Waldo nằm sấp trên lớp cát đỏ. Những con đà điểu non mà cậu chăn dắt quanh quẩn bên cạnh, mổ mẫm đống thức ăn cậu đã cắt sẵn hoặc nhặt nhạnh sỏi đá và cành khô. Bên phải cậu là những nấm mồ; bên trái là con đập nước; trong tay cậu là một khúc gỗ lớn đầy những đường chạm trổ mà cậu đang cặm cụi gọt giũa. Con Doss nằm phía trước, sưởi ấm dưới ánh nắng mùa đông, thỉnh thoảng lại liếc nhìn đầy hy vọng về phía góc của trại đà điểu gần nhất. Những lùm cây gai cằn cỗi nơi chúng nằm chẳng tỏa chút bóng râm nào, nhưng thời tiết tháng Sáu tuyệt diệu ấy chẳng cần đến bóng mát; vào khoảnh khắc oi ả nhất buổi chiều, ánh nắng cũng chỉ ấm áp dễ chịu mà thôi. Cậu thiếu niên vẫn tiếp tục chạm trổ, không ngẩng đầu lên, nhưng vẫn cảm nhận rõ ràng mặt đất nâu sẫm, tĩnh lặng xung quanh cùng bầu trời xanh thẳm bên trên.
Chẳng mấy chốc, ở góc trại, Em xuất hiện, một tay cầm chiếc đĩa có nắp, tay kia cầm chiếc bình kèm theo cái tách đặt phía trên. Con bé đã sớm phổng phao thành một thiếu nữ mười sáu tuổi trông già trước tuổi và béo đến mức buồn cười. Nó đặt chiếc bình và chiếc đĩa xuống đất trước mặt con chó và chủ nhân của nó, rồi tự mình sụp xuống ngồi cạnh, thở hồng hộc vì mệt.
“Waldo, lúc đi dọc qua các khu trại, em có gặp một người cưỡi ngựa, và em chắc chắn đó chính là người chủ mới sắp đến.”
Người chủ mới là một người đàn ông gốc Anh đã thuê lại một nửa trang trại từ người đàn bà Boer.
“Hừ!” Waldo đáp.
“Anh ấy còn khá trẻ,” Em vừa nói vừa ôm sườn, “tóc nâu, râu uốn xoăn sát khuôn mặt, và đôi mắt xanh thẳm tuyệt đẹp. Và Waldo, em ngượng quá cơ! Em chỉ ngoảnh lại để nhìn một chút thôi, ai dè anh ấy cũng vừa lúc ngoảnh lại, thế là hai đứa nhìn thẳng vào mắt nhau; anh ấy đỏ mặt, mà em cũng đỏ tơ ửng cả lên. Em tin chắc đó chính là người mới đến.”
“Ừ,” Waldo nói.
“Em phải đi đây. Biết đâu anh ấy lại mang thư từ bưu điện về từ Lyndall. Anh biết đấy, em ấy không thể ở lại trường lâu hơn nữa, em ấy phải sớm quay về chứ. Và người mới tới sẽ phải ở lại nhà chúng ta cho đến khi nhà của anh ấy xây xong. Em phải chuẩn bị phòng cho anh ấy đây. Tạm biệt anh!”
Con bé tung tăng bước đi, còn Waldo lại cặm cụi gọt giũa khúc gỗ. Con Doss rúc mõm sát chiếc đĩa có nắp, hít hà nhận ra có ai đó đã làm những chiếc bánh nhỏ béo ngậy ngon lành vào chiều hôm đó. Cả hai mải mê với công việc đến mức mãi cho đến khi tiếng móng ngựa nện xuống lớp cát ngay bên cạnh, chúng mới ngẩng đầu lên và thấy một người kỵ mã đang kìm cương dừng lại.
Hắn ta chắc chắn không phải là kẻ lạ mặt mà Em đã miêu tả. Một người đàn ông hơi lùn, nước da ngăm ngăm mang hơi hướng người Pháp, chừng hai mươi tám tuổi, vóc người hơi đậm, với đôi mắt u sầu, đờ đẫn và bộ râu mép tỉa nhọn. Con ngựa của hắn là một sinh vật hung hăng, lộng lẫy với bộ yên cương đầy đủ; một chiếc túi yên được chế tác tinh xảo treo lủng lẳng bên yên; đôi tay hắn đeo găng, và vẻ ngoài của hắn mang lại — một vẻ ngoài hiếm hoi ở trang trại này — dáng dấp của một quý ôg lịch lãm.
Bằng một chất giọng trầm ấm lạ thường, hắn hỏi liệu mình có được phép nghỉ chân ở đây trong một giờ đồng hồ hay không. Waldo chỉ đường cho hắn tới ngôi nhà chính trong trang trại, nhưng người lạ mặt từ chối. Hắn chỉ muốn nghỉ ngơi dưới bóng cây và cho ngựa uống nước. Hắn tháo yên ngựa và Waldo dắt con vật ra đập nước. Khi cậu quay lại, người lạ mặt đã ngả mình dưới tán cây, lưng tựa vào yên ngựa. Cậu thiếu niên mời hắn ăn bánh. Hắn từ chối, nhưng nhấp một ngụm nước từ chiếc bình; và Waldo nằm xuống cách đó không xa rồi lại cắm cúi làm việc. Kẻ nào đó với ánh mắt lạnh lùng nhìn thấy thì cứ việc. Đây chẳng phải là cỗ máy xén cừu của cậu. Với tình yêu dành cho những vật do tay mình tạo ra, cũng như tình cảm con người, ta chỉ phát cuồng một lần duy nhất, yêu hết mình rồi thôi. Ta chẳng bao giờ có thể tìm lại được sự nhiệt huyết chân thành ấy lần thứ hai. Đây chỉ là một thứ cậu tạo ra, đã đổ bao công sức, yêu quý và thích thú — chẳng hơn không kém — không phải là cỗ máy của cậu.
Người lạ mặt trượt người xuống sâu hơn trong chiếc yên và ngáp dài. Đó là một buổi chiều buồn ngủ, và hắn vốn không ưa việc phải di chuyển ở những vùng đất khỉ ho cò gáy này. Hắn thích cuộc sống văn minh hơn, nơi mà vào bất kỳ giờ nào trong ngày, người ta cũng có thể tìm được ly rượu vang, chiếc ghế bành và tờ báo của mình; nơi mà vào ban đêm, hắn có thể khóa kín phòng lại bên những cuốn sách và một chai rượu mạnh, để tận hưởng những niềm vui cả về tinh thần lẫn thể xác. Thiên hạ đồn đại về hắn — cái thế giới toàn tri, vạn năng ấy, nơi chẳng chiếc ổ khóa nào ngăn nổi, kẻ có bản năng loài mèo nhìn rõ nhất trong bóng tối — thiên hạ đồn rằng hắn chuộng rượu mạnh hơn những trang sách yêu quý, và chuộng thứ mà lẽ ra hắn nên bớt yêu mến hơn cả sách vở lẫn rượu mạnh. Nhưng hắn chẳng mảy quan tâm đến miệng lưỡi thế gian; hắn nhếch mép cười nhạt vào mặt chúng. Cả cuộc đời này chỉ là một giấc mơ; nếu rượu chè, triết học và đàn bà ngăn được giấc mơ ấy biến thành cơn ác mộng, thì lại càng tuyệt vời hơn. Chúng chỉ đáng giá có thế, chỉ dùng được vào mỗi việc đó mà thôi.
Vẫn ẩn sau đôi mi trĩu nặng vẻ buồn ngủ, người lạ mặt đảo mắt nhìn khung cảnh đất đai nâu sẫm đang trải dài ra xa, vốn dĩ vẫn đẹp đến nao lòng dưới ánh nắng tháng Sáu ấy; hắn nhìn những ngôi mộ, những chóp mái của ngôi nhà trang trại thấp thoáng sau bức tường đá của các khu trại, nhìn gã nhà quê ngốc nghếch đang ngồi dưới chân mình, rồi lại ngáp dài. Nhưng dù sao hắn cũng đã uống nước trà của gã người làm thuê, nên cũng phải nói điều gì đó.
“Trang trại của cha anh phải không?” hắn cất giọng hỏi ngái ngủ.
“Không; tôi chỉ là kẻ ở.”
“Người Hà Lan à?”
“Vâng.”
“Và anh thích cuộc sống này chứ?”
Cậu thiếu niên ngập ngừng.
“Vào những ngày thế này.”
“Và tại sao lại là những ngày này?”
Cậu thiếu niên chần chừ.
“Chúng rất đẹp.”
Người lạ mặt nhìn cậu. Dường như khi đôi mắt sẫm màu của gã nhà quê hướng qua khoảng đất nâu, chúng ánh lên một niềm mãn nguyện vô bờ; rồi chúng lại quay về với khúc gỗ đang chạm trổ.
Cái sinh vật ăn vận thô kệch và quê mùa ấy thì biết gì về những niềm vui tinh tế của đất trời kia chứ? Bản thân hắn, với đôi bàn tay trắng trẻo và đài các, có thể cảm nhận tiếng đàn mà ánh nắng lung linh và sự cô tịch đang tấu lên trên những dây cung tinh tế của tự nhiên; nhưng còn gã kia! Chẳng lẽ thính giác trong cái thân hình to lớn thô kệch ấy lại quá trơ lì trước những thanh âm thì thầm nhã nhặn nhường nhường ấy sao?
Lát sau, hắn cất lời:
“Tôi xem thứ anh đang làm được chứ?”
Gã nhà quê đưa khúc gỗ của mình cho hắn. Trông nó chẳng có chút gì là đẹp đẽ. Hình ảnh con người và chim chóc hiện lên gần như kì dị trong nỗ lực nhọc nhằn mô phỏng tự nhiên, và mang đậm dấu ấn của những suy ngẫm kiên nhẫn. Người lạ mặt xoay đi xoay lại vật đó trên đầu gối.
“Anh học nghề này ở đâu thế?”
“Tôi tự học.”
“Còn những đường zích zắc này tượng trưng cho—”
“Ngọn núi.”
Người lạ mặt nheo mắt nhìn.
“Nó có ý nghĩa gì đó, phải không?”
Cậu thiếu niên lầm bầm đầy bối rối.
“Chỉ là những thứ linh tinh thôi.”
Kẻ hỏi chuyện cúi xuống nhìn cậu — thân hình to lớn, cồng kềnh, vóc dáng của một người trưởng thành, nhưng những nét mặt ngây thơ cùng mái tóc xoăn lại tố cáo sự non nớt của một đứa trẻ; và điều đó làm hắn nhức nhối — nó vừa thu hút hắn lại vừa khiến hắn thấy nhói lòng. Đó là một cảm giác lưng chừng giữa lòng thương hại và sự đồng cảm.
“Anh làm cái này bao lâu rồi?”
“Chín tháng.”
Từ trong túi áo, người lạ mặt rút cuốn sổ tay ra và lấy ra thứ gì đó. Hắn có thể buộc khúc gỗ vào ngựa bằng cách nào đó, rồi vứt phăng nó vào cát khi đã ở một khoảng cách an toàn.
“Anh có muốn đổi món quà này lấy món tiền công khắc tượng không?”
Cậu thiếu niên liếc nhìn tờ năm bảng Anh rồi lắc đầu.
“Không; tôi không thể.”
“Anh nghĩ nó đáng giá hơn thế à?” người lạ mặt hỏi với một nụ cười khẩy.
Cậu dùng ngón cái chỉ về phía một ngôi mộ.
“Không; nó dành cho ông ấy.”
“Và ai nằm ở đó thế?” người lạ mặt hỏi.
“Cha tôi.”
Hắn lặng lẽ cất tờ tiền vào sổ, trả lại khúc gỗ cho cậu thiếu niên; rồi sụp chiếc mũ che khuất đôi mắt, tựa đầu chuẩn bị ngủ. Không sao chợp mắt được, một lúc sau hắn lại liếc qua vai gã nhà quê để theo dõi hắn làm việc. Cậu thiếu niên đang khắc những con chữ lên mặt sau.
“Nếu,” người lạ mặt cất giọng, chất giọng ngọt ngào phong phú chưa từng lộ ra trong đôi mắt đờ đẫn — bởi sự ngọt ngào sẽ còn vương vấn mãi trong giọng nói lâu sau khi nó đã lụi tàn trong ánh mắt — “nếu vì một mục đích như thế, tại sao lại viết câu đó lên đây?”
Cậu thiếu niên quay lại nhìn hắn nhưng không đáp. Cậu suýt quên mất sự hiện diện của kẻ này.
“Chẳng lẽ anh thực sự tin rằng,” người lạ mặt nói, “sớm muộn gì thì những nấm mồ kia cũng sẽ mở ra, và những lão bác người Boer cùng vợ của họ sẽ đi lại nơi đây trên lớp cát đỏ, bằng chính đôi chân thịt thà mà họ đã mang khi chìm vào giấc ngủ ngàn thu? Thế thì tại sao lại viết rằng: ‘Ông ấy ngủ mãi ngàn thu?’ Chẳng lẽ anh tin ông ấy sẽ đứng dậy lần nữa sao?”
“Còn ông thì sao?” cậu thiếu niên hỏi, chớp mắt ngước đôi mi nặng trĩu nhìn thẳng vào khuôn mặt người lạ mặt.
Bất ngờ trước câu hỏi, người lạ mặt phì cười. Cảm giác giống như thể một con nòng nọc kỳ lạ mà hắn kẹp dưới kính hiển vi bỗng nhiên quẫy đuôi rồi cất lời chất vấn hắn vậy.
“Tôi ư?—không.” Hắn bật ra tiếng cười ngắn và đặc quánh. “Tôi là một kẻ chẳng tin điều gì, chẳng hy vọng điều gì, chẳng sợ hãi điều gì, chẳng cảm thấy điều gì. Tôi đứng ngoài lề của nhân loại; chẳng có tiêu chuẩn nào áp dụng được cho anh, kẻ đang sống cuộc đời ở đây giữa bầy đà điểu và bụi cây này.”
Ngay khoảnh khắc tiếp theo, người lạ mặt vô cùng ngạc nhiên trước một chuyển động đột ngột từ phía gã nhà quê, khiến cậu dịch chuyển đến sát ngay chân hắn. Chẳng mấy chốc, cậu giơ món đồ chạm trổ lên và đặt nó nằm vắt ngang đầu gối hắn.
“Vâng, tôi sẽ kể cho ông nghe,” cậu lầm bầm; “tôi sẽ kể cho ông nghe tất cả về nó.”
Cậu đặt ngón tay lên hình nhân kỳ dị ở góc dưới cùng (chà! kẻ chẳng tin điều gì, chẳng hy vọng điều gì, chẳng cảm thấy điều gì ấy; hắn mới tha thiết làm sao!), và với ngón tay đầy háo hức, gã nhà quê di chuyển dần lên trên, vừa giảng giải qua những hình thù và ngọn núi tưởng tượng, cho đến tận con chim ngự trị ở đỉnh cao với chiếc lông vũ đang rụng xuống từ đôi cánh. Đến cuối cùng, cậu cất lời với hơi thở đứt quãng — những từ ngữ cụt lủn, tựa như kẻ đang thốt lên những điều trọng đại vô cùng.
Người lạ mặt ngắm nhìn khuôn mặt nhiều hơn là nhìn vào nét chạm khắc; và thỉnh thoảng, bên dưới bộ râu mép lại lấp ló hàm răng trắng ngần khi hắn chăm chú lắng nghe.
“Tôi nghĩ rằng,” hắn điềm đạm nói khi cậu thiếu niên dứt lời, “tôi phần nào hiểu được ý anh. Nó đại loại như thế này phải không?” (Hắn mỉm cười.) “Ở một thung lũng nọ có một người thợ săn.” (Hắn chạm vào hình nhân kỳ dị ở dưới cùng.) “Ngày qua ngày, hắn vào rừng săn chim muôn, và cơ duyên thế nào có lần hắn đứng bên bờ một hồ nước lớn. Trong lúc đứng đợi bầy chim bay tới giữa đám sỏi lau sậy, một cái bóng khổng lồ chợt buông xuống người hắn, và trên mặt nước, hắn nhìn thấy một hình ảnh phản chiếu. Hắn ngước nhìn bầu trời; nhưng thứ đó đã biến mất. Kể từ đó, một khao khát cháy bỏng nung nấu trong lồng ngực hắn, muốn được nhìn thấy lại hình ảnh phản chiếu ấy dưới mặt nước một lần nữa, và suốt cả ngày hắn canh chừng rồi chờ đợi; nhưng đêm xuống mà nó chẳng trở lại. Hôm ấy hắn xách túi không lủi thủi đi về nhà, ủ dột và lặng thiming. Lũ bạn tụ tập xung quanh gặng hỏi nguyên do, nhưng hắn chẳng đáp một lời; hắn cứ ngồi thẫn thờ một mình rồi chìm đắm trong suy tưởng. Rồi người bạn của hắn tìm đến, và với anh ta, hắn đã thổ lộ.
‘Hôm nay ta đã thấy,’ hắn nói, ‘thứ mà ta chưa từng thấy bao giờ — một loài chim trắng muốt khổng lồ, với đôi cánh bạc dang rộng, lướt bay giữa bầu trời xanh vĩnh cửu. Và giờ đây, trong ngực ta tựa như có một ngọn lửa lớn đang bùng cháy. Đó chỉ là một thứ ánh lấp lánh, một vầng hào quang, một bóng hình phản chiếu trên mặt nước; nhưng giờ đây, trên cõi đời này ta chẳng khao khát gì hơn ngoài việc được ôm lấy nàng.’
Người bạn của hắn bật cười.
‘Đó chỉ là một tia nắng đùa giỡn trên mặt nước, hay cái bóng của chính đầu óc ngươi thôi. Ngày mai ngươi sẽ quên béng nó đi ấy mà,’ anh ta nói.
Nhưng ngày mai, rồi ngày mai nữa, và ngày mai tiếp theo, người thợ săn vẫn thui thủi bước đi một mình. Hắn tìm kiếm trong rừng sâu, bên những hồ nước và giữa đám lau sậy, nhưng chẳng thể tìm thấy nàng. Hắn chẳng buồn bắn thêm con thú rừng nào nữa; chúng có ý nghĩa gì với hắn cơ chứ?
‘Hắn bị làm sao thế nhỉ?’ lũ bạn rỉ tai nhau.
‘Hắn điên rồi,’ kẻ này bảo.
‘Không; hắn còn tồi tệ hơn thế,’ kẻ khác đáp; ‘hắn muốn nhìn thấy thứ mà không ai trong chúng ta từng thấy, và tự chuốc lấy sự dị nghị.’
‘Nào, chúng ta hãy từ bỏ việc giao du với hắn thôi,’ tất cả đồng thanh.
Thế là người thợ săn lại bước đi một mình.
Một đêm nọ, khi hắn lang thang trong bóng tối, lòng đầy đau đớn và đẫm nước mắt, một cụ già hiện ra trước mặt hắn, oai nghiêm và cao lớn hơn cả những người con của nhân loại.
‘Ông là ai?’ người thợ săn hỏi.
‘Ta là Sự Thông Thái,’ cụ già đáp; ‘nhưng một số người gọi ta là Tri Thức. Suốt cuộc đời mình, ta lớn lên ở những thung lũng này; nhưng chẳng ai nhìn thấy ta cho đến khi họ nếm trải nhiều cay đắng. Đôi mắt phải được gột rửa bằng nước mắt mới có thể nhìn thấy ta; và tùy theo mức độ đau khổ mà một người gánh chịu, ta sẽ cất lời.’
Và người thợ săn khẩn khoản:
‘Ôi, người đã sống ở đây lâu đến thế, hãy nói cho tôi biết, con chim hoang dã vĩ đại mà tôi từng thấy lướt bay trong khoảng trời xanh ấy là gì? Họ cứ muốn tôi tin rằng đó chỉ là một giấc mơ; cái bóng của chính cái đầu tôi mà thôi.’
Cụ già mỉm cười.
‘Tên nàng là Chân Lý. Kẻ nào đã từng một lần nhìn thấy nàng sẽ chẳng bao giờ được yên lòng nữa. Cho đến tận lúc chết, hắn vẫn mãi khao khát nàng.’
Và người thợ săn khóc lóc:
‘Ôi, hãy chỉ cho tôi nơi tôi có thể tìm thấy nàng.’
Nhưng cụ già đáp:
‘Ngươi chưa chịu đựng đủ đâu,’ rồi bỏ đi.
Khi ấy, người thợ săn lấy từ trong ngực áo chiếc thoi dệt của Trưởng Tượng Tượng, và quấn lên đó sợi chỉ của những Niềm Khát Khao; suốt đêm hôm đó, hắn ngồi miệt mài dệt một tấm lưới.
Sáng hôm sau, hắn giăng tấm lưới vàng xuống mặt đất, và rắc vào đó vài hạt cẩn trọng — thứ mà người cha quá cố để lại và hắn vẫn giữ trong túi ngực. Chúng trông giống như những nấm phuff-ball trắng muốt, và khi bước dẫm lên, một làn bụi nâu sẽ tung bay. Rồi hắn ngồi rình xem điều gì sẽ xảy ra.
Con vật đầu tiên sập lưới là một chú chim trắng như tuyết, với đôi mắt bồ câu, và nó cất lên khúc ca tuyệt diệu — ‘Một con người-Chúa! một con người-Chúa! một con người-Chúa!’ nó hót vang. Kẻ thứ hai sa lưới mang sắc đen và vẻ huyền bí, với đôi mắt thẳm sâu, đắm say, nhìn thấu tận tâm can ngươi, và nó chỉ cất lên một tiếng duy nhất — ‘Sự Bất Tử!’
Và người thợ săn ôm chầm lấy cả hai vào lòng vì hắn tự nhủ —
‘Chắc chắn chúng thuộc về gia tộc cao quý của Chân Lý.’
Kế đó xuất hiện một con vật khác mang sắc xanh lục và vàng óng, cất tiếng hót lanh lảnh như kẻ đang rao giảng ngoài chợ — ‘Phần thưởng sau cái chết! Phần thưởng sau cái chết!’
Và hắn bảo —
‘Mày không đẹp lắm; nhưng cũng xinh xắn đấy chứ,’ và hắn bắt lấy nó.
Rồi những con khác kéo đến với muôn màu rực rỡ, cất lên những khúc ca êm tai, cho đến khi hạt giống cạn sạch. Người thợ săn gom tất cả lũ chim lại, cất chúng vào một chiếc lồng sắt kiên cố mang tên tín điều mới.
Lúc bấy giờ, đám đông tụ tập xung quanh, vừa nhún nhảy vừa cất tiếng ca.
‘Ôi, người thợ săn hạnh phúc!’ họ reo hò. ‘Ôi, con người kỳ diệu! Ôi, những chú chim tuyệt vời! Ôi, những khúc ca đáng yêu làm sao!’
Chẳng ai màng hỏi lũ chim từ đâu tới, hay chúng bị bắt như thế nào; họ chỉ nhảy múa và ca hát trước mặt chúng. Bản thân người thợ săn cũng khấp khởi mừng vui, bởi hắn tự nhủ:
‘Chắc chắn Chân Lý ở ngay trong đó. Rồi có ngày nàng sẽ thay lông, và ta sẽ được chiêm ngưỡng vóc dáng trắng muốt như tuyết của nàng.’
Nhưng thời gian cứ thế trôi đi, người đời vẫn ca múa hát hò; còn lòng người thợ săn lại trĩu nặng. Hắn lủi thủi lẻ loi như trước để trút những giọt nước mắt; nỗi khao khát kinh hoàng ấy lại bùng cháy trong lồng ngực hắn. Một ngày nọ, khi hắn ngồi khóc một mình, cơ duyên thế nào lại gặp lại Sự Thông Thái. Hắn kể cho cụ già nghe những gì mình đã làm.
Và Sự Thông Thái buồn bã mỉm cười.
‘Nhiều kẻ,’ ông nói, ‘đã giăng tấm lưới ấy để bắt Chân Lý; nhưng họ chẳng bao giờ tìm thấy nàng. Nàng sẽ chẳng thèm ăn những hạt cẩn trọng; đôi chân nàng không thể bị kìm giữ trong tấm lưới của những điều ước; và trong bầu không khí của những thung lũng này, nàng chẳng thể thở nổi. Những con chim ngươi bắt được đều thuộc bầy đàn của Sự Dối Trá. Dù xinh đẹp kiều diễm đến đâu thì vẫn là dối trá; Chân Lý nào có quen biết chúng.’
Và người thợ săn đớn đau gào thét —
‘Vậy chẳng lẽ tôi cứ phải ngồi im để mặc ngọn lửa bêu rếu tột cùng này thiêu rụi sao?’
Và cụ già đáp,
‘Hãy lắng nghe đây, vì ngươi đã chịu đựng quá nhiều và khóc dằn vặt quá nhiều, ta sẽ nói cho ngươi biết những gì ta biết. Kẻ nào lên đường tìm kiếm Chân Lý buộc phải vĩnh viễn rời khỏi những thung lũng mê tín này, mang theo bên mình dù chỉ là một mảnh giẻ rách thuộc về chốn ấy. Hắn phải một mình lang thang bước xuống Xứ Sở của Sự Phủ Định và Khước Từ Tuyệt Đối; hắn phải trụ lại nơi ấy; phải chống lại cám dỗ; khi ánh sáng hừng đông phá vỡ màn đêm, hắn phải đứng dậy và dõi theo nó bước vào vùng đất của ánh nắng hanh khô. Những ngọn núi của hiện thực khắc nghiệt sẽ sừng sững hiện ra trước mắt; hắn phải chinh phục chúng; vượt qua bên kia chính là Chân Lý.’
‘Và hắn sẽ ôm chặt lấy nàng chứ! hắn sẽ giữ chặt nàng trong vòng tay chứ!’ người thợ săn gặng hỏi.
Sự Thông Thái lắc đầu.
‘Hắn sẽ chẳng bao giờ nhìn thấy nàng, chẳng bao giờ ôm được nàng. Thời cơ vẫn chưa tới.’
‘Thế thì chẳng còn chút hy vọng nào sao?’ người thợ săn khóc thét.
‘Vẫn còn điều này,’ Sự Thông Thái đáp: ‘Có những kẻ đã trèo lên được những ngọn núi ấy; họ đã vượt qua hết tầng tầng lớp lớp vách đá trơ trọi; và khi lang thang ở đó, trên những vùng cao nguyên ấy, một vài người đã tình cờ nhặt được dưới đất một chiếc lông vũ màu bạc trắng, rơi ra từ đôi cánh của Chân Lý. Và rồi điều đó sẽ xảy ra,’ cụ già cất lời với phong thái của một nhà tiên tri, ngón tay hướng thẳng lên bầu trời, ‘điều đó sẽ xảy ra, khi người ta gom đủ những chiếc lông vũ màu bạc ấy bằng chính đôi bàn tay mình, rồi dệt chúng thành một sợi dây thừng, và bện những sợi dây thành một tấm lưới, thì trong tấm lưới ấy Chân Lý mới có thể bị bắt gọn. Không gì ngoài Chân Lý mới có thể giữ được Chân Lý.’
Người thợ săn đứng phắt dậy. ‘Tôi sẽ đi,’ hắn quả quyết.
Nhưng sự thông thái níu hắn lại.
‘Hãy ghi nhớ cho kỹ — kẻ nào rời bỏ những thung lũng này sẽ chẳng bao giờ quay đầu lại nữa. Dù cho hắn có khóc ra những giọt máu ròng ròng ròng suốt bảy ngày đêm bên biên giới, hắn cũng chẳng thể đặt một bước chân quay về. Đã rời đi — là vĩnh viễn rứt áo ra đi. Trên con đường ngươi sắp bước đi, chẳng có phần thưởng nào chờ đón sẵn. Ai đi, cứ tự nguyện bước đi — vì tình yêu lớn lao chất chứa trong lồng ngực. Công việc chính là phần thưởng của hắn.’
‘Tôi đi,’ người thợ săn thốt lên; ‘nhưng trên những ngọn núi ấy, xin hãy chỉ cho tôi biết, tôi phải chọn lối đi nào?’
‘Ta là đứa con của Tri-Thức-Tích-Tụ-Qua-Muôn-Đời,’ người đó đáp; ‘ta chỉ có thể bước đi trên những lối mòn đã hằn dấu chân của muôn người. Trên những ngọn núi kia, rất ít dấu chân qua lại; mỗi kẻ phải tự vạch cho mình một lối đi riêng. Hắn đi bằng chính sinh mạng của mình: tiếng nói của ta hắn sẽ chẳng còn nghe thấy nữa. Ta có thể đi theo sau hắn, chứ chẳng thể bước đi trước ngài ấy.’
Rồi Tri Thức biến mất.
Và người thợ săn quay người lại. Hắn tiến đến chiếc lồng của mình, dùng đôi tay bẻ gãy từng thanh chắn, và những mảnh sắt sắc lẹm cứa rách da thịt hắn. Đôi khi, việc phá hủy còn dễ dàng hơn là kiến tạo.
Hắn lần lượt bắt từng con chim được trang điểm lông vũ thả cho chúng bay đi. Nhưng khi chạm đến con chim có bộ lông đen tuyền, hắn giữ nó lại, nhìn sâu vào đôi mắt đẹp đẽ của nó, và con chim lại cất lên tiếng kêu trầm đục, nghẹn ngào — ‘Sự Bất Tử!’
Và hắn vội vã thốt lên: ‘Ta không thể rời xa mày. Nó chẳng nặng nhọc gì; nó cũng chẳng cần ăn uống. Ta sẽ giấu nó trong ngực áo; ta sẽ mang nó theo cùng.’ Và hắn chôn vùi nó ở đó rồi khoác chiếc áo choàng che kín lại.
Nhưng thứ mà hắn giấu giếm cứ ngày một nặng trĩu, nặng trĩu, nặng trĩu hơn — cho đến khi nó đè nặng lên ngực hắn tựa như một khối chì. Hắn không thể cất bước nổi với nó. Hắn chẳng thể rời khỏi những thung lũng ấy cùng với nó. Thế là hắn lại lôi nó ra một lần nữa và ngắm nhìn.
‘Ôi, sinh vật kiều diễm của ta! báu vật của lòng ta!’ hắn van xin, ‘chẳng lẽ ta không thể giữ mày lại sao?’
Hắn buồn bã buông lỏng hai tay.
‘Bay đi!’ hắn nói. ‘Biết đâu trong khúc ca của Chân Lý có một nốt nhạc giống như tiếng của mày; nhưng ta sẽ chẳng bao giờ được nghe thấy nữa.’
Hắn buồn bã xòe bàn tay, và con chim cất cánh bay vút đi vĩnh viễn.
Rồi từ chiếc thoi dệt của trí tưởng tượng, hắn rút ra sợi chỉ của những ước vọng, ném phăng xuống mặt đất; còn chiếc thoi trống không, hắn nhét vào ngực áo, bởi sợi chỉ được dệt nên từ những thung lũng này, nhưng chiếc thoi lại xuất phát từ một miền đất vô danh. Hắn quay người bước đi, nhưng lúc này đám đông đã vây quanh hắn, gào thét giận dữ.
‘Đồ ngu ngốc, chó má, kẻ tâm thần điên rồ!’ họ réo gọi. ‘Sao mày dám phá lồng phóng thích lũ chim?’
Người thợ săn cất tiếng cãi lại; nhưng chúng chẳng thèm đoái hoài.
‘Chân Lý! ả ta là ai chứ? Mày có nhai nuốt được ả không? Có uống được ả không? Ai từng nhìn thấy ả bao giờ? Lũ chim của mày mới là thật: ai cũng nghe thấy chúng hót! Ôi, đồ ngốc! loài bò sát đê tiện! kẻ vô thần!’ chúng gào thét, ‘mày làm ô uế bầu không khí này.’
‘Nào, hãy nhặt đá ném chết tươi hắn đi,’ vài kẻ hò reo.
‘Việc đó dính dáng gì đến chúng ta?’ kẻ khác bảo. ‘Mặc kệ cho tên ngốc ấy đi đi,’ rồi họ bỏ đi. Nhưng số còn lại thì nhặt đá và bùn đất ném xối xả vào hắn. Cuối cùng, khi khắp người đã bầm dập và rách rưới, người thợ săn lủi thủi bò vào rừng sâu. Và bóng chiều đã buông xuống xung quanh hắn.”
Qua từng lời người lạ mặt thốt lên, đôi mắt gã nhà quê lại ánh lên sự hưởng ứng — phải, và phải, và phải! Người lạ mặt mỉm cười. Thật đáng công bỏ chút ít sức lực, dẫu là trong một buổi chiều lười biếng, để đổi lấy những tia chớp đam mê mãnh liệt ấy, khao khát và thèm thuồng hơn cả cái nhìn tình tứ của một ả đàn bà.
“Hắn cứ lang thang mãi, lang thang mãi,” người lạ mặt tiếp lời, “và bóng tối ngày một sầm sập buông xuống. Giờ đây hắn đã đặt chân tới vùng biên giới của xứ sở luôn chìm trong đêm tối vĩnh hằng. Rồi hắn bước hẳn vào đó, và chẳng có lấy một tia sáng nào. Hắn khua khoắng đôi tay mò mẫm; nhưng hễ chạm vào nhành cây nào là cành ấy gãy vụn, và mặt đất ngập tràn tro tàn. Sau mỗi bước chân, bàn chân hắn lại lún sâu xuống, và một làn bụi tro mịn màng, vô hình bay thốc vào mặt hắn; mọi thứ tối đen như mực. Thế là hắn ngồi thụp xuống một hòn đá, vùi mặt vào hay bàn tay, kiên nhẫn chờ đợi trong Xứ Sở của Sự Phủ Định và Khước Từ cho đến khi ánh sáng ló dạng.
Và trong sâu thẳm tâm can hắn cũng bao trùm một màn đêm tịch mịch.
Rồi từ những đầm lầy bên phải và bên trái, những làn sương giá lạnh bốc lên quây quần lấy hắn. Một thứ mưa phùn li ti, vô hình trút xuống trong màn đêm, và những giọt nước lớn bám đít trên mái tóc lẫn quần áo hắn. Nhịp đập tim hắn chùng xuống, và một cảm giác tê cóng lan khắp tứ chi. Đoạn, ngước nhìn lên, hắn thấy hai đốm lửa ma trơi vui nhộn đang nhảy múa chập chờn. Hắn ngẩng đầu chăm chú dõi theo chúng. Chúng tiến lại gần hơn, sát hơn nữa. Ấm áp biết bao, rực rỡ làm sao, chúng khiêu vũ tựa như những ngôi sao lửa. Cuối cùng chúng dừng lại ngay trước mặt hắn. Từ tâm điểm của ngọn lửa đang tỏa sáng rực rỡ ở một đốm, hiện lên khuôn mặt của một người phụ nữ đang cười, lúm đồng tiền sâu thắm, với mái tóc vàng buông xõa bay bay. Ở tâm điểm của đốm lửa kia là những gợn sóng cười khúc khích vui nhộn, hệt như những bọt tăm trên ly rượu vang. Chúng nhảy múa trước mặt hắn.
‘Anh là ai,’ người thợ săn cất tiếng hỏi, ‘những kẻ duy nhất đến bên tôi trong chốn cô tịch và tối tăm này?’
‘Chúng tôi là cặp song sinh Dục Vọng,’ chúng reo hò. ‘Cha chúng tôi tên là Bản-Năng-Con-Người, còn mẹ chúng tôi tên là Sự Trác Táng. Chúng tôi già cỗi như những ngọn đồi dòng sông, già như người nguyên thủy; nhưng chúng tôi chẳng bao giờ chết,’ chúng cười khúc khích.
‘Ôi, hãy để em vòng tay ôm lấy anh nhé!’ kẻ thứ nhất nài nỉ; ‘vòng tay em mềm mại và ấm áp biết bao. Trái tim anh lúc này đã đóng băng, nhưng em sẽ làm nó phải đập rộn ràng trở lại. Ôi, hãy đến với em!’
‘Tôi sẽ rót dòng đời nóng bỏng của mình vào huyết quản anh,’ kẻ thứ hai cất lời; ‘lý trí anh đang tê dại, và tứ chi đã chết lặng rồi đấy; nhưng chúng sẽ bừng tỉnh với một sức sống cuồng nhiệt và tự do. Ôi, hãy để tôi rót nó vào anh!’
‘Ôi, hãy đi theo chúng tôi,’ chúng khẩn khoản, ‘và sống cùng chúng tôi. Những trái tim cao cả hơn anh đã từng ngồi đây trong bóng tối này để chờ đợi, rồi họ đã đến với chúng tôi và chúng tôi đến với họ; và họ chưa từng rời xa chúng tôi, chưa một lần. Tất cả những thứ khác chỉ là ảo ảnh, nhưng chúng tôi mới là thật, chúng tôi là sự thật, chúng tôi là chân lý. Chân Lý chỉ là một cái bóng; những thung lũng mê tín là một trò hề: mặt đất toàn tro tàn, cây cối mục nát cả rồi; nhưng chúng tôi — hãy chạm vào chúng tôi mà xem — chúng tôi đang sống! Anh không thể hoài nghi chúng tôi được đâu. Hãy cảm nhận xem chúng ta ấm áp biết bao! Ôi, hãy đến với chúng tôi! Hãy đi cùng chúng tôi!’
Chúng lượn lờ ngày một sát quanh đầu hắn, và những giọt nước lạnh buốt tan chảy trên trán hắn. Ánh sáng rực rỡ chiếu thẳng vào mắt làm hắn lóa cả mắt, và dòng máu đông cứng trong người bắt đầu lưu thông trở lại. Và hắn tự nhủ:
‘Ừ nhỉ, cớ sao ta phải chết ở nơi tối tăm khủng khiếp này? Chúng thật ấm áp, chúng đang làm tan chảy dòng máu giá lạnh trong ta!’ và hắn giơ đôi tay ra định ôm lấy chúng.
Thế rồi, ngay trong khoảnh khắc ấy, hình ảnh về thứ mà hắn từng tha thiết yêu thương bỗng hiện lên trước mắt, và bàn tay hắn buông thõng xuống bên sườn.
‘Ôi, hãy đến với chúng tôi!’ chúng réo gọi.
Nhưng hắn vội vùi mặt vào hai bàn tay.
‘Các người làm lóa mắt tôi,’ hắn thét lên, ‘các người sưởi ấm trái tim tôi; nhưng các người chẳng thể ban cho tôi thứ tôi hằng khao khát. Tôi sẽ đợi ở đây — chờ đợi cho đến khi trút hơi thở cuối cùng. Cút đi!’
Hắn che kín mặt bằng hai tay và kiên quyết không thèm lắng nghe; và khi ngẩng đầu lên lần nữa, chúng đã biến thành hai ngôi sao lấp lánh đang mờ dần nơi chân trời xa tắp.
Và đêm dài đằng đẵng cứ thế trôi qua.
Tất cả những ai rời bỏ thung lũng mê tín đều phải đi qua vùng đất tăm tối ấy; nhưng có kẻ chỉ mất vài ngày, có kẻ lai rai ở lại đó suốt mấy tháng, có kẻ ròng rã nhiều năm, và cũng có kẻ bỏ mạng tại đó.”
Cậu thiếu niên đã rướn người sát lại gần hơn; hơi thở nóng hổi của cậu suýt chạm vào bàn tay người lạ mặt; một niềm kinh ngạc huyền bí tràn ngập đôi mắt cậu.
“Cuối cùng, một thứ ánh sáng mờ ảo cũng trải dài dọc chân trời dành cho người thợ săn, và hắn đứng dậy dõi theo nó; cuối cùng hắn cũng chạm tới ánh sáng ấy và bước ra khoảng nắng rực rỡ. Trước mắt hắn lúc bấy giờ là những ngọn núi vĩ đại của Những-Sự-Thật-Khô-Khan và Thực-Tại. Ánh nắng trong trẻo chiếu rọi lên chúng, và những chóp đỉnh khuất lấp trong mây mù. Dưới chân núi, vô số lối mòn tỏa ra hướng lên cao. Một tiếng hò reo hoan hỉ bật thốt ra từ lồng ngực người thợ săn. Hắn chọn con đường thẳng tắp nhất và bắt đầu leo; vách đá và các sườn núi vang dội khúc ca của hắn. Họ đã phóng đại rồi; rốt cuộc thì nó có cao đến thế đâu, và con đường cũng chẳng dốc đứng gì cho cam! Chỉ vài ngày, vài tuần, cao lắm là vài tháng nữa thôi là đến đỉnh! Hắn sẽ chẳng thèm nhặt một chiếc lông vũ đơn độc nào nữa; hắn sẽ gom tất cả những gì người khác từng tìm thấy — đệt thành tấm lưới — bắt gọn Chân Lý — giữ chặt nàng trong tay — chạm vào nàng — ôm ấp nàng!
Hắn cười vang dưới bầu trời nắng ấm và cất cao giọng hát. Niềm chiến thắng đã ở ngay trước mắt. Dù vậy, chẳng mấy chốc con đường bắt đầu dốc đứng hơn. Hắn cần dồn toàn bộ hơi sức để leo trèo, và tiếng hát cứ thế lịm dần. Hai bên phải trái, những khối đá khổng lồ sừng sững mọc lên, hoàn toàn trơ trụi chẳng một bóng rêu phong, và những vực thẳm ngoác miệng ra trên lớp đất trông như dung nham. Thỉnh thoảng hắn lại bắt gặp ánh lấp lánh của những bộ xương trắng phau. Lúc này, lối mòn cũng bắt đầu thưa thớt dần; rồi nó chỉ còn là một dấu vết mờ nhạt với vài dấu chân thưa thớt đây đó; rồi mất hút hoàn toàn. Hắn chẳng hát hò gì nữa, mà tự vạch ra cho mình một lối đi riêng, cho đến khi chạm trán một bức tường đá hùng vĩ, nhẵn thín không một vết nứt, kéo dài tít tắp tận chân trời. ‘Ta sẽ dựng một chiếc thang tựa vào nó; và một khi vượt qua bức tường này, ta sẽ gần như chạm tới đích,’ hắn can đảm tự nhủ; và bắt đầu cặm cụi làm việc. Dùng chiếc thoi dệt tưởng tượng, hắn đục đẽo những khối đá; nhưng một nửa trong số đó không vừa khớp, và công sức nửa tháng trời đổ sông đổ biển chỉ vì những viên đá ở phần dưới được chọn không chuẩn xác. Nhưng người thợ săn vẫn miệt mài làm việc, miệng luôn tự lẩm bẩm: ‘Vợ qua được bức tường này, ta sẽ sắp tới đích rồi. Công trình vĩ đại này sắp hoàn thành rồi!’
Cuối cùng hắn cũng leo lên được đỉnh và đảo mắt nhìn xung quanh. Tít tận phía dưới, làn sương trắng cuồn cuộn bao phủ các thung lũng mê tín, còn bên trên hắn là những ngọn núi sừng sững chạm mây xanh. Trông chúng có vẻ thấp lùn khi nãy; nhưng giờ đây chúng cao đến khôn lường, từ đỉnh xuống chân được vây quanh bởi những bức tường đá sừng sững chồng chất tầng tầng lớp lớp thành những vòng tròn vĩ đại. Tràn ngập trên đó là ánh nắng vĩnh hằng. Hắn thét lên một tiếng hoang dại. Hắn sụp xuống mặt đất, và khi đứng dậy, khuôn mặt hắn tái mét. Hắn lặng lẽ bước đi. Giờ đây hắn vô cùng trầm mặc. Ở những vùng cao nguyên ấy, bầu không khí loãng đến mức khó thở đối với những kẻ sinh ra ở thung lũng; mỗi hơi thở ra vào đều cứa rách lồng ngực hắn, và máu rớm ra từ các đầu ngón tay. Trước bức tường đá tiếp theo, hắn lại bắt đầu cặm cụi làm việc. Độ cao của bức tường này có vẻ vô tận, và hắn chẳng thèm thốt một lời. Tiếng công cụ của hắn vang lên suốt ngày đêm đập vào những phiến đá sắt bén nơi hắn đục đẽo từng bậc thang. Năm tháng trôi qua đời hắn, thế mà hắn vẫn miệt mài làm việc; nhưng bức tường vẫn cứ sừng sững vươn lên tận trời cao. Thỉnh thoảng hắn cầu nguyện mong sao một nhúm rêu phong hay địa y nào đó có thể mọc lên trên những bức tường trơ trụi ấy để làm bạn với mình; nhưng chẳng có gì xuất hiện cả.” Người lạ mặt dõi theo khuôn mặt cậu thiếu niên.
“Và năm tháng cứ thế cuộn trôi; hắn đếm thời gian bằng những bậc thang mình đã đục — vài bậc cho một năm — chỉ vài bậc thôi. Hắn chẳng còn hát hò nữa; chẳng còn thốt lên câu ‘ta sẽ làm cái này hay cái nọ’ — hắn chỉ cặm cụi làm việc. Và về đêm, khi màn sương chập choạng buông xuống, những gương mặt kỳ dị, hoang dại lại ló ngó nhòm ra từ các hốc đá và khe nứt.
‘Dừng tay lại đi, hỡi kẻ cô độc, và nói chuyện với chúng tao nào,’ chúng réo gọi.
‘Sự cứu rỗi của ta nằm ở công việc, nếu ta dừng lại dù chỉ một khoảnh khắc, tụi mày sẽ bò chồm tới nuốt chửng ta,’ hắn đáp lời. Và chúng càng vươn cái cổ dài ngoằng ra xa hơn.
‘Hãy nhìn xuống khe nứt dưới chân anh kìa,’ chúng bảo. ‘Xem thứ gì nằm ở đó kìa — những bộ xương trắng! Một kẻ dũng cảm và mạnh mẽ y như anh cũng từng trèo lên những mỏm đá này đấy.’ Và hắn ngước nhìn lên. Hắn hiểu rằng mọi nỗ lực đều vô nghĩa; hắn sẽ chẳng bao giờ chạm tay được vào Chân Lý, chẳng bao giờ nhìn thấy hay tìm ra nàng. Thế là hắn nằm dài xuống đó, bởi hắn đã kiệt sức lắm rồi. Hắn chìm vào giấc ngủ ngàn thu. Hắn tự đưa mình vào giấc ngủ. Giấc ngủ thật là yên bình. Ngươi sẽ chẳng thấy cô đơn khi chìm vào giấc ngủ, đôi bàn tay hay trái tim cũng chẳng còn đau nhức nữa. Và người thợ săn nhếch mép cười khẩy qua kẽ răng.
‘Ta đã bứt khỏi lồng ngực những gì thân thương nhất; đã lang thang đơn độc chốn xứ sở của màn đêm; đã chống lại cám dỗ; đã sống nơi tiếng gọi đồng loại chẳng bao giờ với tới, và lao động lủi thủi một mình, chỉ để nằm xuống làm mồi cho tụi mày sao, hỡi lũ quái vật ác ôn kia?’
Hắn cười lên đầy hung hãn; và những Tiếng Vọng Của Tuyệt Vọng rụt cổ lủi mất, bởi tiếng cười của một trái tim dũng mãnh, kiên cường tựa như nhát dao chí mạng giáng xuống chúng.
Dù vậy, chúng vẫn lú đầu ra nhìn hắn.
‘Anh có biết tóc mình đã bạc trắng rồi không?’ chúng nói, ‘rằng đôi bàn tay đã bắt đầu run rẩy hệt như tay trẻ con? Anh có thấy chóp chiếc thoi của mình đã gãy lìa chưa? — nó đã nứt toác ra rồi đấy. Nếu anh có trèo lên được chiếc thang này,’ chúng bảo, ‘đó cũng sẽ là lần cuối cùng. Anh sẽ chẳng thể leo nổi thêm bậc nào nữa đâu.’
Và hắn đáp, ‘Ta thừa biết!’ rồi lại cặm cụi làm việc.
Đôi bàn tay già nua, gầy guộc đục đẽo những viên đá xiêu vẹo và lởm chởm, bởi các ngón tay đã cứng đờ và cong quắp. Vẻ đẹp và sức mạnh của người đàn ông ấy đã chẳng còn.
Cuối cùng, một gương mặt già nua, nhăn nheo và teo tóp ló dạng phía trên những mỏm đá. Nó nhìn thấy những ngọn núi vĩnh hằng vươn cao với các bức tường chạm đến những đám mây trắng; nhưng công việc của hắn đã hoàn tất.
Lão thợ săn buông đôi bàn tay mệt mỏi và nằm xuống bên bờ vực thẳm — nơi hắn đã vắt kiệt cả cuộc đời mình cho công việc. Cuối cùng thì giờ phút nghỉ ngơi cũng đã đến. Phía dưới hắn, cuồn cuộn trôi qua các thung lũng là lớp sương mù dày đặc, trắng xóa. Có lúc nó tan ra; và qua khoảng hở ấy, đôi mắt đang lờ mờ tắt lịm nhìn xuống những tán cây và cánh đồng thời thơ bé. Từ đằng xa, văng vẳng bên tai hắn dường như là tiếng kêu của bầy chim hoang dã thuở nào, và hắn nghe thấy tiếng người ta ca hát khi nhún nhảy đùa vui. Và hắn tưởng chừng nghe thấy cả giọng nói của những người bạn cũ; hắn nhìn thấy ánh nắng rực rỡ chiếu rọi từ đằng xa xuống mái tranh nhà thuở hàn vi. Và những giọt nước mắt lớn đọng lại trong khóe mắt người thợ săn.
‘A! Những ai bỏ mạng nơi ấy đâu phải cô độc một mình,’ hắn thốt lên.
Rồi làn sương mù lại cuộn quyện vào nhau; và hắn quay đi, nhắm mắt lại.
‘Ta đã tìm kiếm,’ hắn lẩm bẩm, ‘ta đã miệt mài lao động ròng rã bao năm trời; nhưng ta chẳng tìm thấy nàng. Ta chưa từng ngơi nghỉ, chưa từng oán thán, dẫu chẳng một lần nhìn thấy nàng; giờ đây sức lực đã cạn kiệt. Nơi ta gục ngã kiệt sức, những người khác sẽ tiến lên, trẻ trung và tràn trề nhựa sống. Họ sẽ leo lên bằng những bậc thang ta đã đục; họ sẽ vượt qua bằng những lối đi ta đã dựng. Họ sẽ chẳng bao giờ biết đến tên tuổi của kẻ đã tạo ra chúng. Họ sẽ cười chê trước tác phẩm vụng về này; khi những hòn đá lăn xuống, họ sẽ nguyền rủa ta. Nhưng họ sẽ bước lên, dựa trên công sức của ta; họ sẽ leo lên, nhờ vào chiếc thang của ta! Họ sẽ tìm thấy nàng, và chính nhờ có ta! Và chẳng ai sống cho riêng mình và cũng chẳng ai chết cho riêng mình.’
Những giọt nước mắt trào ra từ bên dưới đôi mi đã nhăn nheo. Giá như Chân Lý có xuất hiện trên mây cao ngay lúc này thì hắn cũng chẳng thể nhìn thấy nàng nổi nữa, bởi làn sương mù của cái chết đã phủ ngập đôi mắt hắn.
‘Tâm hồn ta đang lắng nghe tiếng bước chân vui mừng của họ tiến đến,’ hắn nói; ‘và họ sẽ leo lên! họ sẽ leo lên!’ Hắn giơ bàn tay gầy guộc lên che đôi mắt.
Rồi từ bầu trời trắng xóa phía bên trên, xuyên qua bầu không khí tĩnh lặng, một vật gì đó đang rơi xuống, rơi xuống, rơi xuống. Nó nhẹ nhàng phất phơ bay la đà, và rơi trúng ngực người đàn ông đang hấp hối. Hắn dùng đôi tay cảm nhận nó. Đó là một chiếc lông vũ. Hắn đã trút hơi thở cuối cùng trong khi tay vẫn ôm chặt vật ấy.”
Cậu thiếu niên dùng tay che đôi mắt. Những giọt nước mắt lớn lã chã rơi xuống khúc gỗ được chạm trổ. Người lạ mặt hẳn đã cười nhạo cậu, hoặc giữ im lặng. Hắn đã chọn cách im lặng.
“Sao ông lại biết điều đó?” cuối cùng cậu thiếu niên thì thào hỏi. “Nó không được viết ở đó — không hề có trên khúc gỗ này. Sao ông lại biết được cơ chứ?”
“Hiển nhiên là,” người lạ mặt đáp, “toàn bộ câu chuyện không được viết chi tiết ở đây, nhưng nó được gợi mở. Và đặc trưng của mọi thứ nghệ thuật chân chính, từ cao cả nhất cho đến tầm thường nhất, chính là điều này — nó tỏa sáng nhiều hơn những gì nó nói lên, và dẫn dắt bạn rời khỏi chính nó. Nó giống như một cánh mở hé dẫn vào một sảnh đường vô tận, nơi bạn có thể tìm thấy bất cứ thứ gì mình muốn. Người ta, vì muốn bới lông tìm vết, liền phao lên rằng: ‘Người ta đọc được trong tác phẩm thiên tài này hay tác phẩm kia nhiều hơn những gì thực sự được viết trong đó,’ mà không nhận ra rằng đó chính là lời khen ngợi cao quý nhất. Nếu chúng ta nhặt được ngón tay và chiếc móng của một con người thực thụ, chúng ta có thể giải mã được cả một câu chuyện — suýt chút nữa có thể tái tạo lại sinh linh ấy từ đầu đến chân. Nhưng phân nửa cơ thể của một bức tượng thần Mumboo-jumbow lại để mặc chúng ta chìm trong màn đêm u tối chẳng thể mường tượng nổi phần còn lại trông ra sao. Chúng ta chỉ thấy những gì trước mắt, chứ chẳng hơn được gì. Chẳng có gì mang tính phổ quát dễ hiểu như chân lý. Nó hàm chứa hàng ngàn ý nghĩa, và gợi mở ra hàng ngàn điều hơn thế nữa.”
Hắn lật qua lật lại khúc gỗ.
“Dù một người có khắc nó vào vật chất với kỹ năng điều khiển vụng về nhất đi chăng nữa, nó vẫn sẽ tìm được những kẻ thông dịch. Đó chính là tâm hồn nhìn ra với ánh mắt cháy bỏng qua lớp mô thịt thô kệch nhất. Bất cứ ai miêu tả chân thực cuộc đời và cái chết của một bông hoa nhỏ bé — sự sinh ra, hút dưỡng chất, sinh sôi nảy nở nòi giống, héo úa rồi tàn lụi — kẻ đó đã tạo ra một biểu tượng cho toàn bộ sự tồn tại rồi. Mọi sự thật xác thực của tự nhiên hay tâm trí đều có sự liên kết với nhau. Mức độ chạm khắc của cậu tượng trưng cho một số sự thật tâm trí đúng như bản chất thực sự của chúng, do đó năm mươi câu chuyện có thật khác nhau có thể được đọc lên từ nó. Thứ mà tác phẩm của cậu còn thiếu không phải là sự chân thật, mà là vẻ đẹp của hình thức bên ngoài, mảnh ghép còn lại của nghệ thuật.” Hắn hơi rướn người lại gần cậu thiếu niên một cách dịu dàng. “Kỹ năng có thể trau dồi theo thời gian, nhưng cậu sẽ phải lao động cật lực. Tình yêu cái đẹp và khao khát nó phải được bẩm sinh trong huyết quản một con người; còn kỹ năng tái hiện lại nó thì hắn phải tự rèn giũa. Hắn phải làm việc thật chăm chỉ.”
“Suốt cuộc đời mình, tôi hằng khao khát được gặp ông,” cậu thiếu niên thốt lên.
Người lạ mặt bẻ một đoạn đầu điếu xì gà rồi châm lửa. Cậu thiếu niên nhấc khúc gỗ nặng trĩu khỏi đầu gối người lạ mặt và dịch người lại gần hắn hơn nữa. Trong cách cậu nhích lại gần hệt như một chú chó có điều chi đó vô cùng ngớ ngẩn, trừ phi có ai đó nhìn nhận nó dưới một lăng kính khác. Chút chát, người lạ mặt vừa nhả khói vừa cất lời, “Làm cho tôi một việc đi.”
Cậu thiếu niên giật nảy mình đứng phắt dậy.
“Không; cứ ngồi yên ở đó đi. Tôi không muốn cậu đi đâu cả; tôi muốn cậu nói chuyện với tôi. Kể cho tôi nghe những gì cậu đã làm suốt quãng đời qua đi.”
Cậu thiếu niên lại thừ người ngồi sụp xuống. Giá như gã đàn ông này bảo cậu dùng tay nhổ trụi những bụi cây cho ngựa của hắn ăn; hay chạy đến tận cùng vùng đồng bằng để tìm những hóa thạch nằm ở đó, hoặc đi hái những bông hoa mọc trên những ngọn đồi ở rìa đồng bằng; cậu sẽ lao đi và quay lại nhanh chóng thôi — đằng này lại thế!
“Tôi chưa từng làm gì cả,” cậu đáp.
“Thế thì hãy kể cho tôi nghe về cái ‘không làm gì’ đó đi. Tôi thích tìm hiểu xem những người khác — những kẻ mà tôi có thể tin tưởng lời nói — đã làm những gì. Thú vị phết đấy. Điều đầu tiên mà cậu từng khao khát đến cháy bỏng trong đời là gì?”
Cậu thiếu niên chần chừ để nhớ lại, rồi bắt đầu cất lời đầy ngập ngừng, nhưng chẳng mấy chốc câu chữ tuôn trào không dứt. Trong quá khứ dẫu nhỏ bé nhất, ta luôn tìm thấy một mỏ vàng vô tận một khi đã bắt đầu khai thác nó.
Một câu chuyện lộn xộn, rối rắm — những thứ nhỏ nhặt được phóng đại còn điều lớn lao lại thu bé lại, và chẳng có gì bộc lộ rõ ý nghĩa nội tại của nó. Phải đợi cho đến khi quá khứ lùi xa qua nhiều bước, dưới đôi mắt minh mẫn nhất, nó mới gom lại thành những bức tranh đồng bộ. Chỉ khi cái tôi mà chúng ta kể đến đã ngừng tồn tại, nó mới tìm được chỗ đứng của mình giữa những thực tại khách quan khác, và chiếm lấy chiếc nôi đích thực trong bức tranh. Hiện tại và quá khứ cận kề vốn là một sự hỗn độn, mà ý nghĩa của nó chỉ ló dạng khi nó lủi thủi khuất dần vào khoảng không xa tắp.
Người lạ mặt châm điếu xì gà này nối tiếp đuôi điếu xì gà khác, vừa rít khói vừa lắng nghe với đôi mắt híp lại.
“Tôi sẽ nhớ ra nhiều thứ hơn để kể cho ông nghe nếu ông thích,” cậu thiếu niên nói.
Cậu nói với vẻ nghiêm túc tột độ thường thấy ở những sinh vật còn quá non trẻ và có nội tâm sâu sắc. Phải đến khi chạm mốc tuổi hai mươi, chúng ta mới học được cách tỏ ra nghiêm túc chết người và biết cách bật cười. Người lạ mặt gật đầu, trong lúc gã nhà quê đang lục lọi tâm trí tìm thêm điều gì đó để kể. Cậu sẽ kể hết cho con người này nghe — mọi thứ cậu biết, mọi điều cậu từng cảm nhận, cả những suy nghĩ thầm kín nhức nhối nhất trong tận cùng tâm can. Bỗng nhiên người lạ mặt quay phắt sang nhìn cậu.
“Này nhóc,” hắn bảo, “cậu thật hạnh phúc khi được ở đây đấy.”
Waldo ngước nhìn hắn. Có phải vị báu vật tuyệt diệu của cậu đang chế nhạo cậu đó không? Ở nơi này, với mảnh đất nâu cằn cỗi và những ngọn đồi thấp lè tè này, trong khi cả thế giới ngoài kia mới kỳ vĩ và diệu kỳ làm sao. Lại bảo may mắn khi được ở đây ư?
Người lạ mặt đọc vị được ánh mắt ấy.
“Đúng vậy,” hắn cất lời; “ở đây với những lùm cây karoo và lớp cát đỏ. Cậu thắc mắc tôi có ý gì phải không? Đối với tất cả những ai sinh ra trong đức tin cũ, sẽ đến một thời kỳ nguy hiểm, khi những tín điều xưa cũ sụp đổ khỏi chúng ta, và đôi chân ta vẫn chưa kịp bám rễ vào mảnh đất mới. Ta không còn nghe thấy tiếng lôi đình gầm vang từ đỉnh Sinai nữa, và tiếng lòng thì thầm nhỏ bé của lý trí vẫn chưa vang lên. Ta đã chứng minh được thứ tôn giáo mà các bà mẹ nhồi nhét cho chúng ta chỉ là một ảo ảnh; trong sự bàng hoàng, ta chẳng tìm thấy quy tắc nào để định hướng cho từng bước đi trong đời; thế mà mỗi ngày ta vẫn buộc phải bước đi đâu đó.”
Người lạ mặt rướn người về phía trước và cất giọng dồn dập hơn. “Chúng ta chưa từng được dạy dỗ bằng bất kỳ lời nói hay hành động nào để phân biệt đâu là tôn giáo và đâu là các chuẩn mực đạo đức — thứ mà tôn giáo đã bám víu vào một cách khéo léo để hút lấy nguồn sinh lực. Khi chúng ta bứt bỏ đám dây leo và cỏ dại phủ kín bức tường vững chắc để rồi nhận ra chúng chỉ là thứ gỗ mục, ta lại tưởng lầm rằng chính bức tường kia cũng là gỗ mục. Ta chỉ nhận ra nó thực sự kiên cố và vẫn đứng vững khi chúng ta ngã dúi dụi vào nó. Chúng ta được nhồi sọ rằng mọi chuyện đúng sai đều xuất phát từ ý chí của một đấng tối cao vô trách nhiệm. Phải mất một thời gian ta mới nhận ra câu lệnh bất di dịch ‘Ngươi phải’ và ‘Ngươi không được phép’ đã được khắc sâu vào chính bản chất của vạn vật như thế nào. Đây chính là thời điểm nguy hiểm.”
Đôi mắt sẫm màu, u sầu của hắn nhìn xoáy vào mắt cậu thiếu niên.
“Cuối cùng, trải nghiệm sẽ bắt buộc dạy cho chúng ta biết rằng những quy luật cho một cuộc đời khôn ngoan và cao thượng có một nền tảng sâu xa vô tận vượt lên trên cả sắc lệnh của bất kỳ thực thể nào, dù là Chúa hay con người, vâng, nó nằm ngay trong nền tảng của bản chất con người.
Nó sẽ dạy chúng ta rằng kẻ nào đổ máu người, dẫu máu hắn không bị người đời báo thù, dẫu chẳng có ai trừng phạt hay hỏa ngục nào chờ đón, thì từng giọt máu ấy vẫn sẽ phồng rộp trên tâm hồn hắn và gặm nhấm nhân danh người đã khuất. Nó sẽ dạy rằng kẻ nào cướp đoạt một tình yêu chẳng thuộc về chính mình, tức là hắn đang hái một đóa hoa với những cánh hoa tẩm đầy độc dược; rằng kẻ nào ôm hận thù trả đũa, tức là hắn đang vung thanh gươm hai lưỡi — một lưỡi cho kẻ thù, một lưỡi cho chính hắn; rằng kẻ chỉ sống cho riêng mình thực chất đã chết ngắc, dẫu đất chưa phủ lên người; rằng kẻ gây tổn thương cho người khác chính là kẻ đang làm vẩn đục vầng thái dương của chính mình; và rằng kẻ phạm tội trong bóng tối sẽ mãi chịu nguyền rủa và phán xét trước vị Quan Tòa duy nhất nắm giữ công lý vĩnh hằng — chính là bản ngã toàn tri của hắn.
Trải nghiệm sẽ dạy chúng ta điều đó, và lý trí sẽ chỉ ra cho ta thấy tại sao mọi thứ buộc phải thế; nhưng thoạt đầu, thế giới xoay vần trước mắt ta, và chẳng có tiếng vọng nào cất lên rằng: ‘Đây là con đường, hãy bước đi theo nó!’ Cậu thật hạnh phúc khi được ở đây đấy, nhóc ạ! Khi sự hoang mang bủa vây khiến cậu đau đớn, cậu xây những bức tường đá và đào xới đất đá để tìm kiếm sự khuây khỏa. Những người khác cũng từng đứng ở nơi cậu đang đứng ngày hôm nay, và cảm nhận hệt như cậu đang cảm nhận; và một sự giải thoát khác đã được dâng hiến cho họ, và họ đã đón nhận nó.
Đến ngày họ nhận diện được con đường mà họ có thể bước đi, thì họ lại chẳng còn đủ sức mạnh để tuân theo nó nữa. Những thói hư tật xấu đã bám rễ chặt vào họ, thứ mà chỉ có cái chết mới giải thoát được; chúng bám dai dẳng hơn cả chiếc áo thầy tu của một linh mục; chúng gặm nhấm lý trí như một con mọt gạo, làm xói mòn năng lượng, hy vọng, sức sáng tạo, tất cả những gì nâng con người vượt lên trên loài dã thú — chỉ để lại khao khát, tiếc nuối và lún sâu hơn vào đáy vực thẳm.
Nhóc ạ,” hắn nói, và người lắng nghe lúc này cũng chẳng hề biểu lộ nụ cười nào hơn kẻ đang diễn thuyết, “cậu thật may mắn khi ở đây! Hãy cứ ở yên nơi này. Nếu cậu có cầu nguyện, hãy chỉ cầu nguyện duy nhất một câu kinh cũ kỹ ấy — ‘Xin chớ để chúng con sa vào cám dỗ.’ Hãy cứ sống ở đây thật yên bình. Biết đâu sẽ có ngày cậu trở thành con người mà kẻ khác từng hy vọng đạt tới nhưng giờ đây chẳng thể nào với tới được nữa.”
Người lạ mặt đứng dậy, phủii lớp bụi bám trên tay áo, và vì ngượng ngùng trước sự nghiêm túc thái quá của chính mình, hắn đảo mắt tìm kiếm con ngựa giữa đám bụi cây.
“Lẽ ra chúng ta phải lên đường từ nãy giờ rồi,” hắn lẩm bẩm. “Đêm nay chúng ta sẽ phải cưỡi ngựa một quãng đường dài trong bóng tối đấy.”
Waldo vội vã đi dắt con vật ra; nhưng cậu lê bước dẫn nó đi một cách chậm chạp. Nó ra càng sớm thì người kỵ mã của nó càng nhanh chóng rời đi.
Người lạ mặt đang mở chiếc túi yên, bên trong chứa một cuốn tiểu thuyết tiếng Pháp bìa sặc sỡ và một tập sách cũ màu nâu. Hắn cầm lấy cuốn sau và đưa cho cậu thiếu niên.
“Nó có thể giúp ích được phần nào cho cậu đấy,” hắn hờ hững nói. “Nó từng là cuốn kinh thánh đối với tôi khi tôi mới vấp ngã. Cậu đừng kỳ vọng quá nhiều; nhưng nó có thể cho cậu một tâm điểm để quy tụ những ý tưởng của mình, thay vì để chúng rơi rớt lộn xộn khiến đầu óc đau như búa bổ. Thế hệ chúng ta không được định sẵn để ăn uống no đủ như các bậc tiền bối; chúng ta buộc phải chấp nhận cảnh chịu đói khát.”
Hắn nở nụ cười vô hồn như cỗ máy, rồi cài lại khuy chiếc túi. Waldo nhét cuốn sách vào ngực áo, và trong lúc cậu yên cương cho con ngựa, người lạ mặt hỏi thăm về tình trạng đường xá cũng như khoảng cách đến trang trại kế tiếp.
Khi hành lý đã được buộc gọn gàng, Waldo nhấc khúc gỗ của mình lên và bắt đầu buộc nó vào yên ngựa, thắt chặt bằng chiếc khăn tay cotton màu xanh nhỏ xíu quấn quanh cổ. Người lạ mặt lặng thinh quan sát. Khi mọi việc hoàn tất, cậu thiếu niên cúi xuống giữ bàn đạp cho hắn lên yên.
“Tên cậu là gì nhỉ?” hắn cất tiếng hỏi, tháo chiếc găng tay phải khi đã ngồi vững trên yên.
Cậu thiếu niên đáp:
“Vâng, hy vọng chúng ta sẽ sớm gặp lại nhau vào một ngày nào đó.”
Hắn bắt tay cậu bằng bàn tay không đeo găng; rồi đeo găng vào, khẽ khều con ngựa và chậm rãi cất bước rời đi. Cậu thiếu niên đứng chết trân dõi theo bóng hắn.
Có lúc, khi người lạ mặt đã đi được nửa quãng đường đồng bằng, hắn ngoảnh đầu nhìn lại.
“Đồ khốn kiếp đáng thương,” hắn vừa mỉm cười vừa vuốt ve bộ râu mép lẩm bẩm. Rồi hắn cúi xuống kiểm tra xem chiếc khăn tay màu xanh nhỏ bé đã được thắt nút chắc chắn chưa. “Đồ khốn kiếp đáng thương!”
Hắn mỉm cười, rồi lại thở dài ngao ngán, một tiếng thở dài mệt mỏi khôn cùng.
Và Waldo cứ đứng đợi cho đến khi đốm chuyển động ấy khuất hẳn nơi chân trời; đoạn cậu cúi xuống, thành kính đặt một nụ hôn nồng cháy lên vết móng ngựa hằn trên cát đỏ. Sau đó, cậu gọi bầy đà điểu non lại gần, kẹp cuốn sách dưới nách, rồi thong thả bước về nhà dọc theo bức tường đá. Chiều hôm ấy, ánh nắng rực rỡ mang đến trong cậu một vẻ đẹp diệu kỳ hiếm có.