng hiểu biết bề trên mà những phụ nữ đã đính hôn hoặc kết hôn thường hay thể hiện khi bàn về bản chất đàn ông với những cô gái chưa chồng.
– Rồi một ngày nào đó em cũng sẽ hiểu họ, và khi ấy em sẽ nghĩ khác đi – Lyndall nói, với vẻ hào phóng bề trên mà sự hiểu biết hơn người luôn có thể dành cho sự thiếu hiểu biết.
Đôi môi nhỏ bé của Lyndall rung lên với vẻ thích thú tột cùng. Nàng xoay xoay chiếc nhẫn bản lớn trên ngón trỏ – một chiếc nhẫn phù hợp với tay nam giới hơn, với thiết kế đáng chú ý: một hình chữ thập bằng kim cương khảm vào vàng, khắc hai chữ cái “R.R.” ở phía dưới.
– À, Lyndall – Em thốt lên – có lẽ chính chị cũng đã đính hôn rồi – đó là lý do vì sao chị mỉm cười. Đúng vậy; em chắc chắn là thế. Hãy nhìn chiếc nhẫn này xem!
Lyndall vội rút tay lại.
– Chị không quá vội vã đưa cổ vào tròng chân của bất kỳ người đàn ông nào; và chị cũng không mấy ngưỡng mộ tiếng khóc của lũ trẻ con – nàng nói, rồi nhắm mắt lại nửa phần mệt mỏi và tựa đầu ra sau ghế. – Vẫn có những người phụ nữ vui vẻ với công việc đó.
Em cảm thấy bị quở trách và xấu hổ. Làm sao cô có thể cầm tấm vải lanh trắng, vòng hoa cùng những đường thêu thùa ra khoe với Lyndall được nữa? Cô lặng đi một lát, rồi bắt đầu trò chuyện về Trana và những người làm lâu năm trong nông trại, cho đến khi thấy bạn mình đã mệt; cô bèn đứng dậy chào từ biệt để nàng nghỉ ngơi trong đêm. Nhưng sau khi Em đi rồi, Lyndall vẫn ngồi đó, ngắm nhìn khuôn mặt bà lão gù ở góc phòng với vẻ mặt mệt mỏi, tựa như sức nặng của cả thế giới đang đè nặng lên đôi vai non nớt và mảnh dẻ ấy.
Sáng hôm sau, Waldo xuất phát trước bữa điểm tâm với một túi ngô vác trên vai để cho đà điểu ăn, thì nghe thấy những bước chân nhẹ nhàng phía sau.
– Đợi tôi với; tôi đi cùng anh đây – Lyndall nói, rồi bồi thêm khi bắt kịp cậu: – Nếu hôm qua tôi không đi tìm anh thì có lẽ đến tận bây giờ anh vẫn chưa ra chào đón tôi. Waldo không còn thích tôi nữa sao?
– Có chứ – nhưng – cậu đã thay đổi rồi.
Vẫn là kiểu nói năng vụng về, ngập ngừng ngày nào.
– Cậu thích mấy chiếc tạp dề cũ hơn à? – nàng nhanh chóng lên tiếng. Nàng mặc một bộ váy bằng vải bông mộc mạc nhưng được may theo mốt rất thời trang, trên đầu đội chiếc mũ rộng vành màu trắng. Trong mắt Waldo, nàng trông thật lộng lẫy. Nàng nhận ra điều đó. – Trang phục của tôi đã thay đổi đôi chút – nàng nói – và bản thân tôi cũng vậy; nhưng với anh thì không. Hãy chuyển cái túi sang vai bên kia để tôi có thể nhìn rõ mặt anh. Anh nói ít quá, nếu người ta không nhìn vào anh thì anh chẳng khác nào một ẩn số không thể hiểu nổi.
Waldo đổi vai vác túi, và họ sóng bước bên nhau.
– Anh đã tiến bộ hơn đấy – nàng nói. – Anh có biết là đôi lúc tôi đã muốn gặp lại anh khi mình đi vắng không; không thường xuyên đâu, nhưng thỉnh thoảng vẫn có.
Lúc này họ đã đến cổng của khu chuồng trại thứ nhất. Waldo ném một túi ngô qua hàng rào, rồi họ tiếp tục bước đi trên mặt đất còn đẫm sương đêm.
– Cậu đã học được nhiều điều chưa? – cậu hỏi một cách ngây thơ, nhớ đến câu nói từng thốt lên của nàng ngày trước: “Khi tôi quay lại, tôi sẽ biết tất cả những gì con người có thể biết”.
Nàng bật cười.
– Cậu đang nghĩ đến lời khoác lác cũ của tôi à? Đúng vậy; tôi đã học được vài điều, dẫu không hẳn là những gì tôi mong đợi, và cũng chẳng nhiều nhặn cho lắm. Thứ nhất, tôi học được rằng một trong số tổ tiên của tôi hẳn phải là một kẻ ngốc vĩ đại; bởi người ta bảo chẳng có bản chất nào bộc lộ ở một con người mà một trong các bậc tiền bối của họ chưa từng sở hữu trước đó. Thứ hai, tôi đã phát hiện ra rằng trong số những nơi bị nguyền rủa dưới ánh mặt trời, nơi mà một tâm hồn khao khát nhất cũng khó lòng nhặt nhạnh nổi vài hạt kiến thức, thì trường nội trú nữ là tệ hại nhất. Người ta gọi chúng là các trường hoàn thiện, và cái tên ấy miêu tả chính xác bản chất của chúng. Chúng mài giũa mọi thứ ngoại trừ sự đần độn và yếu đuối, còn hai thứ đó thì chúng lại cấy trồng. Chúng là những cỗ máy được thiết kế khéo léo để thí nghiệm cho câu hỏi: “Một tâm hồn con người có thể bị bóp nghẹt nhỏ đến mức nào?” Tôi từng thấy những tâm hồn bị nén ép đến mức có thể nhét vừa vặn vào một chiếc đay đeo tay nhỏ xíu, mà vẫn còn thừa không gian để di chuyển – một không gian rộng rãi. Một người phụ nữ đã sống nhiều năm ở những nơi như thế sẽ mang dấu ấn của con quái vật ấy cho đến tận lúc nhắm mắt xuôi tay, dẫu rằng sau này cô ta có thể giãn nở ra đôi chút khi được hít thở bầu không khí ở thế giới tự do ngoài kia.
– Cậu có đau khổ không? – cậu hỏi, nhìn nàng với sự lo lắng hiện rõ.
– Tôi ư? – không. Tôi chưa bao giờ đau khổ và cũng chẳng bao giờ hạnh phúc. Ước gì tôi được như thế. Nhưng tôi sẽ bỏ trốn khỏi nơi đó vào ngày thứ tư, và tự bán sức lao động cho bất kỳ mụ đàn nào có trang trại ở gần nhất để nhóm lửa nấu xà phòng cho mụ, nếu tôi phải sống như phần còn lại của cái bầy đàn đó. Cậu có thể hình dung được không, Waldo, cảm giác bị giam cầm cùng những mụ già quác thước, những kẻ chẳng hiểu biết gì về cuộc sống, không có tình yêu với cái đẹp, chẳng có chút sức mạnh nào, lại để cho linh hồn mình bị họ nhào nặn? Hít thở bầu không khí của họ thôi cũng đủ ngạt thở rồi; nhưng tôi đã buộc họ phải nhường chỗ cho mình. Tôi nói với họ rằng tôi sẽ bỏ đi, và họ biết tôi đến đó theo ý muốn riêng của mình; thế nên họ đã cho tôi một phòng ngủ riêng không phải ở chung với một trong những sinh vật đang bị làm loãng dần bộ não và bóp méo đi ấy. Tôi không học âm nhạc, vì tôi chẳng có chút năng khiếu nào; và khi cả bầy làm những chiếc gối, những bông hoa gớm ghiếc khiến hoa hồng cũng phải bật cười, hay làm một chiếc ghế đẩu trong sáu tuần mà một cỗ máy có thể làm tốt hơn chỉ trong năm phút, thì tôi lui về phòng mình. Bằng số tiền tiết kiệm được từ những công việc đó, tôi mua sách báo, và thức khuya để đọc. Tôi đọc, rồi tóm tắt lại những gì đã đọc; và tôi còn tìm được thời gian để viết vài vở kịch, để nhận ra rằng việc biến những suy nghĩ của mình thành một thứ không phải là những tên ngốc đần độn khi bạn tô vẽ chúng bằng mực và giấy khó khăn đến nhường nào. Vào những kỳ nghỉ, tôi học thêm được rất nhiều điều. Tôi kết giao, được ngắm nhìn vài vùng đất và rất nhiều con người, cùng những lối sống khác nhau, điều đó còn hơn cả những gì sách vở có thể mang lại. Nhìn chung, tôi không bất mãn với bốn năm qua của mình. Tôi không học được những gì mình mong đợi; nhưng tôi đã học được những điều khác. Còn anh, anh đã làm những gì?
– Không gì cả.
– Điều đó là không thể. Rồi tôi sẽ tìm ra thôi.
Họ vẫn tiếp tục sóng bước qua những bụi cây còn đẫm sương. Rồi bất chợt nàng quay sang cậu.
– Anh không ước mình là phụ nữ sao, Waldo?
– Không – cậu đáp gọn lỏn.
Nàng bật cười.
– Tôi biết mà. Ngay cả anh cũng quá từng trải để mong điều đó. Tôi chưa từng gặp người đàn ông nào muốn thế cả. Đây là một chiếc nhẫn đẹp – nàng nói, đưa bàn tay nhỏ bé ra để ánh nắng ban mai làm những viên kim cương lấp lánh. – Trị giá ít nhất năm mươi bảng. Tôi sẽ tặng nó cho người đàn ông nào nói với tôi rằng anh ta muốn làm phụ nữ. Có lẽ trên đảo Robbin (những kẻ tâm thần ở Cape đều bị đày ra đảo Robbin) may ra có một kẻ như thế, nhưng tôi nghi ngờ ngay cả ở đó. Thật tuyệt vời khi được làm phụ nữ; nhưng mọi người đàn ông đều thành kính tạ ơn Chúa vì mình không phải là phụ nữ.
Nàng kéo vành mũ sang một bên để tránh ánh nắng chiếu vào mắt khi bước đi. Waldo nhìn nàng chăm chú đến mức vấp phải những bụi cây. Đúng vậy, đây chính là cô bé Lyndall từng mặc chiếc áo tạp dề ca-rô ngày nào; giờ thì cậu đã nhận ra, và cậu bước sát vào nàng hơn. Họ đã đến khu chuồng trại tiếp theo.
– Hãy dừng lại ở đây một lát để ngắm lũ chim nhé – nàng nói, khi một con đà điểu mái đang lao về phía họ với đôi cánh nhung giương rộng, trong khi ở phía xa xa qua những lớp bụi cây, cái đầu của con đà điểu đực ẩn hiện khi nó đang ngồi ấp trứng.
Lyndall khoanh tay lên thanh chắn cổng, còn Waldo ném chiếc túi rỗng lên bức tường đá và tựa người bên cạnh nàng.
– Tôi thích những con chim này – nàng nói; – chúng cùng gánh vác công việc của nhau và là bạn đồng hành. Waldo có quan tâm đến địa vị của phụ nữ không?
– Không.
– Tôi biết mà. Chẳng ai quan tâm cả, trừ khi họ đang cần một đề tài để khoe mẽ sự thông minh của mình. Còn như anh đấy, từ trước đến nay anh chẳng thể nhìn thấy bất cứ thứ gì nếu nó không bị cách ly khỏi anh bởi vài triệu dặm và phủ đầy những điều huyền bí. Nếu phụ nữ là cư dân của sao Mộc, và anh vô tình nghe ngóng được điều gì đó về họ, anh sẽ nghiên cứu về chúng tôi và hoàn cảnh của chúng tôi ngày đêm; nhưng bởi vì chúng tôi ở ngay trước mắt anh nên anh chẳng thèm ngó ngàng tới. Anh chẳng màng việc thứ này rách rưới và xấu xí – nàng nói, đặt ngón tay nhỏ lên tay áo cậu; – nhưng anh lại nỗ lực hết sức để vẽ ra một chiếc chiếc lá tưởng tượng trên một cành cây khô sao cho thật đẹp. Tôi tiếc vì anh không quan tâm đến vị trí của phụ nữ; tôi đã rất muốn chúng ta trở thành bạn bè; và đó cũng là điều duy nhất mà tôi suy nghĩ nhiều hoặc cảm nhận nhiều – nếu quả thực tôi còn có chút cảm xúc nào về bất cứ thứ gì – nàng nói thêm với giọng điệu bỡn cợt, rồi chỉnh lại đôi tay nhỏ nhắn thanh tú của mình. – Khi tôi còn là một đứa trẻ, tôi nghĩ cha mẹ đã để tôi ở ngoài sương giá vào một đêm nọ, và tôi bị tổn thương từ bên trong – cảm giác cứ thế nào ấy!
– Tôi chỉ có một vài suy nghĩ cũ kỹ – cậu nói – và cứ ngẫm đi ngẫm lại mãi; lúc nào cũng bắt đầu từ chỗ mình vừa dừng lại. Tôi chẳng bao giờ tiến xa hơn được. Tôi thấy mệt mỏi với chúng lắm rồi.
– Giống như một con gà mái già cứ ngồi trên ổ trứng tháng này qua tháng khác mà chúng chẳng bao giờ nở ra à? – nàng nhanh nhảu nói. – Tôi bị bủa vây bởi quá nhiều điều mới mẻ đến mức, sợ rằng chúng sẽ ngáng đường nhau, tôi phải liên tục dồn chúng lùi lại. Đầu óc tôi đôi lúc xoay cuồng. Nhưng có một suy nghĩ này vẫn ở lại, không bao giờ mất đi – ước gì tôi được là một trong số những người sinh ra ở tương lai; khi ấy, có lẽ sinh ra là phụ nữ sẽ không đồng nghĩa với việc sinh ra mang theo một vết nhơ.
Waldo nhìn nàng. Thật khó để đoán xem nàng đang nghiêm túc hay chỉ đang giễu cợt.
– Tôi biết điều đó thật ngớ ngẩn. Sự khôn ngoan chẳng bao giờ lao đầu vào những bức tường sắt mà nó không thể xô đổ – nàng nói. – Nhưng chúng ta bị nguyền rủa, Waldo ạ, bị nguyền rủa ngay từ lúc những người mẹ đưa chúng ta đến thế giới này cho đến khi tấm vải liệm được đắp lên người. Đừng nhìn tôi với vẻ mặt như thể tôi đang nói nhảm vậy. Mọi thứ đều có hai mặt – mặt bên ngoài thì nực cười, còn mặt bên trong lại trang nghiêm.
– Tôi không cười mà – cậu thiếu niên đáp, khá nghiêm túc; – nhưng điều gì nguyền rủa các cậu?
Cậu nghĩ nàng sẽ không trả lời, bởi nàng im lặng quá lâu.
– Không phải những gì người ta làm với chúng ta, mà là những gì người ta nhào nặn nên chúng ta – cuối cùng nàng cất lời – mới là điều đối xử bất công với chúng ta. Không ai có thể thực sự bị tổn hại trừ bởi những gì cải biến chính bản thân họ. Tất cả chúng ta bước vào thế giới này như những sinh thể mềm dẻo nhỏ bé, có lẽ mang theo một chút năng lượng tự nhiên, còn phần còn lại thì hoàn toàn trống rỗng; và thế giới bảo chúng ta phải trở thành người thế nào, rồi nhào nặn chúng ta theo những mục đích mà nó đặt ra trước mắt. Với các anh, nó bảo rằng: “Hãy làm việc!”; còn với chúng tôi, nó bảo rằng: “Hãy ra vẻ!” Với các anh, nó bảo rằng – khi các anh tiệm cận với lý tưởng cao nhất của con người về Thượng đế, khi cánh tay các anh rắn rỏi, kiến thức các anh uyên bác, và năng lực lao động nằm trong tay các anh, thì các anh sẽ đạt được tất cả những gì trái tim con người khao khát. Với chúng tôi, nó bảo rằng – Sức mạnh sẽ chẳng giúp gì được cho các anh, kiến thức hay lao động cũng vậy. Các anh sẽ đạt được những gì đàn ông đạt được, nhưng bằng những con đường khác. Và cứ thế, thế giới tạo ra đàn ông và phụ nữ.
– Nhìn chiếc cằm nhỏ này của tôi xem, Waldo, với cái lúm đồng tiền trên đó. Nó chỉ là một phần rất nhỏ trên cơ thể tôi; nhưng dẫu tôi có kiến thức về mọi thứ dưới ánh mặt trời, có sự khôn ngoan để sử dụng nó, và một trái tim yêu thương sâu sắc của một thiên sứ, thì nó cũng chẳng giúp ích gì cho tôi qua cuộc đời này bằng cái cằm nhỏ bé này. Tôi có thể kiếm tiền nhờ nó, tôi có thể thu phục tình yêu; tôi có thể giành lấy quyền lực nhờ nó, tôi có thể đổi lấy danh vọng. Kiến thức thì giúp được gì chứ? Một người phụ nữ càng có ít chữ trong đầu thì càng nhẹ nhàng để trèo cao. Tôi từng nghe một ông già nói rằng ông chưa từng thấy trí tuệ giúp ích cho phụ nữ nhiều bằng một mắt cá chân đẹp; và đó là sự thật. Họ bắt đầu nhào nặn chúng ta theo cái kết cục bị nguyền rủa ấy – nàng nói, đôi môi mím lại ra chiều như đang mỉm cười – khi chúng ta còn là những sinh linh bé xíu đi giày và mang tất. Chúng ta ngồi thu mình với đôi chân nhỏ thấu dưới người bên cửa sổ, ngắm nhìn bọn con trai chơi đùa vui vẻ. Chúng ta muốn ra ngoài. Rồi một bàn tay trìu mến đặt lên người chúng ta: “Đứa nhỏ, con không ra ngoài được đâu,” họ nói, “mặt con sẽ bị cháy nắng và chiếc váy trắng đẹp đẽ sẽ bị hỏng mất.” Chúng ta cảm thấy điều đó là vì lợi ích của mình, vì nó được nói ra quá đỗi ngọt ngào; nhưng chúng ta chẳng thể hiểu nổi; và chúng ta cứ quỳ đó với một bên má nhỏ bé áp buồn bã vào khung cửa kính. Sau đó, chúng ta đi xâu những hạt cườm xanh, làm một chuỗi vòng cổ cho mình; và chúng ta ra đứng trước gương. Chúng ta ngắm nhìn làn da mà mình không được phép để bị tổn hại, chiếc váy trắng, và chúng ta nhìn sâu vào đôi mắt to tròn của chính mình. Khi ấy, lời nguyền bắt đầu ứng nghiệm lên chúng ta. Nó hoàn tất công việc của mình khi chúng ta đã là những người phụ nữ trưởng thành, không còn tha thiết ngó ra ngoài để tìm kiếm một cuộc sống lành mạnh hơn nữa; chúng ta đã thỏa mãn rồi. Chúng ta vừa vặn với chiếc lồng của mình y như đôi chân của một người phụ nữ Trung Hoa vừa vặn với chiếc giày của cô ta, hoàn toàn khớp đến mức cứ như thể Thượng đế đã tạo ra cả hai – thế mà Ngài chẳng hề hay biết gì về bất cứ thứ gì trong số đó. Ở một số người trong chúng ta, việc nhào nặn cái kết cục ấy đã hoàn tất trọn vẹn. Những bộ phận không cần dùng đến đã teo đi hoàn toàn, thậm chí còn rụng rời cả; nhưng ở những người khác – và chúng ta cũng đáng thương không kém – chúng bị làm cho suy yếu và vẫn còn ở đó. Chúng ta mang những chiếc băng gạc, nhưng chân tay chúng ta lại không lớn lên để thích nghi với chúng; chúng ta biết rằng mình đang bị bóp nghẹt, và cọ xát đến đau rát với những lớp băng đó.
– Nhưng điều đó giúp ích được gì chứ? Một chút cay đắng, một chút khao khát khi chúng ta còn trẻ, một chút tìm kiếm công việc trong vô vọng, một chút tranh đấu đầy đam mê để có không gian vẫy vùng cho năng lực của mình – rồi cuối cùng chúng ta cũng hòa vào bầy đàn. Một người phụ nữ phải bước đi cùng trung đoàn của mình. Cuối cùng cô ta hoặc bị giày xéo dưới chân, hoặc phải đi theo nó; và nếu khôn ngoan, cô ta sẽ đi theo.
– Tôi nhìn thấy trong đôi mắt to của anh những gì anh đang nghĩ – nàng nói, liếc nhìn cậu; – tôi luôn biết người đang trò chuyện với mình nghĩ gì. Sao cái người phụ nữ đang làm ầm ĩ này lại tệ hại hơn tôi chứ? Tôi sẽ chứng minh cho anh thấy bằng một ví dụ rất nhỏ. Sáng nay chúng ta đứng ở cánh cổng này, cả hai đều nghèo khó, cả hai đều trẻ trung, cả hai đều không nơi nương tựa; chẳng có nhiều sự khác biệt giữa chúng ta là mấy. Hãy cứ rời đi trong trạng thái này để dấn thân vào đời. Chiều nay anh sẽ đến nhà của một người nông dân. Người nông dân ấy, dẫu anh có đến một mình bằng đôi chân trần, vẫn sẽ cho anh một tẩu thuốc lá, một tách cà phê và một chiếc giường. Nếu ông ta không có đập nước nào cần xây và không có đứa trẻ nào cần dạy học, thì ngày mai anh có thể tiếp tục lên đường với một cái bắt tay thân thiện. Còn tôi, nếu tối nay tôi đến cùng địa điểm ấy, tôi sẽ phải đối mặt với những câu hỏi kỳ lạ, những cái nhìn đầy săm soi. Mụ vợ nông dân sẽ lắc đầu và đưa đồ ăn cho tôi ăn cùng bọn Kaffir, kèm theo cái quyền được ngủ chung với lũ chó. Đó sẽ là bước đầu tiên trên con đường tiến bước của chúng ta – một bước rất nhỏ thôi, nhưng mọi bước tiếp theo cho đến tận cùng cũng sẽ lặp lại điều đó. Chúng ta từng bình đẳng khi nằm bên nhau như những đứa trẻ sơ sinh trên đầu gối bà vú. Rồi chúng ta sẽ lại bình đẳng khi người ta băng cằm cho chúng ta trong giấc ngủ cuối cùng!
Waldo kinh ngạc nhìn gương mặt nhỏ nhắn đang rung lên bần bật; đó là cái nhìn thoáng qua về một thế giới đầy đam mê và cảm xúc hoàn toàn mới mẻ đối với cậu.
– Hãy nhớ lấy – nàng nói – chúng ta luôn có điểm ưu thế này so với các anh – chúng ta có thể bước vào sự sung túc và thoải mái bất cứ lúc nào, trong khi các anh phải kiên nhẫn lao động mới có được. Chút nước mắt, chút nịnh nọt, chút tự hạ thấp bản thân, chút khéo léo tận dụng những lợi thế của mình, rồi sẽ có người đàn ông cất lời: “Làm vợ anh nhé!” Với ngoại hình đẹp và tuổi trẻ, hôn nhân là điều rất dễ đạt được. Đàn ông có thừa; nhưng một người phụ nữ đã tự bán mình, dù chỉ vì một chiếc nhẫn và một cái tên mới, cũng chẳng cần phải nhấc tà váy tránh xa bất kỳ sinh vật nào trên phố. Cả hai đều kiếm sống bằng một con đường. Hôn nhân vì tình yêu là biểu tượng bên ngoài đẹp đẽ nhất cho sự hòa hợp của các tâm hồn; còn hôn nhân không có tình yêu là thứ giao dịch nhơ nhớp nhất làm vấy bẩn thế giới này. – Nàng dùng ngón tay nhỏ cào một cách tàn nhẫn lên thanh chắn trên cùng, hất văng chùm sương sớm vẫn còn đọng lại. – Thế mà người ta bảo chúng ta nhận được sự quan tâm đầy hiệp sĩ từ đàn ông đấy! – nàng thét lên. – Khi chúng tôi đòi làm bác sĩ, luật sư, nhà lập pháp, làm bất cứ thứ gì miễn không phải là những kẻ nô lệ được trả lương rẻ mạt, họ liền bảo – Không; nhưng các anh có được sự quan tâm đầy hiệp sĩ từ đàn ông cơ mà; hãy nghĩ về điều đó và thấy thỏa mãn đi! Thế các anh sẽ làm gì nếu không có nó?
Tiếng cười lanh lảnh đầy cay đắng, thứ âm thanh hiếm hoi được nghe thấy, ngân lên vang vọng qua các bụi cây. Nàng cắn chặt hàm răng nhỏ.
– Hôm nọ tôi đang đi trên xe của hãng Cobb & Co. Tại một khách sạn nhỏ ven đường, chúng tôi phải đổi từ cỗ xe lớn sang xe nhỏ. Có mười hành khách, tám nam và hai nữ. Khi tôi đang ngồi trong nhà, mấy quý ông đến thì thầm với tôi rằng: “Không đủ chỗ cho tất cả mọi người trên xe mới đâu, cô hãy lên chỗ ngồi của mình nhanh lên.” Chúng tôi vội vã chạy ra, họ nhường cho tôi chỗ ngồi tốt nhất, và đắp chăn cho tôi vì trời đang lất phất mưa. Lúc đó, vị hành khách cuối cùng chạy hớt hải đến xe – một bà lão đội chiếc mũ kỳ dị và quàng chiếc khăn đen cài bằng chiếc ghim màu vàng.
– “Hết chỗ rồi,” họ nói; “bà phải đợi chuyến xe tuần sau thôi.” Nhưng bà lão bám lấy bậc lên xuống và níu chặt lấy cửa sổ bằng cả hai tay.
– “Con rể tôi đang ốm, tôi phải đi thăm nó,” bà nói.
– “Thưa bà,” một người nói, “tôi thực sự rất tiếc vì con rể bà đang ốm; nhưng ở đây tuyệt đối không còn chỗ cho bà đâu.”
– “Tốt nhất là bà nên xuống đi,” người khác bảo, “kẻo bánh xe kẹt vào người bây giờ.”
Tôi đứng dậy nhường chỗ của mình cho bà.
– “Ồ, không, không!” họ kêu lên, “chúng tôi không cho phép thế đâu.”
– “Thôi để tôi quỳ xuống vậy,” một người nói và anh ta khụy xuống dưới chân tôi; thế là bà lão bước vào.
Có chín người chúng tôi trên cỗ xe đó, và chỉ có một người thể hiện sự quan tâm hiệp sĩ – và đó là một người phụ nữ đối với một người phụ nữ.
Rồi một ngày nào đó tôi cũng sẽ già nua và xấu xí, và tôi sẽ tìm kiếm sự giúp đỡ mang tính hiệp sĩ từ đàn ông, nhưng tôi sẽ chẳng tìm thấy đâu.
Lũ ong rất ân cần với những bông hoa cho đến khi mật của chúng cạn kiệt, rồi chúng bay qua những bông hoa khác. Tôi không biết những bông hoa có cảm kích lũ ong không; nếu có thì chúng đúng là những kẻ ngốc vĩ đại.
– Nhưng một số phụ nữ – Waldo cất lời, như thể những từ ngữ ấy tự trào ra từ tận đáy lòng cậu vào khoảnh khắc đó – một số phụ nữ có quyền lực đấy chứ.
Nàng ngước đôi mắt đẹp lên nhìn gương mặt cậu.
– Quyền lực ư? Anh đã từng nghe chuyện người ta đi hỏi xem các tâm hồn khác có nên có quyền lực hay không bao giờ chưa? Nó nằm trong huyết quản của họ rồi. Anh có thể chặn dòng nước lại và biến nó thành một đầm lầy tù đọng, hoặc anh có thể để nó chảy tự do và làm nhiệm vụ của mình; nhưng anh không thể quyết định xem nó có ở đó hay không; nó vẫn ở đó. Và nó sẽ hành động, nếu không quang minh chính đại vì điều tốt, thì cũng sẽ lén điều ác; nhưng chắc chắn nó sẽ hành động. Nếu Goethe bị bắt cóc từ khi còn là một đứa trẻ và được nuôi dưỡng trong một băng đảng cướp ở sâu trong khu rừng nước Đức, anh có nghĩ thế giới sẽ có “Faust” và “Iphegenie” không? Nhưng ông ấy vẫn sẽ là Goethe – mạnh mẽ hơn, khôn ngoan hơn những kẻ đồng loại. Vào ban đêm, quanh đống lửa trại, ông ấy sẽ ngâm nga những khúc ca hoang dã về cướp bóc và giết chóc cho đến khi những gương mặt tối tăm xung quanh phải xao động và run rẩy. Những khúc ca của ông sẽ vang vọng từ đời cha sang đời con, tiếp thêm sức mạnh cho trái tim và cánh tay – nhưng là cho cái điều ác. Anh có nghĩ nếu Napoleon sinh ra là phụ nữ thì bà ấy sẽ bằng lòng ngồi uống trà đàm đạo và bàn chuyện gẫu nhỏ nhặt không? Bà ấy sẽ trỗi dậy; nhưng thế giới sẽ không biết đến bà ấy như cách nó biết đến ông ấy lúc này – một con người vĩ đại và uy quyền với tất cả những tội lỗi của mình; bà ấy sẽ để lại một trong những cái tên làm vấy bẩn từng trang lịch sử – tên của những người phụ nữ, những kẻ có quyền lực nhưng bị tước đoạt quyền thực thi nó một cách công khai, nên đã cai trị trong bóng tối, lén lút và mờ ám, thông qua những người đàn ông mà họ lợi dụng đam mê và dùng làm bậc thang để leo lên.
– Quyền lực chứ! – nàng đột ngột nói, đập bàn tay nhỏ bé lên thanh chắn. – Vâng, chúng ta có quyền lực; và vì chúng ta không được phép dùng nó để đào hầm xuyên núi, chữa lành bệnh tật, làm luật, kiếm tiền hay cho bất kỳ mục đích ngoại tại nào khác, nên chúng ta trút nó lên các anh. Các anh là hàng hóa của chúng tôi, là món hàng thương mại của chúng tôi, là nguyên liệu để chúng tôi tác động lên; chúng tôi mua các anh, chúng tôi bán các anh, chúng tôi biến các anh thành những kẻ ngốc, chúng tôi hành xử như một lão Do Thái xảo quyệt với các anh, chúng tôi bắt sáu người các anh phải bò rạp dưới đôi chân bé nhỏ của mình và chỉ cầu xin được chạm vào bàn tay nhỏ bé ấy; và người ta nói hoàn toàn đúng rằng chẳng có nỗi đau đớn hay trái tim tan vỡ nào mà không có bóng dáng phụ nữ ở đằng sau. Chúng ta không được học luật pháp, khoa học hay nghệ thuật, nên chúng ta nghiên cứu các anh. Chẳng có dây thần kinh hay thớ thịt nào trong bản chất đàn ông mà chúng tôi không nắm rõ. Chúng tôi khiến sáu người các anh phải quay cuồng trong lòng bàn tay nhỏ bé này – nàng nói, khéo léo đưa cánh tay vươn dài ra như thể có những sinh linh bé xíu đang đùa giỡn trong lòng bàn tay ấy. – Nào, chúng tôi vứt các anh đi, và các anh chìm nghỉm xuống địa ngục – nàng nói, điềm tĩnh khoanh tay lại. – Chưa từng có người đàn ông nào nói một lời vì phụ nữ mà lại không nói hai lời vì đàn ông và ba lời cho toàn thể nhân loại.
Nàng dõi theo con chim đang mổ những hạt ngô vàng cuối cùng; còn Waldo chỉ nhìn chằm chằm vào nàng.
Khi nàng nói lại, giọng điệu vô cùng điềm đạm.
– Họ đưa ra những lập luận nặng ký để chống lại chúng ta khi chúng ta đòi hỏi sự tự do hoàn hảo cho phụ nữ – nàng nói; – nhưng khi anh bóc tách những sự phản đối ấy ra, chúng cũng chỉ giống như những chiếc đầu quỷ làm bằng bí ngô thắp nến bên trong, rỗng tuếch và chẳng thể cắn ai được. Họ bảo rằng phụ nữ không hề mong muốn cái không gian và sự tự do mà chúng ta đòi hỏi cho họ, và cũng sẽ chẳng thèm sử dụng nó!
Nếu con chim thực sự thích chiếc lồng của nó, thích viên đường của nó và kiên quyết không chịu rời đi, thì tại sao phải đóng cửa cẩn thận đến thế? Tại sao không hé mở nó, dù chỉ một chút thôi? Bộ họ không biết rằng có rất nhiều chú chim sẽ chẳng dại gì đập nát đôi cánh vào những thanh sắt, nhưng sẵn sàng bay vụt đi nếu cánh cửa được mở toang sao?
Nàng nhíu mày và rướn người về phía trước qua các thanh chắn.
– Rồi họ lại bảo: “Nếu phụ nữ có được sự tự do mà các người đòi hỏi, họ sẽ rơi vào những vị trí mà họ không thích hợp để đảm nhận!” Nếu có hai người cùng leo lên một cái thang, anh đã bao giờ thấy kẻ yếu nhất leo lên bất cứ chỗ nào khác ngoài chân thang chưa? Dấu hiệu chắc chắn nhất của sự thích hợp chính là thành công. Kẻ yếu nhất chưa bao giờ giành chiến thắng trừ khi có sự chấp nhất nhường nhịn. Thiên nhiên, nếu cứ để mặc tự nhiên, sẽ phân bổ công việc của một con người cho năng lực của anh ta một cách tuyệt mỹ chẳng khác nào cách hàng thế kỷ trước bà đã tô điểm các sắc màu trên bộ ngực của loài chim. Nếu chúng tôi không thích hợp, các anh có trao cho chúng tôi quyền lao động cũng thành vô ích; công việc tự khắc sẽ tuột khỏi tay chúng tôi để rơi vào những bàn tay khôn ngoan hơn.
Nàng nói nhanh hơn khi tiếp tục câu chuyện, như cách người ta nói về một thứ đã được ngẫm ngợi lâu ngày và khắc ghi sâu đậm trong tim.
Waldo chăm chú quan sát nàng.
– Họ bảo phụ nữ vẫn còn một công việc lớn lao và cao cả, và họ làm nó tồi tệ. Điều đó đúng; họ làm nó một cách kinh khủng. Đó là công việc đòi hỏi sự dung dưỡng rộng lớn nhất, thế mà họ thậm chí còn chẳng có nổi lấy một sự dung dưỡng hẹp hòi nhất. Viên luật sư có thể chẳng nhìn sâu hơn những cuốn luật pháp của mình, nhà hóa học có thể chẳng nhìn xa hơn khung cửa sổ phòng thí nghiệm, và họ vẫn hoàn thành tốt công việc của mình. Nhưng người phụ nữ làm công việc của phụ nữ lại cần một nền tảng dung dưỡng đa chiều, đa dạng; những đỉnh cao và vực sâu của cuộc đời con người không được nằm ngoài tầm với của tầm nhìn cô ta; cô ta phải có hiểu biết về con người và sự vật trong nhiều trạng thái, một sự đồng cảm rộng mở bao dung, sức mạnh nảy sinh từ tri thức, và lòng hào hiệp nảy sinh từ sức mạnh. Chúng ta mang nặng đẻ đau cả thế giới này, và chúng ta nhào nặn nên nó. Linh hồn của những đứa trẻ nhỏ là những thực thể kỳ diệu mong manh và mềm mại, và sẽ mang mãi theo mình chiếc bóng đầu tiên rơi xuống đời chúng, đó chính là bóng hình của người mẹ hoặc ít nhất là của một người phụ nữ. Chưa từng có một người vĩ đại nào lại không có một người mẹ vĩ đại – điều đó hầu như không hề phóng đại chút nào. Sáu năm đầu đời định hình con người chúng ta; mọi thứ được bồi đắp sau đó chỉ là lớp vỏ bọc bên ngoài; thế mà người ta vẫn bảo rằng nếu một người phụ nữ biết nấu bữa tối hoặc ăn mặc đẹp thì cô ta đã đủ sự dung dưỡng rồi.
Công việc vĩ đại nhất và cao quý nhất của con người được trao cho chúng ta, và chúng ta lại làm nó một cách tồi tệ. Hãy sai một tên phu khuân vác vào làm việc trong xưởng vẽ của một nghệ sĩ, và xem anh ta sẽ phá nát những gì ở đó! Thế nhưng, ơn Chúa, chúng ta vẫn có công việc này – nàng nói nhanh – đó là cánh cửa sổ duy nhất qua đó chúng ta có thể nhìn vào thế giới lao động đầy tận tụy và to lớn ngoài kia. Ngay cả cô gái thấp kém nhất chỉ biết nhảy múa và chưng diện cũng trở nên cao cả hơn khi những đứa con ngước nhìn lên gương mặt cô và cất tiếng hỏi han. Đó là nền giáo dục duy nhất mà chúng ta có và là thứ mà họ không thể tước đoạt khỏi chúng ta.
Nàng mỉm cười nhẹ. – Họ bảo rằng chúng ta phàn nàn về việc phụ nữ bị ép buộc coi hôn nhân là một nghề nghiệp; nhưng thực ra cô ấy hoàn toàn tự do bước vào hoặc bước ra khỏi nó tùy theo ý thích.
Đúng thế – và một con mèo thả trôi trên ao nước thì hoàn toàn tự do ngồi trong chiếc chậu cho đến khi chết ngộp trong đó, nó chẳng có nghĩa vụ gì phải làm ướt chân cả; và một kẻ sắp chết đuối có thể túm lấy một cọng rơm hoặc mặc kệ tùy thích – đó quả là một sự tự do huy hoàng! Hãy để bất kỳ người đàn ông nào suy nghĩ trong năm phút về ý nghĩa của việc sống đời góa bụa cô đơn đối với một người phụ nữ – rồi hãy im lặng. Liệu có dễ dàng gì khi phải mang suốt cuộc đời một cái tên tự thân nó đã biểu thị cho sự thất bại? Khi phải sống, như chín trên mười phụ nữ chưa chồng phải chịu đựng, dưới sự chỉ trỏ của một người phụ nữ khác? Liệu có dễ dàng gì khi ngóng chờ một tuổi già không danh dự, không có phần thưởng của lao động hữu ích, không có tình yêu? Tôi tự hỏi có bao nhiêu người đàn ông sẵn sàng từ bỏ mọi thứ đáng trân quý trong đời chỉ vì duy trì một lý tưởng thanh cao trọn vẹn.
Nàng bật ra một tiếng cười nhỏ trong trẻo nhưng chẳng mấy dễ chịu.
– Và rồi, khi họ chẳng còn lý lẽ nào khác để chống lại chúng ta, họ lại nói: “Cứ tiến lên đi; nhưng khi các người đã biến phụ nữ thành hình mẫu mà các người mong muốn, và con cái họ thừa hưởng sự dung dưỡng ấy, các người sẽ tự chuốc lấy thất bại. Loài người sẽ dần tuyệt chủng vì trí tuệ dư thừa, những bản năng duy trì nòi giống sẽ lụi tàn.” Đồ ngốc! – nàng nói, uốn cong đôi môi xinh xắn. – Một kẻ Hottentot ngồi bên lề đường gặm nhấm một khúc xương thối nhặt được ở đó, lôi chai rượu Cape-smoke ra tu ừng ực và càu nhàu vì thỏa mãn; còn đứa con trí thức của thế kỷ mười chín ngồi trên chiếc ghế bọc đệm, nhấm nháp những loại rượu thượng hạng với đôi môi của một kẻ sành sỏi, nếm trải những món ăn tinh tế bằng vị giác tinh vi, với một sự thỏa mãn mà kẻ Hottentot kia chẳng bao giờ biết tới. Quai hàm nặng nề và trán dốc đứng – tất cả đã biến mất cùng với trí tuệ ngày càng phát triển; nhưng những ham muốn động vật thì vẫn ở đó – được tinh chế, sắc sảo hơn, nhưng lại mãnh liệt hơn bội phần. Đồ ngốc! Trước khi con người biết tha thứ hay tôn sùng, khi họ còn lê lết yếu ớt trên hai chân sau, chẳng phải họ vẫn ăn uống và chiến đấu vì đàn bà đó sao? Khi tất cả những phần bồi đắp sau này của nhân loại biến mất, chẳng phải cái nền tảng mà chúng được xây dựng lên vẫn sẽ ở đó sao?
Nàng im lặng một lúc rồi cất lời với giọng điệu mơ màng, tựa như đang tự nói với chính mình hơn là với cậu,
– Họ hỏi rằng, Các người sẽ đạt được điều gì, ngay cả khi loài người không tuyệt chủng? – các người sẽ mang công lý và sự bình đẳng đến trái đất này, nhưng lại tống khứ tình yêu ra khỏi nó. Khi đàn ông và phụ nữ bình đẳng, họ sẽ chẳng còn yêu nhau nữa. Những người phụ nữ uyên bác của các anh sẽ không thể đáng yêu, và cũng chẳng biết yêu.
Bộ họ chẳng nhìn thấy gì, chẳng hiểu gì sao? Chính là Tant Sannie, người chôn cất hết người chồng này đến người chồng khác và buông tay cam chịu: “Chúa ban cho, và Chúa lại lấy đi, chúc tụng danh Chúa thay,” – rồi bà ta rảo mắt tìm kiếm một người khác. Chính là những bộ óc lớn, những nhà tư tưởng sâu sắc, khi người vợ từng cùng họ suy nghĩ và làm việc ra đi, đã chẳng thể tìm thấy chốn bình yên, cứ tha thẩn quanh chỗ cô ấy cho đến khi tìm được giấc ngủ cạnh bên nàng.
Một tâm hồn lớn sẽ hấp dẫn và bị hấp dẫn với một cường độ mãnh liệt hơn bất kỳ tâm hồn nhỏ bé nào. Cứ mỗi inch chúng ta lớn lên về tầm vóc trí tuệ, tình yêu của chúng ta lại cắm rễ sâu hơn và vươn những cánh tay rộng hơn. Vẫn là vì tình yêu, hơn bất kỳ điều gì khác, mà chúng ta mong mỏi thời đại mới ấy.
Nàng tựa đầu vào những phiến đá, đôi mắt buồn bã dịu dàng dõi theo con chim đang khuất dần.
– Thế nên, khi thời đại đó đến – nàng nói khẽ – khi tình yêu không còn bị mua bán, khi nó không còn là phương tiện kiếm cơm, khi cuộc đời mỗi người phụ nữ được lấp đầy bằng lao động độc lập và tận tụy, khi ấy tình yêu sẽ đến với cô ấy, một thứ ngọt ngào lạ lùng bỗng nhiên tràn vào cuộc làm việc miệt mài; không cần tìm kiếm mà tự khắc tìm thấy. Khi ấy, chứ không phải bây giờ…
Waldo đợi nàng nói hết câu, nhưng nàng dường như đã quên mất sự hiện diện của cậu.
– Lyndall – cậu nói, đặt tay lên người nàng – nàng giật mình – nếu nàng nghĩ thời đại mới ấy sẽ vĩ đại và tốt đẹp nhường ấy, chính nàng là người nói ra những điều đó một cách thật dễ dàng…
Nàng cắt ngang lời cậu.
– Nói ư! Nói chứ! – nàng nói – khó khăn không nằm ở việc nói; cái khó là làm sao giữ được sự im lặng.
– Nhưng sao nàng không thử mang thời đại đó đến? – cậu hỏi với vẻ ngây thơ đến nao lòng. – Khi nàng nói, tôi tin tất cả những gì nàng nói; người khác cũng sẽ lắng nghe nàng cơ mà.
– Tôi không chắc về điều đó đâu – nàng mỉm cười đáp.
Rồi bao trùm lên gương mặt nhỏ nhắn ấy là nét mệt mỏi từng hiện lên vào tối qua khi ngắm nhìn bóng đen ở góc phòng. Ôi, mệt mỏi làm sao!
– Tôi ư, Waldo? – nàng nói. – Tôi sẽ chẳng làm điều gì tốt đẹp cho bản thân mình, chẳng làm gì cho thế giới, cho đến khi có ai đó đánh thức tôi dậy. Tôi đang ngủ vùi, bị bọc kín, bị giam cầm trong chính cái tôi của mình; cho đến khi bản thân được giải thoát, tôi sẽ chẳng giải thoát cho ai cả.
Cậu kinh ngạc nhìn nàng, nhưng nàng chẳng hề nhìn lại cậu.
– Được nhìn ngắm cái thiện và cái đẹp – nàng nói – mà không có sức mạnh để sống cùng nó, thì cũng chỉ giống như Moses đứng trên núi Nebo, với mảnh đất hứa ngay dưới chân mà chẳng có lấy chút năng lực nào để bước vào. Thà rằng đừng nhìn thấy nó còn hơn. Nào – nàng nói, ngước lên nhìn gương mặt cậu và nhận ra vẻ ngơ ngác không hiểu gì – chúng ta đi thôi, trời muộn rồi. Doss cũng đang sốt ruột chờ bữa sáng kìa – nàng nói thêm, quay ngoắt người lại và gọi chú chó đang cố gắng đào bới tìm một con chuột chũi – cái công việc mà nó đã miệt mài theo đuổi từ tháng thứ ba nhưng chưa từng thành công dù chỉ một lần.
Waldo vác túi lên vai, và Lyndall bước đi trước trong im lặng, chú chó lẽo đẽo sát bên chân nàng. Có lẽ nàng đang nghĩ về sự chật hẹp của những giới hạn nơi một tâm hồn con người có thể cất tiếng và được thấu hiểu bởi những người bạn tâm giao gần gũi nhất của mình, nghĩ về việc người ta nhanh chóng đến nhường nào khi bước vào vùng đất cô độc của những trải nghiệm cá nhân, nơi chẳng bao giờ nghe thấy tiếng bước chân đồng loại. Dù suy nghĩ của nàng là gì đi nữa, chúng cũng sớm bị cắt đứt. Waldo tiến sát lại gần nàng, đứng khựng lại, và ngượng ngùng lôi từ túi áo ngực ra một chiếc hộp nhỏ bằng gỗ chạm trổ.
– Tôi làm nó cho cậu đấy – cậu nói, chìa ra trước mặt nàng.
– Tôi thích nó đấy – nàng nói, tỉ mỉ quan sát chiếc hộp.
Đường nét chế tác tinh xảo hơn cả tấm bia mộ. Những bông hoa phủ quanh hộp trông thật thanh nhác, và thảng hoặc có những khối chóp nón nhỏ được khảm xen kẽ vào giữa. Nàng xoay đi xoay lại chiếc hộp với ánh mắt săm soi đánh giá. Waldo cúi nhìn theo với ánh mắt trìu mến.
– Có một điều kỳ lạ về nó – cậu nghiêm túc nói, đặt ngón tay lên một hình chóp nhỏ. – Tôi làm xong khi chưa có những thứ này, và tôi cảm thấy có gì đó sai sai; tôi đã thử thay đổi nhiều cách, và cuối cùng tôi gắn những thứ này vào, thì thấy mọi thứ bỗng trở nên đúng đắn. Nhưng tại sao lại thế nhỉ? Bản thân chúng đâu có đẹp đẽ gì đâu.
– Chắc là chúng làm giảm bớt sự đơn điệu của những chiếc lá phẳng lặng thôi.
Cậu lắc đầu như đang nghĩ về một vấn đề hệ trọng.
– Bầu trời cũng đơn điệu khi nó có màu xanh đấy chứ – cậu nói – thế mà nó vẫn đẹp. Tôi vẫn thường nghĩ về điều đó; nhưng không phải sự đơn điệu, cũng chẳng phải sự đa dạng tạo nên cái đẹp. Vậy rốt cuộc là gì? Bầu trời, khuôn mặt cậu, và chiếc hộp này – cùng một bản chất hiện hữu trong tất cả chúng, chỉ là ở bầu trời và trên khuôn mặt cậu thì nhiều hơn. Nhưng nó là cái gì cơ chứ?
Nàng mỉm cười.
– Thế là anh vẫn chứng nào tật nấy, cứ mải mê với mấy thứ suy ngẫm đó nhỉ. Tại sao, tại sao và tại sao chứ? Lý do là gì? Đối với tôi – nàng nói – chỉ cần tìm ra cái gì đẹp và cái gì xấu, cái gì là thực và cái gì không là đủ rồi. Tại sao nó lại tồn tại ở đó, và nguyên nhân tận cùng của vạn vật nói chung, tôi chẳng buồn bận tâm làm gì; chắc chắn phải có một nguyên nhân nào đó, nhưng nó thì can gián gì đến tôi? Dù tôi có gào thét đến tận đời đời kiếp kiếp đi nữa thì tôi cũng chẳng bao giờ nắm bắt được nó; và giả sử có bắt được thì tôi cũng chẳng khá hơn là bao. Nhưng mấy người Đức các anh sinh ra đã có sẵn máu hay vay mượn; các anh không tài nào kiềm chế được. Cứ hít hà tìm kiếm nguyên nhân, y hệt như con chó kia cứ phải đánh hơi tìm chuột chũi vậy. Nó biết thừa là sẽ chẳng bao giờ bắt được con chuột ấy, nhưng nó vẫn bị cái bản năng bức bách buộc phải đào bới lên cho bằng được.
– Nhưng nhỡ đâu nó bắt được thì sao.
– Nhỡ đâu! – nhưng nó chưa từng bắt được và cũng sẽ chẳng bao giờ bắt được. Cuộc sống quá ngắn ngủi để cứ chạy theo những chữ “nhỡ đâu”; chúng ta phải bám lấy những điều chắc chắn.
Nàng kẹp chiếc hộp dưới nách và chuẩn bị bước đi, thì Gregory Rose, với đôi búp chân lấp lánh, chiếc lông đà điểu giắt trên mũ và cây roi cán bạc, phi ngựa lướt qua. Anh ta cúi đầu chào lịch thiệp khi đi ngang qua họ. Họ đứng đợi cho đến khi lớp bụi do móng ngựa cuốn lên lắng xuống.
– Kìa – Lyndall nói – một người phụ nữ đích thực đang đi qua đấy – một kẻ sinh ra để dành cho chiếc lồng mà một số phụ nữ khác dù chẳng được sinh ra cho nó vẫn cứ phải gồng mình lấp đầy. Anh ta hẳn sẽ hạnh phúc biết bao khi được ngồi khâu những đường diềm đăng-ten lên chiếc váy của cô con gái nhỏ, và trông anh ta sẽ xinh xắn nhường nào khi ngồi trong phòng khách trong lúc một gã đàn ông thô kệch đang tán tỉnh mình nhỉ? Anh không nghĩ thế sao?
– Tôi sẽ không ở lại đây khi hắn làm chủ nhân đâu – Waldo đáp, chẳng thể liên tưởng bất kỳ loại vẻ đẹp nào với Gregory Rose.
– Chị cũng tưởng tượng được điều đó. Sự cai trị của một người phụ nữ là sự độc tài; nhưng sự cai trị của một kẻ nửa nam nửa nữ thì nghiền nát người ta đến từng mảnh vụn. Anh định đi đâu thế?
– Đi bất cứ đâu.
– Để làm gì?
– Quan sát – quan sát mọi thứ.
– Anh sẽ phải thất vọng đấy.
– Còn cậu thì sao? Có thất vọng không?
– Có chứ; và anh sẽ còn thất vọng hơn nhiều. Tôi khao khát những thứ mà đàn ông và thế giới ban tặng, còn anh thì không. Nếu anh có vài thước đất để đứng lên, có một mảnh trời xanh phía trên đầu, và thứ gì đó mà anh không thể nhìn thấy để mà mơ mộng, thì anh đã có tất cả những gì mình cần, tất cả những gì anh biết cách sử dụng rồi. Nhưng tôi thích ngắm nhìn những con người bằng xương bằng thịt. Cho dù họ có khó chịu đến thế nào đi nữa, họ vẫn thú vị đối với tôi hơn hoa cỏ, cây cối, những vì sao hay bất kỳ thứ gì khác dưới ánh mặt trời. Thỉnh thoảng – nàng vừa bước đi vừa phủi nhẹ lớp bụi bám trên tà váy một cách tao nhã – khi tôi không quá bận rộn tìm kiếm một kiểu tóc mới để khoe trọn chiếc cổ xinh xắn của mình, hoặc bận mấy việc kiểu đó, thỉnh thoảng tôi cảm thấy vô cùng thích thú khi đi tìm điểm tương đồng giữa người đàn ông này với người đàn ông khác: để thấy rằng Tant Sannie và tôi, anh và Bonaparte, St. Simon trên chiếc gối của ông ta, hay vị hoàng đế đang thưởng thức bữa tối bằng lưỡi chim sơn ca, tất cả đều là một thứ hợp chất, chỉ là được pha trộn theo những tỷ lệ khác nhau.
Thứ gì mang tính vi mô ở người này lại phát triển phóng đại ở người khác; thứ vốn chỉ là mầm mống ở người đàn ông này lại là một cơ quan hoạt động mạnh mẽ ở người khác; nhưng vạn vật đều tồn tại trong mỗi con người, và một tâm hồn chính là hình mẫu của tất cả. Chúng ta sẽ chẳng thể tìm thấy điều gì mới mẻ trong bản chất con người một khi chúng ta đã mổ xẻ và phân tích kỹ lưỡng duy nhất một sinh linh mà chúng ta chắc chắn sẽ thực sự thấu hiểu – chính là bản thân mình. Cô gái người Kaffir vừa làm văng cà phê lên tay áo tôi sáng nay; tôi cảm thấy khó chịu nhưng chẳng nói gì. Tant Sannie có lẽ đã ném cái đĩa vào con bé và chửi mắng suốt một tiếng đồng hồ; nhưng cảm giác thì vẫn là sự khó chịu bực bội ấy. Nếu một cái dạ dày khổng lồ biết đi như Bonaparte được đặt dưới một kính hiển vi tinh thần của một nhà chuyên môn, thì ngay cả hắn cũng sẽ được tìm thấy một cái tâm nhĩ phôi thai nào đó ngầm chỉ sự tồn tại của một trái tim, cùng những chồi non nguyên thủy có thể đã phát triển thành lương tâm và sự chân thành. Cho tôi mượn tay anh nào, Waldo.
Sao người anh toàn bụi ngô thế này. Thôi, kệ đi. Lát nó sẽ rơi ra hết. Và đôi khi, điều thú vị hơn cả việc dò tìm điểm tương đồng giữa người với người, chính là việc truy tìm mối tương quan luôn tồn tại giữa sự tiến triển, phát triển của một cá nhân với cả một quốc gia; hoặc, rộng hơn nữa, giữa một quốc gia đơn lẻ với toàn thể nhân loại. Thật thú vị khi anh nhận ra rằng cái này chẳng qua cũng chính là cái kia được viết ra bằng những con chữ to lớn hơn; và thật kỳ lạ làm sao khi tìm thấy mọi thói hư tật xấu, mọi đức tính, mọi sự phát triển hay thụt lùi được viết trong cuốn sách của thế giới rộng lớn mà ta cũng có thể tìm thấy ngay trong thế giới nội tâm bé nhỏ của chính mình. Đó là điều thú vị nhất mà tôi từng biết; nhưng dĩ nhiên, vì là phụ nữ, tôi chẳng có mấy thời gian cho những trò giải trí kiểu đó. Đừng quên là các nghĩa vụ chuyên môn luôn phải đặt lên hàng đầu nhé. Tự làm cho mình trông thật hoàn hảo kiều diễm tốn rất nhiều thời gian và tâm trí đấy, ngay cả với một cô công nương xinh đẹp. Chiếc xe ngựa cọc cạch cũ kỹ vẫn còn chứ, Waldo?
– Vẫn còn, nhưng bộ dây cương bị đứt rồi.
– Ồ, ước gì anh sửa nó đi. Anh phải dạy tôi lái xe mới được. Tôi phải học một thứ gì đó trong lúc ở đây. Tôi vừa nhờ cô gái người Hottentot chỉ cho cách làm món sarsarties sáng nay; và Tant Sannie sắp dạy tôi cách làm kapjes. Chiều nay tôi sẽ ra ngồi với anh trong lúc anh sửa dây cương nhé.
– Cảm ơn cậu.
– Không, đừng có cảm ơn tôi; tôi đến vì niềm vui của chính mình đấy chứ. Tôi chẳng bao giờ tìm được ai để trò chuyện cả. Phụ nữ làm tôi phát chán, còn đàn ông thì tôi chỉ toàn nói những câu kiểu như – “Tối nay đi dự vũ hội chứ? Con chó nhỏ nhà anh trông đẹp phết nhỉ. Đôi tai xinh thế. Thích mấy con chó đốm con quá chừng!” Thế là họ nghĩ tôi thật cuốn hút, duyên dáng! Đàn ông giống như trái đất, còn chúng ta là mặt trăng; chúng ta lúc nào cũng chỉ hướng một mặt về phía họ, và họ đinh ninh rằng chẳng còn mặt nào khác nữa bởi vì họ không nhìn thấy – nhưng thực ra là có.
Họ đã về đến nhà.
– Nói cho tôi biết khi nào anh bắt đầu làm việc nhé – nàng nói, rồi cất bước về phía cửa.
Waldo đứng đờ ra nhìn theo bóng nàng, còn Doss đứng bên cạnh cậu, gương mặt nhỏ nhắn lộ rõ vẻ phân vân tột độ cùng một bàn chân nhấc bổng lửng lơ giữa không trung. Nó nên ở lại với chủ hay đi theo nàng đây? Nó nhìn cái bóng với chiếc mũ rơm rộng vành đang di chuyển về phía ngôi nhà, rồi lại ngước nhìn ông chủ; đoạn nó hạ chiếc chân nhỏ xuống và lật đật chạy theo. Waldo nhìn theo cả hai cho đến khi khuất dạng qua cánh cửa rồi mới một mình lặng lẽ bước đi. Ít ra thì cậu cũng thấy được an ủi phần nào khi con chó nhỏ đang ở bên nàng.