Waldo nằm sấp trên lớp cát. Đã ba năm trôi qua kể từ khi cậu quỳ gối gào thét với vị Thần của mình trong căn nhà kho chứa củi.
Người ta bảo rằng ở thế giới mai sau, thời gian không được đo đếm bằng tháng với năm. Ở đây cũng vậy. Đời sống của tâm hồn có những mùa màng riêng biệt; những khoảng thời gian không tìm thấy trong bất kỳốn lịch nào, những thời khắc mà năm tháng không thể đong đếm, nhưng lại tách bạch và sắc nét chẳng kém gì những khoảng thời gian được sắp đặt ngăn nắp mà sự chuyển động của trái đất mang lại cho chúng ta.
Đối với những đôi mắt xa lạ, những sự phân định này không hề rõ ràng; nhưng mỗi người, khi ngoảnh lại nhìn con đường nhỏ mà ý thức mình soi rọi, đều thấy nó bị chia cắt thành những khúc đoạn rõ rệt, với ranh giới chính là điểm chấm dứt của các trạng thái tinh thần.
Con người khác nhau thế nào, thì những năm tháng tâm hồn ấy cũng khác nhau thế ấy. Đời sống vật chất nhất cũng chẳng hề thiếu vắng chúng; câu chuyện của đời sống tâm linh nhất cũng được kể bằng chúng. Và rất có thể một số người, khi ngoảnh nhìn lại, sẽ thấy quá khứ của mình được cắt gọt theo lối này:
I.
Năm tháng ấu thơ, nơi từ phông nền mờ ảo của sự lãng quên bỗng bật lên những bức ảnh sáng chói đến kỳ lạ, rời rạc nhưng rực rỡ sắc màu, và được in sâu không thể phai mờ trong tâm trí. Rất nhiều điều diễn ra sau đó phai nhạt dần, nhưng sắc màu của những bức ảnh thuở bé ấy thì vẫn trường tồn.
Ở đó hiện lên, có lẽ, một buổi chiều hè ấm áp; chúng ta đang ngồi trên bậc cửa; trong miệng vẫn còn vương vị bánh mỳ với sữa, và ánh hoàng hôn đỏ rực soi bóng vào chiếc chậu nhỏ.
Rồi có một đêm tối mịt mờ, khi thức giấc với nỗi sợ rằng có một sinh thể vĩ đại nào đó trong phòng, chúng ta chạy từ giường mình sang giường khác, rúc thật sát vào một hình hài to lớn nào đó và được vỗ về.
Rồi có ký ức về niềm tự hào khi được ngồi trên vai ai đó, vòng tay ôm lấy đầu họ, nhún nhảy đi xem những chú lợn con, những chú lợn con mới sinh với chiếc đuôi xoăn tít và cái mõm tí xíu — chúng từ đâu đến nhỉ?
Ký ức về niềm vui thích trước cảm giác và mùi hương của trái cam đầu đời mà chúng ta từng thấy; về nỗi buồn khiến chúng ta trề môi, khóc nức nở vào một buổi sáng chạy ra ngoài để hứng những giọt sương mai, để rồi chúng tan biến và làm ướt mèm những ngón tay bé xíu; về nỗi buồn vô hạn và tuyệt vọng khi chúng ta bị lạc phía sau những vòng rào chuồng gia súc, chẳng thể nhìn thấy ngôi nhà ở đâu nữa.
Và rồi một bức ảnh bỗng hiện lên sống động hơn tất thảy.
Trời vừa có giông bão; mặt đất, ngút tầm mắt, phủ một màu trắng của mưa đá; mây đã tan, và bầu trời xanh thẳm hiện lên phía trên; từ đằng xa, một chiếc cầu vồng lớn vắt mình trên mặt đất trắng xóa. Chúng ta, đứng bên ô cửa sổ để ngắm nhìn, cảm nhận làn gió mát rượi ngọt ngào không sao tả xiết thổi vào người, và một cảm giác khao khát dâng ngập trong lòng — nỗi khao khát không thể thốt nên lời, chẳng biết vì điều gì. Chúng ta quá đỗi nhỏ bé, đầu chỉ cao ngang tầm ba ô kính đầu tiên. Chúng ta nhìn mặt đất trắng xóa, nhìn chiếc cầu vồng và bầu trời xanh; và ôi chao, chúng ta khao khát biết bao, chúng ta thèm thuồng — chẳng biết điều gì nữa. Chúng ta khóc như thể trái tim mình đang tan vỡ. Khi có ai đó bế cơ thể bé nhỏ của chúng ta rời khỏi khung cửa sổ, chúng ta chẳng thể nói nổi mình đang vướng mắc điều gì. Chúng ta chạy đi chơi.
Năm đầu đời là thế đấy.
II.
Giờ đây những bức ảnh trở nên liên tục và gắn kết với nhau. Những thứ thuộc về vật chất vẫn thống trị, nhưng tinh thần và trí tuệ bắt đầu chiếm lấy vị trí của mình.
Vào đêm tối, khi thấy sợ hãi, chúng ta cầu nguyện và nhắm nghiền mắt lại. Chúng ta ép chặt các ngón tay lên mí mắt, và thấy những đốm đen cứ xoay vòng mãi, và ta biết đó là đầu và đôi cánh của các thiên sứ được cử đến để che chở cho ta, hiện lên mờ ảo trong bóng tối khi họ lướt quanh giường ta. Thật là an ủi làm sao.
Ban ngày chúng ta học mặt chữ, rồi cảm thấy rắc rối vì chẳng thể hiểu nổi tại sao k-n-o-w lại đọc là know, và p-s-a-l-m lại là psalm. Người ta bảo chúng ta rằng nó thế là vì nó thế. Chúng ta chẳng thỏa mãn; chúng ta ghét việc học; chúng ta thích xây những ngôi nhà đá nhỏ hơn. Ta thích xây thế nào cũng được, và hiểu rõ lý do tại sao mình lại làm thế.
Chúng ta còn có những niềm vui khác lớn lao đến mức chẳng gì sánh nổi, ngay cả việc xây nhà đá.
Chúng ta rung lên một hồi rờn rợn vì phấn khích khi giữa lớp cát đỏ bắt gặp một trong những đóa hoa sáp trắng nằm ép mình giữa hai chiếc lá xanh bẹp dí trên cát. Ta hầu như chẳng dám hái chúng, nhưng lại thấy bị thúc bách phải làm vậy; rồi ta hít hà mãi cho đến khi niềm vui hóa thành gần như nỗi đau. Sau đó, ta nhẹ nhàng xé vụn những chiếc lá xanh để ngắm nhìn những sợi tơ lụa chạy ngang qua.
Bên kia ngọn đồi đá mọc lên một vài khóm bụi xanh nhạt, phủ đầy lông. Chúng ta quá nhỏ bé, nên chúng trùm cả lên đầu, và chúng ta ngồi giữa những tán lá ấy, hôn chúng, rồi chúng cũng yêu quý lại chúng ta; cứ như thể chúng có sự sống vậy.
Một ngày nọ, chúng ta ngồi đó ngắm nhìn bầu trời xanh thẳm, rồi nhìn xuống đôi đầu gối mập mạp của mình; và bất chợt một ý nghĩ lóe lên trong đầu: Ta là ai? Cái tôi này, nó là cái gì nhỉ? Chúng ta cố gắng nhìn thấu vào bên trong chính mình, để rồi bản ngã ấy lại dội ngược trở lại chính ta. Thế rồi chúng ta đứng phắt dậy trong nỗi sợ hãi tột cùng và chạy thục mạng về nhà. Ta chẳng thể kể với ai điều gì đã khiến mình hoảng sợ. Kể từ đó, chúng ta không bao giờ hoàn toàn đánh mất cảm giác về bản ngã ấy nữa.
III.
Và rồi một thời kỳ mới mở ra. Chúng ta lên bảy tuổi. Giờ đây chúng ta đã biết đọc — đọc Kinh Thánh. Thích nhất là câu chuyện về tiên tri Ê-li trong hang đá ở Hô-rếp, và tiếng thì thầm dịu êm.
Một ngày nọ, một ngày đáng nhớ, chúng ta đọc sách trên ngọn đồi đá, phát hiện ra chương thứ năm của Phúc âm Ma-thi-ơ, và đọc ngấu nghiến từ đầu đến cuối. Đó là một mỏ vàng mới. Thế rồi chúng ta kẹp chặt cuốn Kinh Thánh dưới nách và cắm cổ chạy ù về nhà. Họ chẳng hề biết rằng việc bắt lại đồ của mình nếu ai đó lấy mất là tội lỗi, việc kiện tụng là tội lỗi, việc—! Chúng ta thở hổn hển khi về đến nhà; chúng ta kể với họ rằng mình vừa khám phá ra một chương sách mà chưa ai từng nghe qua; chúng ta kể cho họ nghe nội dung của nó. Những người lớn tuổi khôn ngoan bảo rằng họ đã biết tỏng chuyện đó từ lâu. Phát hiện của chúng ta đối với họ chẳng khác nào mò kim đáy bể; nhưng với chúng ta, nó vô cùng chân thực. Mười điều răn cùng những câu "Ngươi phải thế này" cổ lỗ sĩ ấy, chúng ta đã nghe đủ chán rồi và chẳng thèm bận tâm; nhưng điều luật mới mẻ này khiến chúng ta sục sôi.
Chúng ta sẽ từ bỏ bản ngã. Chiếc xe bò nhỏ tự tay làm ra, chúng ta đem tặng cho những đứa trẻ da đen. Chúng ta đứng im lặng khi chúng ném cát vào người (cảm thấy hạnh phúc biết bao, ôi chao). Chúng ta tự giác đặt chiếc tách trà mẻ cho bữa sáng của mình, và nhận lấy chiếc bánh nướng bị cháy khét. Chúng ta dành dụm tiền, mua ba xu thuốc lá cho mụ hầu người Hottentot hay mắng chửi mình. Chúng ta trở nên đạo đức một cách lạ kỳ. Đến đêm, chúng ta vô cùng sùng đạo; ngay cả tiếng đồng hồ tích tắc cũng vang lên: "Cõi vĩnh hằng, cõi vĩnh hằng! Địa ngục, địa ngục, địa ngục!", và sự tĩnh lặng thì thầm về Thượng Đế, cùng những điều sẽ xảy ra.
Thỉnh thoảng, những câu hỏi quái gở khó chịu cũng bắt đầu được cất lên bởi một ai đó, ta chẳng biết là ai, cứ ngồi đâu đó phía sau vai chúng ta. Sau này chúng ta sẽ quen thân với hắn ta hơn.
Giờ đây chúng ta mang những câu hỏi ấy đi hỏi người lớn, và họ đưa ra cho chúng ta câu trả lời. Ít nhiều thì chúng ta cũng thấy thỏa mãn trong chốc lát. Người lớn rất khôn ngoan, và họ bảo rằng thật nhân từ khi Thượng Đế tạo ra địa ngục, và thật đầy tình yêu thương khi Ngài đày con người xuống đó; hơn nữa, Ngài chẳng còn cách nào khác, và họ rất khôn ngoan, chúng ta nghĩ vậy, nên chúng ta tin họ — ít nhiều là thế.
IV.
Rồi một thời kỳ mới đến, với đặc điểm nổi bật là những câu hỏi quái gở được cất lên lớn tiếng hơn. Chúng ta mang chúng đi hỏi người lớn; họ trả lời, và chúng ta không còn thấy thỏa mãn nữa.
Và giờ đây, giữa chúng ta và thế giới giác quan thân thuộc bỗng xuất hiện thế giới tâm linh len lỏi dòm ngó, rồi phủ ngợp hoàn toàn lên đó. Những đóa hoa đối với chúng ta là gì chứ? Chúng chỉ là củi lửa đang chờ đợi trận đại hỏa hoạn mai sau. Chúng ta nhìn những bức tường của ngôi nhà nông trại và những bãi chuồng cừu thực tế, với ánh nắng vui tươi giỡn đùa khắp chốn; mà chẳng hề nhìn thấy chúng. Nhưng chúng ta lại thấy một ngai vàng trắng muốt, và Đấng đang ngự trên đó. Xây quanh Ngài là một đám đông vô kể không ai đếm xuể, những người gảy đàn hạc đang tấu lên những khúc ca bằng đàn hạc của họ, muôn vàn nghìn vạn, lớp lớp muôn trùng. Chiếc áo choàng của họ mới trắng làm sao, đã được giặt sạch trong huyết của Chiên Con! Và khúc ca vút cao hơn nữa, xé toạc vòm trời bằng thứ ngọt ngào không sao tả xiết. Còn chúng ta, khi lắng nghe, chốc chốc, lúc giai điệu lắng xuống đến nốt trầm ngọt ngào nhất, lại nghe thấy tiếng rên siết của những kẻ bị nguyền rủa vọng lên từ phía dưới. Chúng ta rún rẩy dưới ánh mặt trời.
"Sự hành hạ," Jeremy Taylor viết — những bài giảng của ông được cha chúng ta đọc vang lên vào buổi tối — "bao gồm nhiều cực hình như chính cơ thể con người có các khớp xương, gân cốt, mạch máu, v.v., được gây ra bởi thứ lửa thực sự và thấm sâu ấy, thứ mà ngọn lửa trần gian này chỉ là một phiên bản tô vẽ. Nào có sự so sánh nào giữa việc bị thiêu đốt trong khoảng thời gian một trăm năm với việc bị thiêu đốt không ngừng nghỉ suốt chừng nào Thượng Đế còn là Thượng Đế!"
Chúng ta nhớ lại bài giảng ấy ngay giữa ánh nắng mặt trời. Có ai đó đến hỏi tại sao chúng ta cứ ngồi đó gật gù thẫn thờ. A, họ đâu có thấy những gì chúng ta đang thấy.
"Chỉ một khoảnh khắc, một khoảng không hẹp hòi, Ngăn cách tôi với chốn thiên thai, Hoặc giam hãm tôi trong hỏa ngục."
Bài thánh ca của Wesley mà chúng ta hát lên mỗi chiều tối là thế đấy. Nắng vàng hay tường vách, con người hay bầy cừu thì có nghĩa lý gì?
"Những gì nhìn thấy được chỉ là tạm thời, còn những gì không nhìn thấy được mới là vĩnh cửu." Chúng mới thực sự chân thực làm sao.
Cuốn Kinh Thánh luôn được chúng ta ôm khăng khăng trước ngực; những trang giấy của nó là lương thực của chúng ta; chúng ta học thuộc lòng nó, chúng ta khóc rất nhiều, bởi vì dù dưới ánh nắng hay bóng râm, vào buổi sáng sớm hay chiều tà, ngoài đồng hay trong nhà, ác quỷ vẫn luôn bước đi cùng chúng ta. Hắn hiện hình thành một con người bằng xương bằng thịt, khuôn mặt ngăm đen, đầu hơi nghiêng sang một bên, trán nhíu lại, liên tục đặt ra những câu hỏi. Tin tôi đi, thà bị ba căn bệnh hiểm nghèo đeo bám còn hơn là bị hắn bám theo. Hắn chẳng bao giờ chịu im lặng — không một chút xót thương. Dù những giọt máu có túa ra trên tim bạn, hắn vẫn sẽ đặt câu hỏi của mình. Hắn nhẹ nhàng tiến lại gần (chúng ta lúc ấy chỉ là một đứa trẻ bé xíu): "Có phải Thượng Đế rất tốt khi tạo ra địa ngục không? Có phải Ngài rất nhân từ khi không cho phép ai được tha thứ trừ khi Chúa Giê-xu chịu chết?"
Rồi hắn bỏ đi, để mặc chúng ta oằn mình quằn quại. Chẳng mấy chốc hắn lại quay lại.
"Mày có yêu Ngài không?" — hắn chộn rộn đợi chờ. "Mày có yêu Ngài không? Mày sẽ bị đọa đày nếu không yêu đấy."
Chúng ta đáp rằng mình đang cố gắng.
"Nhưng mày có thực sự yêu không?" Rồi hắn lại bỏ đi.
Hắn chẳng màng đến việc chúng ta có phát điên lên vì nỗi sợ hãi trước sự gian ác của chính mình hay không. Hắn cứ tiếp tục gặng hỏi, con quỷ mang những câu hỏi; hắn chẳng bận tâm mình đang nói gì. Chúng ta khao khát được kể cho ai đó nghe, để họ cùng chia sẻ nỗi đau với mình. Ta vẫn chưa biết rằng chiếc cốc hoạn nạn được chế tác với phần miệng nhỏ hẹp đến mức chỉ một bờ môi có thể uống được trong mỗi lần, và chiếc cốc của mỗi người được đúc ra để vừa vặn với đôi môi người ấy.
Một ngày nọ, chúng ta cố đem chuyện này kể cho ai đó nghe. Thế rồi một cái đầu nghiêm nghị khẽ lắc lư đầy vẻ quở trách. Chúng ta thật hư đốn, rất hư đốn, họ bảo rằng chúng ta không được phép có những suy nghĩ như thế. Thượng Đế rất nhân từ, rất đỗi nhân từ. Chúng ta thật hư đốn, vô cùng hư đốn. Đó là sự an ủi mà chúng ta nhận được. Hư đốn ư? Ôi, lạy Chúa! Chẳng lẽ chúng ta không biết điều đó sao? Chẳng lẽ cảm giác về sự tội lỗi tột cùng của chính mình không phải là thứ đang làm khô héo trái tim non trẻ, lấp đầy nó bằng cát bụi, và biến mọi khoảnh khắc trong đời thành một thùng rác đối với chúng ta sao?
Hư đốn ư? Chúng ta thừa biết chứ! Quá đỗi đê tiện để mà sống, quá đỗi đê tiện để mà chết, quá đỗi đê tiện để lết trên mặt đất này của Thượng Đế, và bước đi giữa những con người đầy đức tin của Ngài. Địa ngục chính là nơi duy nhất dành cho kẻ ghét bỏ chủ nhân của mình, và chúng ta chẳng muốn đến đó chút nào. Đây là sự an ủi mà chúng ta nhận được từ những người lớn tuổi.
Và một lần nữa, chúng ta lại tìm kiếm sự an ủi. Lần này, đôi mắt to tròn nhìn chúng ta đầy vẻ ngạc nhiên, và đôi môi xinh xắn thốt lên:
"Nếu việc nghĩ về những điều này làm cậu bất hạnh đến thế, sao cậu không nghĩ đến chuyện khác và quên nó đi chứ?"
Quên đi! Chúng ta quay lưng và thu mình vào vỏ ốc. Quên đi, và nghĩ về những thứ khác! Ôi, lạy Chúa! Chẳng lẽ họ không hiểu rằng thế giới vật chất này chỉ là một lớp màng mỏng manh, mà qua từng lỗ hổng của nó, thế giới tâm linh đáng sợ của Thượng Đế đang chiếu rọi lên chúng ta sao? Chúng ta tránh xa những người khác hết mức có thể.
Một đêm nọ, một đêm trăng sáng vằng vặc hiếm hoi, chúng ta quỳ gối bên cửa sổ; mọi người đều đã chìm vào giấc ngủ, còn chúng ta thì quỳ đọc sách dưới ánh trăng. Đó là một chương sách trong các sách tiên tri, kể về việc dân sự lựa chọn của Thượng Đế sẽ được cõng trên vai dân ngoại như thế nào. Chắc hẳn ác quỷ cũng nên để chúng ta yên; ở đó chẳng có mấy thứ để hắn bận tâm. Thế nhưng chẳng mấy chốc hắn đã mò tới.
“Có đúng không khi có một dân tộc được chọn? Đối với Ngài, Đấng là cha của muôn loài, lẽ ra tất cả đều phải thân thiết như nhau chứ?”
Làm sao chúng ta trả lời hắn đây? Ta đang cảm thấy vô cùng thánh thiện cho đến khi hắn xuất hiện. Chúng ta cúi gục đầu xuống cuốn Kinh Thánh và làm nó nhòe đi vì những giọt nước mắt. Rồi chúng ta đan chặt tay lên đầu và cầu nguyện, cho đến khi răng nghiến chặt vào nhau. Ôi, ước gì từ thế giới tâm linh kia, vừa chân thực đến thế mà lại vừa tĩnh lặng đến thế, đang bao quanh chúng ta, một lời thôi cũng được cất lên để dẫn đường chỉ lối! Chúng ta bị bỏ lại đơn độc với con quỷ này; và Thượng Đế thì chẳng thèm thì thầm với chúng ta một tiếng nào. Bỗng nhiên chúng ta vớ lấy cuốn Kinh Thánh, lật qua lật lại, rồi cất giọng gấp gáp:
“Đó sẽ là tiếng nói của Thượng Đế phán cùng chúng ta; tiếng nói của Ngài tựa như thể ta đang được lắng nghe trực tiếp.”
Chúng ta khao khát một tín hiệu từ Đấng Vô Cùng Tĩnh Lặng.
Chúng ta lật cuốn sách, đặt ngón tay lên một trang giấy, rồi cúi người đọc dưới ánh trang. Đó là câu trả lời của Thượng Đế. Chúng ta run rẩy.
“Đoạn, mười bốn năm sau, tôi lại lên Giê-ru-sa-lem với Ba-na-ba, và cũng đem Tít theo với.”
Chỉ trong chớp mắt, trí tưởng tượng của chúng ta bám lấy câu ấy; chúng ta bẻ cong, xoay chuyển, cố gắng tạo ra một ẩn dụ. Mười bốn năm ấy là mười bốn tháng; chúng ta là Phao-lô còn ác quỷ là Ba-na-ba, Tít là — Rồi một cảm giác ghê tởm bất chợt ập đến: chúng ta chỉ là những kẻ dối trá và đạo đức giả, chúng ta đang tự lừa dối chính mình. Phao-lô thì liên quan gì đến chúng ta — và Giê-ru-sa-lem nữa? Chúng ta là Ba-na-ba và Tít sao? Chúng ta chẳng biết những con người ấy là ai. Chưa kịp suy nghĩ, chúng ta vớ lấy cuốn sách, vung quanh đầu, rồi ném hết sức lực vào tận góc phòng bên kia. Chúng ta lại cúi đầu xuống và khóc nức nở.
Tuổi trẻ và sự u muội; còn thứ gì khác có thể khóc được như thế nữa không? Cứ như thể những giọt nước mắt là những giọt máu đông đặc lại dưới mi mắt; chẳng có thứ gì giống nổi những giọt nước mắt ấy. Sau một hồi lâu, chúng ta kiệt sức vì khóc lạn, nằm im bất động, và vô tình huých phải miếng gỗ chặn cái ô cửa sổ bị vỡ. Nó rơi xuống. Một luồng gió ngọt ngào thổi thốc lên khuôn mặt đang nóng bừng và cứng đờ của chúng ta. Chúng ta ngẩng đầu lên, dùng đôi mắt sưng húp phóng tầm nhìn ra thế giới tĩnh lặng đẹp đẽ ngoài kia, và ngọn gió đêm ngọt ngào thổi vào người chúng ta, thanh khiết và dịu dàng, tựa như một hơi thở yêu thương thốt ra từ đôi môi của Thượng Đế. Một sự bình an sâu sắc tràn ngập tâm hồn chúng ta, một niềm vui điềm tĩnh, lặng lẽ; những giọt nước mắt giờ đây tuôn rơi dễ dàng và êm dịu. Ôi, niềm hạnh phúc không sao tả xiết! Cuối cùng thì, cuối cùng thì chúng ta cũng tìm thấy nó! “Sự bình an với Thượng Đế.” “Cảm giác được tha thứ tội lỗi.” Mọi nghi ngờ đã tan biến, tiếng nói của Thượng Đế vang vọng trong tâm hồn, Thánh Linh đang lấp đầy chúng ta! Chúng ta cảm nhận được Ngài! Chúng ta cảm nhận được Ngài! Ôi Chúa Giê-xu, chính nhờ Ngài, nhờ Ngài mà có niềm vui này! Chúng ta áp chặt hai tay lên ngực và ngước nhìn lên cao với niềm hạnh phúc sùng kính. Những làn sóng hạnh phúc dịu êm tuôn chảy trong chúng ta. “Sự bình an với Thượng Đế.” “Cảm giác được tha thứ tội lỗi.” Những người theo phái Giám lý và truyền giáo thốt lên những lời ấy, còn thế giới chế giễu thì trề môi, mỉm cười bước qua — “Đạo đức giả.”
Số kẻ khờ khải thì nhiều hơn và số kẻ đạo đức giả thì ít hơn những gì thế giới khôn ngoan vẫn tưởng. Kẻ đạo đức giả hiếm hoi như tảng băng trôi nơi miền nhiệt đới; còn kẻ khờ thì phổ biến như hoa cúc dại ven mương nước: dù bạn bước sang hướng nào cũng dẫm phải hắn; bạn chẳng dám nhìn hình ảnh phản chiếu của chính mình dưới nước bởi thế nào cũng thấy một kẻ như thế. Chẳng có câu cửa miệng giáo điều nào, dẫu mục nát vì tuổi tác, mà lại không từng là tấm áo khoác cho một cơ thể sống; chẳng có câu nào mà thấu tận đáy lòng lại không biểu thị một trạng thái thể xác hay tinh thần thực sự mà một số người từng trải qua.
Sau những giờ phút và đêm dài hoảng loạn đến phát điên trước khát vọng siêu hình muốn xoa dịu đấng tối cao, một sự kích thích dữ dội run rẩy trong từng thớ thần kinh và mạch máu, sẽ đến lúc tự nhiên không thể chịu đựng thêm được nữa, và chiếc lò xo bị nén quá lâu sẽ bật ngược trở lại. Chúng ta quỵ xuống, kiệt quệ. Bò dần lên là sự bình yên chết chóc nhưng vô cùng ngọt ngào.
“Ta đã xóa tội ác ngươi như mây mù, và tội lỗi ngươi như đám mây đậm, và ta sẽ không bao giờ nhớ đến chúng nữa.” Chúng ta khóc trong niềm hạnh phúc ngút ngàn, dịu êm.
Chỉ một số ít trải nghiệm được điều này; rất nhiều người tưởng tượng rằng mình đang trải nghiệm nó, còn dăm ba kẻ thì bịa đặt về nó. Về cơ bản, “Sự bình an với Thượng Đế; cảm giác được tha thứ tội lỗi” thực chất là đại diện cho một phản ứng tinh thần và thể chất nhất định. Tính chân thực của nó chỉ có những ai từng cảm nhận mới thấu hiểu.
Và chúng ta, vào đêm trăng sáng ấy, gục đầu bên cửa sổ, “Ôi, lạy Chúa! Chúng con hạnh phúc lắm, hạnh phúc lắm; mãi mãi là con của Ngài. Ôi, cảm ơn Chúa!” rồi chúng ta chìm vào giấc ngủ.
Sáng hôm sau, chúng ta hôn lên cuốn Kinh Thánh. Chúng ta mãi mãi thuộc về Thượng Đế. Chúng ta ra đồng làm việc, và mọi chuyện trôi qua thật hạnh phúc suốt cả ngày, hạnh phúc suốt cả đêm; nhưng đến ngày hôm sau thì niềm vui ấy dường như vơi bớt, chẳng còn mấy hạnh phúc nữa, và đến đêm hôm sau thì ác quỷ liền hỏi chúng ta rằng: “Thánh Linh của ngươi đâu rồi?”
Chúng ta chẳng thể trả lời.
Cứ thế qua từng tháng, qua mùa hè lẫn mùa đông, cuộc sống cũ vẫn tiếp diễn — đọc sách, cầu nguyện, khóc lóc, cầu nguyện. Họ bảo rằng chúng ta trở nên đần độn hoàn toàn. Chúng ta thừa biết điều đó. Ngay cả bảng cửu chương từng được học với bao tâm huyết, chúng ta cũng quên sạch. Thế giới vật chất ngày càng lùi xa khỏi chúng ta. Quả thực chúng ta chẳng màng yêu thế gian, cũng chẳng yêu những gì thuộc về thế gian ấy. Nỗi buồn vượt qua cả ranh giới của giấc ngủ để bám theo chúng ta. Khi tỉnh giấc giữa đêm, chúng ta thấy mình đang ngồi bệt trên giường khóc nức nở, hoặc bắt gặp chính mình đang đứng ngoài ánh trăng, quần áo chỉnh tề, đi qua đi lại và vắt tay rứt rúc, mà chẳng tài nào nhớ nổi mình ra đó bằng cách nào. Cứ thế hai năm trôi qua, tính theo cách đếm của loài người.
V.
Rồi một thời kỳ mới đến.
Trước mắt chúng ta có ba con đường khả dĩ — phát điên, cái chết, hoặc giấc ngủ.
Chúng ta chọn con đường thứ ba; hoặc tự nhiên chọn thay cho chúng ta.
Mọi vật đều tìm sự nghỉ ngơi trong giấc ngủ; muông thú, chim chóc, đến cả những đóa hoa cũng khép mi lại, và dòng suối cũng nằm yên trong mùa đông; vạn vật đều nghỉ ngơi; vậy tại sao lý trí con người lại không thể? Thế là con quỷ hay gặng hỏi trong chúng ta chìm vào giấc ngủ, và trong giấc ngủ ấy, một giấc mơ đẹp đẽ hiện lên. Dù bạn có lắng nghe tất cả những giấc mơ của nhân loại đi chăng nữa, bạn cũng khó lòng tìm thấy giấc mơ nào đẹp hơn giấc mơ của chúng ta. Nó diễn ra như thế này:
Ở trung tâm của vạn vật là một Trái Tim vĩ đại, vì đã sinh ra muôn loài nên vô cùng yêu thương chúng; và vì đã đưa chúng bước vào cuộc đời, nên nó đập những nhịp đập dạt dào tình yêu hướng về chúng. Sẽ không có cái chết cho những sinh linh bé nhỏ đáng yêu của Ngài, không có địa ngục cho những con người đáng yêu của Ngài, không có ngọn lửa thiêu rụi thế giới đáng yêu của Ngài — thế giới của riêng Ngài, do chính tay Ngài tạo dựng. Cuối cùng thì mọi thứ sẽ đều tốt đẹp. Đừng bắt chúng ta phải giải thích làm sao để giấc mơ của mình khớp với thực tế; vinh quang của một giấc mơ nằm ở chỗ này — nó bất chấp thực tế và tự tạo ra thế giới cho riêng mình. Giấc mơ của chúng ta cứu chúng ta khỏi việc phát điên; thế là đủ rồi.
Điểm ngọt ngào đặc biệt của nó nằm ở đây. Khi nỗi khao khát yêu thương của Trái Tim Vĩ Đại trở nên quá lớn không thể diễn tả bằng cách khác, nó tự nhào nặn thành đóa Hồng ngọt ngào của thiên hạ, vị Thần-Người được mến yêu.
Giê-xu! Ngài, Chúa Giê-xu trong giấc mơ của chúng ta! Chúng con yêu Ngài biết bao; chẳng có cuốn Kinh Thánh nào kể về Ngài đúng như cách chúng con từng biết. Bàn tay ngọt ngào của Ngài nắm chặt lấy tay chúng con; giọng nói ngọt ngào của Ngài luôn thì thầm: “Ta đây, người ta yêu dấu, không ở đâu xa đâu; hãy vòng tay ôm lấy Ta, và giữ thật chặt nhé.”
Những ngày ấy, chúng ta tìm thấy Ngài trong mọi thứ. Khi chú cừu nhỏ mỏi mệt mà chúng ta lùa về nhà lê lết từng bước chân, chúng ta liền bế thốc nó lên, áp đầu nó vào má mình. Con cừu nhỏ của Ngài! Chúng ta cảm thấy như đã ôm trọn lấy Ngài.
Khi gã người da đen say rượu nằm bên lề đường dưới ánh nắng, chúng ta kéo tấm chăn trùm lên đầu hắn, rồi đắp những cành cây bụi sữa xanh tươi lên đó. Đứa con da đen của Ngài; cớ gì mà ánh nắng lại được phép làm tổn thương hắn chứ?
Vào buổi chiều, khi những đám mây vén mình như những cánh cổng, và ánh sáng đỏ rực chiếu rọi qua đó, chúng ta khóc; bởi vì trong vinh quang ấy Ngài sẽ ngự đến, và đôi bàn tay khao khát được chạm vào Ngài sẽ ôm lấy Ngài, và chúng ta sẽ được chiêm ngưỡng mái tóc cùng đôi mắt đẹp đẽ của Thượng Đế chúng ta. “Hỡi các cửa, hãy ngẩng đầu lên; hỡi các cửa vĩnh cửu, hãy mở rộng ra, để Vua vinh hiển đi vào!”
Những đóa hoa sắc tím, những đóa hoa tím nhỏ bé ấy, chính là đôi mắt của Ngài đang nhìn chúng ta. Chúng ta hôn chúng, quỳ gối đơn độc trên mặt phẳng, sung sướng hoan hỉ vì chúng. Và đồng vắng cùng nơi hoang vu sẽ vì Ngài mà vui mừng, sa mạc sẽ trổ bông và nở rộ như hoa hồng.
Nếu có lúc nào đó, giữa cơn ngất ngây đẫm nước mắt và niềm vui tột độ, con quỷ nghèo nàn, ngái ngủ, nửa sống nửa chết kia dám ngẩng đầu lên, chúng ta sẽ cười trừ hắn. Giờ đây không phải lúc của hắn.
“Biết đâu rốt cuộc vẫn có địa ngục thì sao!” — hắn lầm bầm. “Biết đâu Thượng Đế của các ngươi tàn nhẫn thì sao! Biết đâu chẳng có Thượng Đế nào cả! Biết đâu các ngươi sẽ nhận ra tất cả chỉ là tưởng tượng! Biết đâu—”
Chúng ta cười vào mặt hắn. Khi một người đang ngồi sưởi ấm dưới ánh mặt trời, bạn có đòi họ đưa ra bằng chứng không? Họ cảm nhận được — thế là đủ. Và chúng ta cảm nhận được — thế là đủ. Chúng ta chẳng cần bằng chứng nào cho Thượng Đế của mình cả. Chúng ta cảm nhận, chúng ta cảm nhận!
Chúng ta không tin vào Thượng Đế vì Kinh Thánh kể cho chúng ta về Ngài. Chúng ta tin vào Kinh Thánh vì Ngài kể cho chúng ta nghe về nó. Chúng ta cảm nhận được Ngài, cảm nhận được Ngài, cảm nhận được — thế là hết!
Và con quỷ nghèo nàn, đang ngập chìm trong men say lầm bầm:
“Nhưng nếu ngày nào đó các ngươi không còn cảm nhận được nữa thì sao?”
Và chúng ta cười lớn, át đi tiếng hắn.
“Nó sẽ chẳng bao giờ đến đâu — không bao giờ,” và con quỷ đáng thương lại lủi thủi đi ngủ, đuôi cụp giữa hai chân. Sự quả quyết dữ dội được lặp đi lặp lại nhiều lần rất khó lòng bị đánh đổ; chỉ có thời gian mới phân định được đâu là sự thật, đâu là lời dối gian. Cứ thế, chúng ta tiếp tục chìm đắm trong giấc mơ.
Một ngày nọ, chúng ta cùng cha đi vào thị trấn, đến nhà thờ. Người dân trong thị trấn xúng xính trong những bộ lụa là, đàn ông diện áo vải bượt bóng loáng, ổn định chỗ ngồi trong các hàng ghế, và ánh sáng chiếu qua những khung cửa sổ rọi vào những bông hoa giả trên mũ của phụ nữ. Chúng ta mang theo cái cảm giác thảm hại y hệt như khi bước vào một cửa tiệm mà tất cả các nhân viên đều diện đồ bảnh bao. Chúng ta ước gì cha đừng đưa mình ra thị trấn, và giá như ta được ở ngoài vùng karoo. Rồi người đàn ông trên bục giảng bắt đầu giảng đạo. Đoạn kinh thánh của ông là: “Kẻ nào không tin sẽ bị kết án.”
Ngày hôm trước, viên thư ký của quan tòa, vốn là một kẻ vô thần, đã chết ngay trên đường phố vì bị sét đánh trúng.
Người đàn ông trên bục giảng không nhắc đến tên ai; nhưng ông ta nói về “Bàn tay của Thượng Đế hiện hình giữa chúng ta.” Ông ta kể cho chúng ta nghe cách mà khi tia chớp trắng giáng xuống, run rẩy và trần trụi, linh hồn đã bay đi, bị tước đoạt lớp vỏ bọc trần thế, và nằm phục dưới bệ chân của Thượng Đế; cách mà cơn thịnh nộ của Đấng Toàn Năng — Đấng mà sự tồn tại của nó đã bị linh hồn ấy chối bỏ — trút xuống đầu nó; và trong nỗi run rẩy kinh hoàng, nó đã trốn chạy vào chốn bóng tối vĩnh hằng.
Chúng ta, khi lắng nghe, giật mình chồm dậy; mọi giọt máu trong cơ thể đều dồn hết lên đầu. Hắn nói dối! Hắn nói dối! Hắn nói dối! Gã đàn ông trên bục giảng kia đang nói dối! Chẳng ai ngăn hắn lại sao? Chẳng ai trong số họ từng nghe qua — chẳng ai biết rằng khi linh hồn nghèo nàn, tăm tối ấy nhắm mắt lại ở trần gian, nó liền mở mắt ra trong ánh sáng tĩnh lặng của thiên đường sao? Rằng chẳng có cơn thịnh nộ nào ở nơi có tôn nhan Thượng Đế? Rằng nếu ai đó có thể một lần lết tới bệ chân Thượng Đế, thì ở đó có sự bình an vĩnh hằng, tựa như sự tĩnh lặng mát lành của buổi sáng sớm? Trong lúc gã vô thần đang nằm đó trong nỗi hoang mang sợ hãi, Thượng Đế đã cúi xuống và phán rằng: “Hỡi con ta, Ta đây — Ta, Đấng mà ngươi chưa từng biết đến; Ta, Đấng mà ngươi chưa từng tin tưởng; Ta đang ở đây. Ta đã sai sứ giả của mình, tia chớp trắng muốt, đến gọi ngươi về nhà. Ta đang ở đây.”
Rồi linh hồn khốn khổ ấy quay về phía ánh sáng — mọi sự yếu đuối và đớn đau của nó đã vĩnh viễn biến mất.
Chẳng lẽ họ không biết, chẳng lẽ họ chưa từng nghe qua, ai mới là Đấng cầm quyền sao?
“Ta đã ẩn mặt ta khỏi ngươi trong một lúc; nhưng với lòng nhân từ đời đời, ta sẽ thương xót ngươi, Đức Giê-hô-va, Đấng Cứu Chuộc ngươi phán vậy.”
Chúng ta cứ lẩm bẩm một mình cho đến khi ai đó giật mạnh cánh tay để nhắc nhở rằng chúng ta đang ở trong nhà thờ. Chúng ta chẳng thấy gì ngoài những suy nghĩ của chính mình.
Chẳng mấy chốc, mọi người đều quay người để cầu nguyện. Có sáu trăm linh hồn đang dâng mình lên hướng về ánh sáng Vĩnh Cửu.
Ngồi phía sau chúng ta là hai quý cô xinh đẹp; người này nhẹ nhàng đưa lọ nước hoa của mình cho người kia, còn một người mẹ thì kéo chiếc váy của con gái nhỏ xuống. Một tiểu thư đánh rơi chiếc khăn tay; một quý ông nhặt hộ; cô ấy đỏ mặt. Những người phụ nữ trong đội hợp xướng nhẹ nhàng lật từng trang sách nhạc, để sẵn sàng khi phần cầu nguyện kết thúc. Cứ như thể họ tôn sường tiếng hát hơn là Cha Đời Đời vậy. Ôi, chẳng phải sẽ tôn thờ Ngài nhiều hơn nếu được ngồi một mình giữa chốn karoo và hôn lên một đóa hoa tím nhỏ bé do chính tay Ngài tạo dựng sao? Chẳng lẽ đây không phải là trò hề nhại lại hay sao? Rồi ý nghĩ ấy bỗng xuất hiện: “Hỡi Ê-li, ngươi làm gì ở đây?” Chúng ta, những kẻ hay phán xét, thì tốt đẹp hơn họ ở điểm nào chứ? — thậm chí còn tệ hơn ấy chứ. Liệu có lời ngụy biện nào hợp lý khi nói rằng: “Con chỉ là một đứa trẻ và buộc phải đến”? Chẳng lẽ Thượng Đế lại cho phép bất kỳ linh hồn nào chen chân vào giữa tâm linh do Ngài tạo hóa và chính Ngài sao? Chúng ta làm gì ở cái nơi mà mọi lời nói đều là lời dối trá phỉ báng Đấng Cha Toàn Năng cơ chứ? Đầy rẫy sự kinh hoàng, chúng ta quay người và tháo chạy khỏi nơi đó. Ra đến thềm cửa, chúng ta dậm chân xuống đất, và thề nguyền trong tâm hồn bé thơ của mình rằng sẽ không bao giờ đặt chân đến những chốn mà con người ta tụ tập để ca hát và cầu nguyện nữa.
Sau đó chúng ta bị gặng hỏi. Tại sao chúng ta lại bỏ ra khỏi nhà thờ chứ.
Làm sao chúng ta có thể giải thích đây? — chúng ta đứng lặng thinh. Rồi chúng ta bị dồn ép hơn nữa, và ta cố gắng cất lời kể lại. Thế rồi một cái đầu lại lắc lư đầy vẻ trang nghiêm quở trách. Chẳng ai có thể nghĩ rằng đi đến nhà thế của Chúa là sai quấy cả; đó chỉ là cái cớ ngụy biện lười biếng của một đứa trẻ hư hỏng. Đến bao giờ chúng ta mới chịu suy nghĩ nghiêm túc về linh hồn mình, và yêu thích việc đi nhà thờ đây? Chúng ta thật hư đốn, vô cùng hư đốn. Còn chúng ta — chúng ta lủi thủi bước đi, tìm một góc khuất để khóc thầm. Liệu mọi chuyện sẽ mãi thế này sao? Dù chúng ta căm ghét và hoài nghi, hay dẫu chúng ta tin tưởng và yêu thương, thì trong mắt những người thân yêu nhất, chúng ta vẫn mãi là những kẻ hư hốn hay sao?
Chúng ta vẫn chưa biết rằng trong cuộc hành trình tìm kiếm chân lý của tâm hồn, sự cay đắng nằm ở chỗ này, những giằng xé chẳng thể mãi ẩn mình trong suy nghĩ; sớm muộn gì nó cũng sẽ khoác tấm áo hành động bộc lộ ra ngoài; khi ấy nó bước vào và tạo ra ranh giới chia cắt giữa tâm hồn với những gì nó yêu thương. Mọi thứ trên đời đều có cái giá của nó; và để đổi lấy chân lý, chúng ta phải trả cái giá đắt nhất. Chúng ta đổi nó lấy tình yêu và sự đồng cảm. Con đường dẫn đến vinh quang được lát bằng gai góc; nhưng trên con đường hướng về chân lý, ở mỗi bước chân đặt xuống, bạn lại dẫm đạp lên chính trái tim mình.
VI.
Rồi cuối cùng một thời kỳ mới cũng đến — thời kỳ thức tỉnh; ngắn ngủi, nhức nhối, và chẳng mấy dễ chịu, hệt như bản chất của những cú tỉnh giấc.
Giấc ngủ và những giấc mơ tồn tại với một điều kiện — rằng không ai được đánh thức kẻ mơ mộng.
Và giờ đây, cuộc đời tóm lấy chúng ta bằng ngón cái và ngón trỏ, lắc mạnh cho đến khi cái đầu gật gù tội nghiệp của chúng ta suýt thì rụng khỏi cổ, rồi đặt phịch chúng ta xuống mặt đất trần trụi, dập tơi bời và đau nhức, nhưng lại tỉnh táo một cách kỳ lạ.
Chúng ta từng tự nhủ trong những ngày tháng mơ mộng: “Bất công và sai trái chỉ là bề nổi; đớn đau chỉ là cái bóng. Thượng Đế của chúng ta mới thực sự chân thực, Đấng tạo dựng muôn loài, và chỉ một mình Ngài là Tình Yêu.”
Giờ đây, cuộc đời tóm lấy cổ chúng ta và cho ta thấy một vài thứ khác — những ngôi mộ mới đắp với lớp cát đỏ bay tứ tung; những đôi mắt mà ta yêu thương đang bị loài giòi bọ gặm nhấm; những kẻ gian ác bước đi béo múp húp đầy phè phỡn, cả cái hỗn độn khủng khiếp mang tên cuộc đời ấy — và nó bảo rằng: “Ngươi nghĩ sao về những điều này?” Chúng ta không dám thốt lên hai tiếng “Chẳng gì cả.” Chúng ta cảm nhận rõ ràng chúng; chúng rất đỗi chân thực. Nhưng chúng ta cố gắng quờ quạng đôi tay để cảm nhận lại thứ khác mà ta từng cảm nhận trước kia. Trong đêm tối ở căn nhà kho chứa củi, chúng ta khóc gào với vị Thần trong giấc mơ tuyệt đẹp của mình: “Ôi, xin hãy để chúng con đến gần Ngài, và gác đầu lên đôi chân Ngài. Giờ đây trong giờ phút ngặt nghèo, xin hãy ở bên chúng con.” Nhưng Ngài chẳng ở đó; Ngài đã bỏ đi mất rồi. Con quỷ hay gặng hỏi ngày xưa vẫn đang đứng đó.
Sớm muộn gì chúng ta cũng phải tỉnh giấc. Trí tưởng tượng không thể mãi chiến thắng thực tại, khát vọng không thể mãi vượt qua chân lý. Thế nào chúng ta cũng phải tỉnh giấc. Nếu nó có phũ phàng hơn một chút thì đã sao nào? Nó đã được thực hiện triệt để, và dẫu sao thì cũng phải làm thế.
VII.
Và một cuộc đời mới bắt đầu cho chúng ta — một thời kỳ mới, một cuộc sống lạnh lẽo tựa như kẻ đang ngồi trên chỏm nhọn của một tảng băng trôi, phóng tầm mắt ngắm nhìn muôn vàn tinh thể lấp lánh xung quanh mình. Quá khứ ngẫm lại quả thực giống như một cơn sốt mê sảng nóng hừng hực, đan xen bởi những ảo ảnh. Hiện tại thì lạnh lẽo làm sao.
Giờ đây chúng ta không còn Thượng Đế nữa. Chúng ta từng có hai vị: vị Thượng Đế cũ mà cha ông truyền lại, kẻ mà chúng ta căm ghét và chưa từng yêu mến: vị Thượng Đế mới do chính chúng ta tạo ra, kẻ mà chúng ta yêu thương; nhưng giờ đây ngài đã vụt bay khỏi chúng ta, và chúng ta nhìn thấu ngài được làm bằng gì — chẳng qua là cái bóng của lý tưởng tối cao được tô điểm mão triều và ngai vị. Giờ đây chúng ta chẳng còn Thượng Đế nào nữa.
“Kẻ ngu dốt tự nhủ trong lòng rằng: Chẳng có Thượng Đế nào cả.” Có lẽ là thế. Hầu hết những gì được nói hay viết ra đều là tác phẩm của những kẻ khờ.
Chỉ có điều này là chắc chắn — kẻ ngu ngốc mới là kẻ thốt lên rằng: “Chẳng có ai từng tự nhủ trong lòng rằng: Không có Thượng Đế cả.”
Câu nói ấy đã được thốt lên hàng ngàn vạn lần trong những tâm can mang nỗi cay đắng tột cùng của một niềm tin mãnh liệt.
Chúng ta chẳng hề gào khóc hay rỏ lệ: chúng ta ngồi đó với ánh mắt lạnh lùng và ngắm nhìn thế giới. Chúng ta không hề đau khổ. Tại sao lại phải đau khổ chứ? Chúng ta vẫn ăn uống, vẫn ngủ nghỉ suốt đêm; nhưng người chết còn chẳng lạnh lẽo bằng chúng ta.
Và chúng ta từ tốn thốt lên, chẳng mảy may thở dài: “Phải, giờ thì chúng ta thấy rõ rồi; chẳng có Thượng Đế nào cả.”
Và, chúng ta nói thêm, sự lạnh lẽo dường như tăng lên đôi chút. “Chẳng có công lý nào hết. Con bò ngã gục dưới ách cày, bên dưới ngọn roi của chủ nhân; nó quay đôi mắt ngập tràn thống khổ nhìn lên ánh mặt trời, nhưng chẳng hề có dấu hiệu nào cho thấy nó sẽ được đền bù. Người da đen bị bắn hạ như một con chó, và kẻ nổ súng thì vẫn sống sung sướng phè phỡn. Kẻ vô tội bị buộc tội còn kẻ cáo buộc thì đắc thắng. Nếu bạn chịu khó cào lớp bề mặt ở bất cứ đâu, bạn sẽ thấy bên dưới lớp da ấy là một sinh thể đang quằn quại trong nỗi thống khổ bất lực.”
Và, chúng ta nói tiếp, trái tim ta giờ đây lạnh giá như tim kẻ đã chết, “Chẳng có trật tự nào cả: vạn vật đều bị xô đẩy bởi một sự ngẫu nhiên mù quáng.”
Những gì một linh hồn uống vào từ dòng sữa mẹ sẽ không dễ gì rời bỏ nó chỉ trong một ngày. Kể từ thuở ấu thơ, chúng ta đã được dạy dỗ rằng suy nghĩ trong tim, sự hình thành của những đám mây mưa, lượng lông mọc trên lưng cừu, độ dài của mùa hạn hán, hay sự sinh trưởng của mùa màng, hoàn toàn không phụ thuộc vào bất cứ thế lực bất biến nào ẩn giấu ở cốt tủy vạn vật; mà phụ thuộc vào ý muốn thay đổi thất thường của một thực thể hay thay đổi, kẻ mà những lời cầu nguyện của chúng ta có thể lay chuyển được. Đối với chúng ta, từ thuở ban đầu, tự nhiên chẳng qua chỉ là một thứ đất sét nghèo nàn, muốn nhào nặn thế nào cũng được, tùy thuộc việc con người làm vui lòng thần linh của họ hay không; có đi nhà thờ hay không; có cầu nguyện đúng cách hay không; có đi lại vào ngày Chủ nhật hay không. Liệu chúng ta có thể ngay tức khắc nhìn nhận Tự nhiên đúng như bản chất của nó — tấm áo choàng uyển chuyển của một thực tại bất biến hay không? Khi một linh hồn bứt phá khỏi vòng tay của sự mê tín dị đoan, những chiếc móng vuốt và nanh sắc của nó vẫn vương lại trên người kẻ ấy. Gạt bỏ chúng đi không phải là công việc chỉ làm trong một ngày.
Và thế là đối với chúng ta, khi vị thần dẫn đường và điều khiển giống con người ấy đã biến mất, toàn bộ sự tồn tại, dưới cái nhìn lạnh lùng ngỡ ngàng của chúng ta, chỉ là sự dâng trào và phình to vô định của dòng nước đổi dời. Giữa mớ hỗn độn cuồn cuộn ấy, chúng ta chẳng thể tìm thấy một chỗ trống nào rộng bằng bàn tay để có thể đặt chân lên.
Việc một người có tin vào vị Thượng Đế mang hình hài con người hay không vốn là chuyện nhỏ. Việc người ấy nhìn vào thế giới tinh thần lẫn vật chất mà chẳng thấy mối liên hệ nào giữa nhân và quả, chẳng thấy trật tự nào ngoài trò đùa giỡn của sự ngẫu nhiên mù quáng, mới chính là sự thật vĩ đại nhất từng được ghi nhận trong bất kỳ sự tồn tại tâm linh nào. Cắt cổ hắn ta đi có khi lại là một sự nhân từ, nếu quả thực hắn không tự làm điều đó cho chính mình.
Tuy nhiên, chúng ta không tự cắt cổ mình. Làm thế đồng nghĩa với việc vẫn còn chút ham muốn và cảm xúc, trong khi chúng ta chẳng còn chút ham muốn hay cảm xúc nào cả; chúng ta chỉ thấy lạnh lẽo mà thôi. Chúng ta không thiết sống, cũng chẳng tha thiết chết. Một ngày nọ, một con rắn quấn quanh eo một người phụ nữ da đen. Chúng ta thò tay bắt lấy nó, vung vòng vèo rồi ném phắt xuống đất — chết tươi. Mọi người nhìn chúng ta bằng ánh mắt đầy ngưỡng mộ. Chúng ta suýt bật cười. Liệu có gì đáng ngạc nhiên khi đánh đổi thứ mà ta chẳng mải mây bận tâm không?
Thực ra, chẳng có gì quan trọng cả. Thế giới nhỏ bé dơ bẩn đầy rẫy sự hỗn độn này, cùng mảnh vải xanh căng phía trên làm bầu trời, thấp đến mức ta có thể chạm tay tới.
Sự tồn tại chẳng qua là một cái nồi lớn, và mụ Định Mệnh cổ quái khuấy đảo nó chẳng màng đến việc thứ gì nổi lên trên hay thứ gì chìm xuống đáy, mụ ta cười ngất khi những bong bóng vỡ tung. Và chúng ta cũng chẳng bận tâm. Cứ để nó sôi sùng sục đi. Tại sao chúng ta phải nhọc lòng lo nghĩ chứ? Tuy nhiên, những giác quan thể xác thì vẫn chân thực. Cơn đói gây đau đớn, cơn khát cũng vậy, thế nên chúng ta ăn uống; sự ì trạch gây thống khổ, thế nên chúng ta làm việc như những kẻ nô lệ chèo thuyền. Chẳng ai yêu cầu cả, nhưng chúng ta tự đặt cho mình nhiệm vụ xây một con đập lớn bằng cát đỏ ở phía bên kia những ngôi mộ. Vào lúc rạng sáng mờ sương trước khi bầy cừu được thả ra, chúng ta đã cặm cụi làm việc ở đó. Suốt cả ngày, trong lúc những chú đà điểu non mà chúng ta chăn dắt ăn cỏ xung quanh, chúng ta vẫn miệt mài làm việc dưới cái nắng gay gắt nhất. Mọi người tự hỏi không biết thứ tinh thần quái quỷ nào vừa bám lấy chúng ta nữa. Họ đâu biết rằng chúng ta đang làm việc để giữ lấy mạng sống. Chúng ta khiêng những hòn đá lớn nhất, và cảm thấy thỏa mãn khi lảo đảo dưới sức nặng của chúng, bị đâm thủng bởi cơn đau nhói quằn quại ngực. Trong lúc ăn trưa, chúng ta vẫn quẩy từng giỏ đầy đất, hệt như bị ác quỷ thúc giục vậy. Những người hầu da đen đồn đại rằng vào ban đêm có một mụ phù thủy và hai con bò trắng đến giúp chúng ta. Họ bảo rằng chẳng bức tường nào có thể mọc lên nhanh chóng như thế chỉ dưới đôi tay của một con người.
Đêm về, đơn độc trong căn chòi nhỏ, chúng ta không còn ngồi thẫn thờ ngẩn ngơ bên đống lửa nữa. Giờ đây còn gì để mà suy nghĩ cơ chứ? Tất cả chỉ là một cõi trống rỗng. Thế là chúng ta lôi cuốn sách toán học cũ ra; và bảng cửu chương từng tốn bao tâm huyết học thuộc rồi quên sạch từ lâu, nay được chúng ta lĩnh hội chỉ trong vài giờ và không bao giờ quên nữa. Chúng ta tìm thấy một niềm thỏa mãn kỳ lạ trong việc giải các bài toán. Chúng ta dừng tay xây dựng để phủ kín những hòn đá bằng các con số và phép tính. Chúng ta dành dụm tiền mua một cuốn Ngữ pháp Tiếng La-tinh và Đại số, mang chúng kè kè trong túi, miệt mài nghiên cứu như cách từng đọc Kinh Thánh ngày trước. Ta từng nghĩ mình hoàn toàn đần độn, không tài nào ghi nhớ hay học hỏi được bất cứ thứ gì. Giờ đây chúng ta nhận ra mọi thứ đều dễ dàng. Phải chăng một linh hồn mới đã len lỏi vào cơ thể già cõi này, khiến ngay cả năng lực trí tuệ cũng thay đổi? Chúng ta tự kinh ngạc; mà không nhận ra rằng những gì một người tiêu tốn cho sự cầu nguyện và ngất ngây thì sẽ không còn dư dả để bồi đắp tri thức. Bạn không bao giờ có thể vừa rơi nước mắt, vừa tạo ra một hình ảnh đẹp đẽ, vừa run rẩy vì cảm xúc, mà lại không phải trả giá cho nó ở phần thực tế, tính toán của bản chất mình. Bạn chỉ có chừng ấy sức lực: khi kênh này tràn thì kênh kia cạn.
Và giờ đây chúng ta hướng về Tự nhiên. Bao năm qua chúng ta sống cạnh bà ấy, mà chưa từng một lần thực sự nhìn ngắm; để rồi hôm nay chúng ta mở to đôi mắt và ngắm nhìn bà.
Những khối đá từng chỉ là một mảng nâu nhòe nhoẹt trong mắt chúng ta: giờ đây khi cúi người quan sát, những khối vô định ấy tách ra thành muôn hình vạn trạng, đa màu sắc, được sắp đặt vô cùng ngăn nắp của một dạng tồn tại. Nơi này là những khối tinh thể ánh cầu vồng hòa quyện nửa vời vào nhau; chỗ kia là những dải xám và đỏ mịn màng xếp chồng lên nhau một cách có phương pháp. Hòn đá này được phủ một lớp hoa văn bằng bạc tinh xảo, bằng một loại khoáng chất nào đó trông giống như lá và cành cây; còn tấm đá phẳng lì nơi chúng ta từng bao lần ngồi khóc lóc cầu nguyện kia, khi cúi xuống nhìn, ta thấy nó in hằn những dấu chân hóa thạch của những loài chim lớn cùng bộ xương đẹp đẽ của một loài cá. Chúng ta từng bao nhiêu lần cố gắng hình dung trong đầu xem phần còn lại hóa thạch của các loài sinh vật trông sẽ ra sao, để rồi trong suốt thời gian ngồi trên chúng, sự suy ngẫm và cảm xúc đã làm chúng ta mù lòa đến mức chẳng bao giờ nhìn thấy nổi thế giới này.
Đồng bằng phẳng lặng từng là một dải màu đỏ đơn điệu đối với chúng ta. Giờ đây khi ngắm nhìn nó, từng nắm cát đều bừng tỉnh sự sống. Loài kiến — sinh vật kỳ diệu ấy, chúng ta học cách thấu hiểu; thấy chúng gây chiến rồi hòa giải, vui đùa rồi làm việc, và xây dựng những lâu đài khổng lổ của mình. Và cả những sinh vật nhỏ bé hơn sống ẩn mình trong những đóa hoa mà chúng ta làm quen. Đóa hoa bitto từng chỉ là một mảng vàng nhòe nhoẹt; nay ta phát hiện nhụy của nó cấu thành từ một trăm đóa hoa hoàn hảo, là ngôi nhà của những cư dân tí hon màu đen sọc đỏ, đi ra đi vào trong thành phố vàng nhỏ xíu ấy. Mỗi chiếc chuông xanh đều có cư dân riêng của nó. Mỗi ngày trôi qua, vùng karoo lại bày ra trước mắt chúng ta một điều kỳ diệu mới đang ngủ quên trong lòng đất trù phú của nó.
Trên đường quay lại làm việc, chúng ta dừng chân đứng ngắm nhện đất giăng bẫy, chôn mình xuống lớp cát, rồi kiên nhẫn chờ đợi kẻ thù sập bẫy.
Xa hơn chút nữa là một chú bọ cánh cứng sừng đang bò, và gần đó là cánh cửa của một chiếc tổ nhện bất ngờ bật mở, chú nhện ló đầu ra cẩn trọng quan sát rồi nhanh chóng sập cửa lại. Trên một nhánh cây karoo, một con ruồi xanh đang đẻ những quả trứng bạc. Chúng ta mang chúng về nhà, tận mắt chứng kiến lớp vỏ bị đục thủng, những con dòi đốm chui ra, biến thành ruồi xanh rồi bay vút đi. Chúng ta không thỏa mãn với những gì Tự nhiên bày ra, và bắt đầu tự mình khám phá điều gì đó. Dưới bụng con gà mái trắng, chúng ta đặt một tá trứng, và đập vỡ một quả mỗi ngày để quan sát đốm trắng lớn dần thành chú gà con. Chúng ta không hề phấn khích hay nhiệt tình thái quá về điều đó; nhưng một con người thì không thể cứ rạch cổ họng mình ra mãi được, anh ta phải nghĩ ra cái gì đó để làm chứ. Thế nên chúng ta gieo hạt thành hàng trên bờ đập của mình, rồi nhổ lên một quả mỗi ngày để xem sự phát triển của chúng ra sao. Công chúa Alladeen từng vùi viên ngọc kỳ diệu xuống đất, và một cung điện vàng rực mọc lên ngay dưới chân nàng. Chúng ta còn làm được nhiều hơn thế. Chúng ta vùi một hạt giống nâu sẫm xuống lòng đất, và một sinh thể sống bừng tỉnh — vươn lên cao — tại sao lại thế thì dẫu có là Alladeen chúng ta cũng chẳng thể lý giải — vươn thẳng lên trời, chẳng ngừng nghỉ cho đến khi vượt qua cả đầu chúng ta, lấp lánh những giọt sương mai buổi sớm, rực rỡ những chùm hoa vàng, vãi những hạt giống nâu cùng những mầm sống bé xíu phôi thai xuống mặt đất. Chúng ta nghiêm trang ngắm nhìn nó, từ lúc nó chỉ gồm hai chiếc lá ngóc lên khỏi mặt đất cùng chiếc rễ trắng mềm mại, cho đến khi chúng ta phải ngước mặt lên mới nhìn thấy đỉnh của nó; nhưng chúng ta chẳng tìm ra lý do nào cho sự vươn mình hướng thượng ấy cả.
Chúng ta mổ xẻ những con vịt và cừu đã chết. Buổi tối, chúng ta mang chúng về nhà, trải báo lên sàn nhà, rồi cặm cụi làm việc với chúng cho đến tận nửa đêm. Với cảm giác rờn rợn tựa như ngất ngây, chúng ta mổ xẻ khối thịt được gọi là trái tim, tìm thấy những cánh cửa và sợi dây nhỏ xíu ở bên trong. Chúng ta sờ nắn chúng, rồi cất trái tim đi; nhưng chốc chốc lại quay lại ngắm nghía và sờ nắn lần nữa. Tại sao chúng ta lại thích chúng đến thế thì khó lòng mà giải thích nổi.
Một chú ngỗng đực tự tử bằng cách dìm mình xuống đập nước của chúng ta. Chúng ta vớt nó lên, mổ xẻ ngay trên bờ và quỳ gối ngắm nhìn. Phía trên là các cơ quan được ngăn cách bởi những lớp mô mỏng manh; phía dưới là ruột được uốn lượn nghệ thuật theo hình xoắn ốc, và mỗi tầng đều được bao phủ bởi một mạng lưới mạch máu mỏng manh nổi bật màu đỏ trên phông nền xanh nhạt. Mỗi nhánh mạch máu bao gồm một thân cây, phân nhánh rồi lại phân nhánh thành những sợi tơ mảnh như tóc, được sắp xếp đối xứng hoàn hảo. Chúng ta kinh ngạc trước vẻ đẹp kỳ lạ của nó. Và hơn thế nữa — ở đây chúng ta từ tư thế quỳ sụp xuống ngồi bệt hẳn xuống đất — chúng ta còn nhận ra điều này nữa: có hình dáng và đường nét chính xác y hệt như vậy chính là cái cây gai của chúng ta in bóng lên bầu trời giữa mùa đông lạnh giá; cũng mang hình dáng ấy là những hoa văn kim loại tinh xảo nằm giữa những hòn đá của chúng ta; dòng nước của chúng ta khi được dẫn từ đập ra mà chẳng cần qua rãnh cũng chảy theo đúng con đường chính xác ấy; sừng của chú bọ cánh cứng cũng mang hình thù như thế. Làm sao mà những thứ này lại liên kết với nhau để có thể tồn tại một sự gắn kết sâu sắc đến vậy trong tất cả chúng? Có phải là ngẫu nhiên không? Hay tất cả chúng thực chất chỉ là những nhánh nhỏ của cùng một thân cây, mà nhựa sống đang tuôn chảy qua tất cả chúng ta? Điều đó có lẽ sẽ giải thích được tất cả. Chúng ta gật gù ngẫm nghĩ bên trong nội tạng của chú ngỗng.
Thứ mà chúng ta gọi là sự tồn tại này; chẳng lẽ nó không phải là něhứ có phần gốc rễ cắm sâu vào chốn tối tăm bên dưới, còn những cành lá thì vươn dài vào chốn mênh mông phía trên, nơi mà chúng ta — những kẻ đang ở giữa đám cành lá ấy — chẳng thể nhìn thấy được sao? Không phải là một khu rừng rậm ngẫu nhiên; mà là một sinh thể sống, một Chỉnh Thể duy nhất. Ý nghĩ đó mang lại cho chúng ta sự thỏa mãn tột cùng, chẳng hiểu vì sao.
Chúng ta gật gù bên xác con ngỗng; rồi bỗng chốc vùng dậy, ngước nhìn bầu trời xanh thẳm, ném con ngỗng chết cùng đống phế liệu xuống đập nước rồi quay lại làm việc.
Và rồi, theo thời gian, trái đất đối với chúng ta không còn là một mớ hỗn độn cuồn cuộn nữa. Chúng ta bước đi trong đại sảnh vĩ đại của sự sống, ngước nhìn lên và xung quanh với thái độ cung kính. Chẳng có gì là đáng khinh miệt — mọi thứ đều tràn ngập ý nghĩa; chẳng có gì là nhỏ bé — tất cả đều là một phần của một tổng thể, mà điểm khởi đầu và kết thúc chúng ta đều không hề hay biết. Sự sống đang nhịp đập trong chúng ta chính là một điểm khởi đầu và kết thúc mà ta chẳng thể thấu hiểu. Sự sống đang nhịp đập trong chúng ta chính là một nhịp đập bắt nguồn từ nơi đó; quá vĩ đại để ta có thể lĩnh hội, chứ không hề quá nhỏ bé.
Và rồi, cuối cùng thì, nếu như thoạt đầu bầu trời chỉ là một mảnh vải xanh nhỏ bé căng ra chụp lấy chúng ta, thấp đến mức tay ta có thể với tới, đè nặng lên người chúng ta, thì giờ đây nó đã vươn cao thành một vòm trời xanh vô tận trên đầu, và chúng ta lại bắt đầu được sống một lần nữa.