Nỗi sợ hãi ấy như một thứ mốc ẩm nặng nề làm bà ngạt thở, tăng tiến thêm mãi trong lòng, và khi ngày xét xử đến, bà đi đến tòa án với một gánh nặng u buồn làm cho lưng và đầu bà trĩu xuống.

Ngoài đường, bà con hàng xóm quen thuộc cũ ở vùng ngoại ô chào bà, bà im lặng nghiêng mình đáp lễ, và cố lách giữa đám đông rầu rĩ. Trong các hành lang và trong phòng xử án, bà gặp thân nhân các bị cáo; họ thầm thì nói với nhau và những lời bà nghe thấy đối với bà tưởng như vô ích, bà không hiểu được. Một tình cảm đau xót thấm thía trong lòng mọi người chuyển qua bà mẹ và càng làm bà ngột ngạt hơn.

– Bà ngồi đây! - Xidôp vừa nói vừa dịch chỗ cho bà ngồi cạnh bác ta trên chiếc ghế dài. Bà vâng theo, sửa lại nếp áo và nhìn quanh. Trước mắt bà, rung rinh những đường kẻ dọc xanh và đỏ sẫm, ánh lên những đường chỉ nhỏ vàng.

– Chính con bà làm cho thằng Grigôri nhà tôi đến nông nỗi này! - Một người đàn bà ngồi cạnh khẽ nói.

– Thôi đừng có nói nữa, bà Natalia! - Xidôp trả lời, giọng gắt gỏng.

Bà mẹ nhìn người đàn bà: đó là bà cụ Xamôilôp; người chồng ngồi xa hơn, đầu ông hói, nét mặt dễ coi, có chòm râu hoe hoe rẻ quặt, cặp mắt húp trên khuôn mặt xương xương, ông ta nhìn về phía trước và bộ râu ông rung rung.

Từ trên các khung cửa sổ cao của căn phòng, chiếu xuống một làn ánh sáng đều đều mờ đục; hoa tuyết trượt qua các ô kính. Giữa hai cửa sổ có bức chân dung lớn của Sa hoàng trong một cái khung to thếp vàng sáng chói, hai bên khung ẩn trong những nếp nhung đỏ nặng trĩu chạy dọc theo cánh cửa sổ. Trước bức chân dung, một chiếc bàn phủ dạ xanh chiếm gần hết bề ngang căn phòng, bên phải, sau hàng song, có hai chiếc ghế dài bằng gỗ; bên trái là hai dãy ghế bành đỏ sẫm. Viên chức tòa án mặc áo cổ màu xanh trên ngực và trên bụng hàng cúc vàng choé, đi đi lại lại không tiếng động. Trong bầu không khí u ám, tiếng rì rào tan đi dè dặt, phảng phất giống mùi ở hiệu thuốc. Tất cả những màu sắc, những ánh phản chiếu, những tiếng động và mùi vị ấy xông lên mắt, cùng với hơi thở luồn vào lồng ngực và lộng đầy trong trái tim vốn trống rỗng một mỗi lo sợ tù đọng, vẩn đục và chán chường.

Bỗng có người buột lên mấy tiếng lớn, bà mẹ rùng mình; mọi người đứng lên, bà cũng đứng lên, víu vào cánh tay Xidôp.

Một cánh cửa cao ở góc bên trái mở rộng, một lão già nhỏ bé rung rinh mục kỉnh chệnh choạng bước ra. Hai làn râu mép trắng và thưa run rẩy trên cái khuôn mặt nhỏ xám ngoét của lão. Môi trên lão cạo nhẵn thút vào trong mồm, hai cái gò má nhọn hoắt và cái cằm thì sệ xuống cái cổ cao của bộ chế phục; mới trông tưởng bên dưới lão không có cổ. Một gã trẻ tuổi người cao lớn, gương mặt như sành, tròn và đỏ gay đỡ phía sau lưng lão, rồi ba tên nữa chậm chạp bước ra trong bộ chế phục vàng chóe, và ba tên nữa ăn mặc quần áo thường.

Chúng loay hoay rất lâu phía sau bàn, ngồi xuống ghế bành, và khi đã ngồi đâu vào đấy rồi, một tên trong bọn, áo không cài cúc, mặt nhẵn nhụi và lừ đừ, bắt đầu nói với lão già nhỏ bé, hắn mấp máy một cách nặng nhọc và lặng lẽ cặp môi bự của hắn. Lão già nghe, không nhúc nhích, dáng cứng đờ đến kỳ quặc; phía sau cặp kính của lão, bà mẹ nhìn thấy hai cái vệt nhỏ nhợt nhạt.

Ở đầu bàn, đứng trước một cái bàn giấy nhỏ, là một lão to lớn đầu hói, vừa lật lật giấy tờ, vừa ho húng hắng.

Lão già chao về phía trước, bắt đầu nói. Tiếng đầu nghe còn rõ, nhưng các tiếng sau như tan biến đi trên đôi môi mỏng và xám xịt của lão.

– Tôi tuyên bố… Giải vào…

– Kìa! Bà xem! - Xidôp vừa thì thầm vừa thích nhẹ bà mẹ rồi đứng dậy.

Sau hàng song sắt, một cánh của mở, một người lính hiện ra, gươm tuốt trần trên vai. Theo sau là Paven, Anđrây, Phêđia, Madin, hai anh em Guxep, Bukin, Xamôilôp, Xômôp và năm người trai trẻ nữa mà bà mẹ không biết tên. Paven cười thân mật, Anđrây cũng cười hở cả hai hàm răng, gật gật đầu với mọi người. Nụ cười của họ, khuôn mặt và cử chỉ linh hoạt của họ làm cho cái không khí im lặng căng thẳng và cầu kỳ trở nên sáng sủa giản dị hơn. Màu vàng chóe trên các bộ chế phục như mờ đi, dịu đi; một niềm tin tưởng mạnh dạn, một hơi thở đầy sức mạnh và nhựa sống thích vào trái tim bà mẹ, lay bà ra khỏi cơn đờ đẫn. Và sau lưng bà, trên các ghế dài mà quần chúng vẫn khắc khoải đợi chờ, một tiếng xôn xao truyền đi đáp lại lời chào của các bị can.

– Họ chẳng sợ chút nào! - Bà mẹ Xidôp thì thầm, trong khi bên phải bà, bà cụ Xamôilôp bật lên nức nở.

– Im lặng! - Một giọng nghiêm khắc quát lên.

– Tôi cảnh cáo các người… - Lão già nhỏ bé nói.

Paven và Anđrây ngồi cạnh nhau và cùng ngồi với họ ở hàng ghế đầu là Madin, Xamôilôp và anh em Guxep. Anđrây đã cạo bộ râu cằm, nhưng hai hàng ria đã mọc dài ra, thòng xuống làm cho cái đầu tròn trĩnh của anh giống như đầu của một con mèo. Khuôn mặt anh có một vẻ khang khác: có cái gì đó sắc cạnh và châm biếm trong các nếp nhăn trên khóe miệng và cái gì sầm tối trong mắt anh. Còn Madin thì làn môi trên viền một đường đen sẫm, khuôn mặt đẫy ra, tóc của Xamôilôp vẫn quăn như trước, còn Ivan Guxep thì vẫn nụ cười rộng miệng ấy.

– Ơ, Phêđia,Phêđia! - Xidôp cúi đầu thì thầm.

Bà mẹ lắng nghe những câu lí nhí lão già hỏi các bị can mà không nhìn họ, đầu của lão vẫn im lìm trên cái cổ chế phục; bà nghe những câu trả lời bình tĩnh, vắt tắt của con trai bà. Bà có cảm giác như tên chánh án và tất cả các đồng nghiệp của lão không thể là những tên hung ác, tàn nhẫn được. Bà chăm chú nhìn kỹ nét mặt của chúng, cố đoán một điều gì và cảm thấy một niềm hy vọng mới lớn dần lên ở trong lòng.

Tên mặt sành lơ láo đọc bản hồ sơ, giọng đều đều, tiếng nói không âm sắc làm cho mọi người ngồi im lìm ở đó, trên các ghế dài, phát chán đến đờ đẫn. Bốn người luật sư nói thì thầm với các bị can, giọng nói khẽ mà sôi nổi, cử chỉ của họ rộng rãi và nhanh nhẹn trông họ giống như những con chim đen lớn.

Cạnh lão già là một tên thẩm phán béo phệ, mắt ti hí chìm trong mỡ, lão ngồi đầy cả chiếc ghế bành; bên kia là một tên lưng còng, hàng ria màu hung cắt ngang khuôn mặt tái xanh; hắn ngửa đầu ra phía sau lưng ghế, vẻ mệt mỏi và mắt nửa nhắm nửa mở, hắn tư lự. Cả tên chưởng lý cũng có vẻ mệt và chán. Sau lưng bọn quan tòa, là tên thị trưởng, người phì nộn và lực lưỡng, vẻ trầm ngâm cứ đưa tay xoa xoa má; tên đại biểu quý tộc, tóc hoa râm, râu dài, mặt đỏ gay, có đôi mắt to vẻ hiền lành; tên đại biểu hàng tổng có cái bụng to tướng làm cho hắn vướng víu rõ ràng, hắn cố kéo vạt áo choàng để che bụng nhưng cái vạt áo lại cứ hẫng.

– Ở đây không có ai là tội nhân; cũng không có ai là quan tòa, - tiếng nói rắn rỏi của Paven vang lên, chỉ có những người bị bắt và những kẻ thắng trận mà thôi…

Phòng xử vẫn im lặng; trong mấy giây, tai bà mẹ chỉ nghe có tiếng ngòi bút chạy soàn soạt trên giấy và tiếng đập của tim mình.

Và lão chánh án cũng như lắng nghe một điều gì, lão chờ đợi.

Bọn quan tòa chao lên. Bấy giờ lão mới nói:

– Hừ… ừ… Anđrây Nakhôtka! Anh có nhận là…

Anđrây chậm rãi ngửng lên, vừa vê hàng ria, khóe mắt anh vừa nhìn lão chánh án:

– Ngài bảo tôi nhận cái gì, anh vừa nói vừa nhún vai với cái giọng điềm đạm và trầm bổng của anh. Tôi chẳng giết người, cũng chẳng trộm cắp; tôi chỉ phản đối một cái trật tự buộc con người bóc lột lẫn nhau, giết hại lẫn nhau, thế thôi…

– Hãy trả lời vắn tắt hơn! - Lão già cố nói một cách mệt nhọc, nhưng rõ ràng.

Bà mẹ ngồi trên ghế, nghe xôn xao ở đằng sau; mọi người rỉ tai nhau thì thào, ai nấy cũng có vẻ nóng nảy như muốn xé tung cái màng lưới những lời nói đen tối của gã mặt sành.

– Bà nghe anh em họ trả lời đấy? - Xidôp thì thầm.

– Phêđia Madin, anh nói đi…

– Tôi không muốn, - Phêđia bật dậy, nói rõ ràng từng tiếng. Mặt anh đỏ gay và xúc động, mắt anh long lên; không hiểu vì sao hai tay anh chắp sau lưng.

Xidôp thốt lên một tiếng “a!” nghẹn ngào, bà mẹ trố mắt ngạc nhiên.

– Tôi đã từ chối không mượn người bào chữa… tôi sẽ không nói gì cả… Tôi coi là tòa án của các ông không hợp pháp!…Các ông là ai? Nhân dân có trao cho các ông quyền được xét xử chúng tôi không? Không, nhân dân chẳng cho các ông cái quyền ấy! Tôi không thừa nhận các ông!

Anh ngồi xuống, nép khuôn mặt nóng bừng sau vai Anđrây.

Lão bồi thẩm bụng phệ nghiêng đầu về phía lão chánh án và thì thầm. Lão mặt xanh tái, nhướn mí mắt liếc nhìn vội các bị can, duỗi tay ra hí hoáy viết mấy chữ bằng bút chì vào mảnh giấy đặt trước mặt. Tên đại biểu hàng tổng lắc đầu, chân ngo ngoe một cách thận trọng, đặt cái bụng lên đầu gối và lấy tay che. Đầu lão già nhỏ bé vẫn không động đậy, lão xoay người về phía lão bồi thẩm tóc hung, mấp máy môi; lão kia nghiêng đầu, lắng tai nghe. Lão đại biểu quý tộc nói rất khẽ với tên chưởng lý, trong lúc viên thị trưởng, tay vẫn xoa xoa má, lắng nghe hai người nói. Rồi giọng nói tẻ nhạt của lão chánh án lại vang lên.

Xidôp ngạc nhiên, thì thầm vào tai bà mẹ:

– Bà xem, đối đáp khá đấy chứ! Thật nó hơn tất cả các anh em khác…

Bà mẹ không hiểu, mỉm cười. Mọi việc diễn ra trước mắt đối với bà thoạt tiên như một bài mào đầu vô ích và gượng gạo cho một cái gì thật ghê sợ: hình ảnh cái đó đè bẹp ngay những người ngồi đó với một sự kinh hoàng ghê rợn. Nhưng những câu trả lời bình tĩnh của Paven Và Anđrây đã vang lên, dũng cảm và kiên quyết, hệt như đó là những lời phát biểu trong ngôi nhà ở khu ngoại ô chứ không phải trước phiên tòa. Lời đối đáp sôi sục của Phêđia lay động người bà. Một cái gì táo bạo tràn lan khắp phòng xử án, và qua cử chỉ mọi người phía sau, bà biết rằng đó không phải là cảm giác của một mình bà.

– Ý kiến của ngài thế nào? - Lão già nhỏ bé hỏi.

Tên chưởng lý đứng lên, lão tì một tay lên bàn rồi nói một thôi một hồi, nêu ra những con số. Trong giọng nói của hắn chẳng có gì là ghê gớm. Nhưng, cùng một lúc, trái tim bà mẹ chợt đau nhói như một cái kim châm làm cho bà trở lại lo lắng: đó là một cảm giác lờ mờ về một cái gì thù địch; nó không đe dọa, không hò hét, nhưng mà thù địch. Nó cứ lớn dần lên, vô hình, không nắm bắt được. Nó lảng vảng, lừ đừ và mù quáng chung quanh bọn quan tòa, như bao bọc chúng bằng một lớp mây dày đặc, chẳng có gì ở bên ngoài có thể xuyên qua.

Bà mẹ nhìn bọn quan tòa; tất cả bọn chúng đối với bà đều khó hiểu. Trái với sự chờ đợi của bà, chúng không tỏ ra giận dữ với Paven và Phêđia, chúng không một lời lăng mạ, nhưng dường như tất cả những câu chúng hỏi đối với chúng chẳng quan trọng gì, miễn cưỡng khi nói và cố gắng khi nghe đáp lại; cái gì chúng cũng biết trước, không cái gì làm cho chúng quan tâm.

Bây giờ tới lượt một tên sen đầm đứng trước mặt chúng và nói với một giọng trầm:

– Ai cũng bảo Paven Vlaxôp là tên đầu sỏ chủ yếu…

– Còn Nakhôtka? - Tên bồi thẩm bụng phệ thờ ơ hỏi.

– Tên ấy cũng thế…

Một trong những người luật sư đứng lên:

– Tôi có thế nói chứ? …

Lão già hỏi một người nào đó:

– Ngài có ý kiến gì không?

Dưới mắt bà mẹ tất cả bọn quan tòa hình như đều đang cơn ốm. Từ cử chỉ đến giọng nói của chúng đều toát ra một sự mệt mỏi bệnh hoạn; sự mệt mỏi bệnh hoạn ấy hiện trên mặt chúng: mệt mỏi bệnh hoạn và buồn nản đến chết người. Rõ ràng tất cả những cái đó đều nặng nề và khó chịu đối với chúng, các bộ chế phục, căn phòng, các tên sen đầm, các luật sư, sự bó buộc phải ngồi trong ghế bành, phải hỏi và phải nghe.

Bây giờ đến lượt tên sĩ quan mặt vàng khè quen mặt, dáng trịnh trọng, lè nhè từng tiếng một, nói về Paven, về Anđrây. Nghe hắn nói bất giác bà mẹ nhủ thầm: “Mày chẳng biết được mấy…”

Bà không còn thấy sợ nữa; cũng không còn cái tình cảm thương xót những người bà nhìn thấy sau hàng song sắt: lòng thương xót của bà không đi về phía họ; tất cả các anh em chỉ gợi cho bà nỗi ngạc nhiên và tình yêu, tình cảm đó làm se lòng bà một cách nồng nàn; sự ngạc nhiên thì trầm tĩnh, tình yêu thì tươi vui và trong sáng. Trẻ trung, rắn rỏi, họ ngồi riêng ra, cạnh bức tường, và hầu như không dự vào cuộc bàn bạc buồn tẻ giữa các nhân chứng và bọn quan tòa, vào cuộc tranh luận giữa các luật sư và tên chưởng lý. Đôi khi một người trong bọn họ nhếch miệng mỉm cười khinh bỉ, nói vài lời với các đồng chí của mình, những người này cũng mỉm cười mỉa mai. Anđrây và Paven thì hầu như không ngừng trao đổi khe khẽ với một trong những luật sư mà hôm trước bà mẹ đã trông thấy ở nhà Nikôlai. Madin sôi nổi linh hoạt hơn các anh em khác, lắng nghe họ nói chuyện. Đôi khi Xamôilôp lại thì thầm gì với Ivan Guxep. Mỗi lần như thế bà mẹ lại thấy Ivan lấy khuỷu tay ngầm huých vào cùi tay bạn và cố nhịn cười, mặt đỏ ửng, hai má phồng lên, anh cúi đầu xuống như để ẩn nấp; hai ba lần anh bật cười, nhưng lại vờ đờ đẫn trong mấy phút, cố làm ra vẻ trang trọng. Và ở mỗi người tràn trề một lực trai trẻ sôi sục khó mà trấn áp được, mặc dầu họ rất cố gắng nén giữ.

Xidôp khẽ thích bà mẹ bằng khuỷu tay, bà quay lại phía bác: bác có vẻ hài lòng và chẳng lo bao nhiêu; bác thì thầm:

– Bà nhìn các cậu ấy xem, họ đã vững vàng chưa! Y như những vị chúa tể phải không?

Trong phòng, các nhân chứng cung khai; giọng họ nói vội vã vô vị; bọn quan tòa hỏi, miễn cưỡng và thờ ơ. Tên bồi thẩm bụng phệ ngáp dài, đưa một bàn tay béo mẫm lên che mồm; tên có ria hung thì càng tái xanh hơn, chốc chốc hắn giơ tay lên, lấy một ngón tay ấn mạnh vào thái dương, lơ đãng nhìn lên trần nhà, hai mắt thao láo thảm hại.

Chốc chốc tên chưởng lý lại lấy bút chì hý hoáy viết trên tờ giấy, rồi lại nhỏ to với tên đại biểu quý tộc; tên này vừa vân vê hàm râu xám; vừa đảo cặp mắt to và đẹp, vừa mỉm cười vừa gập cổ lại vẻ quan trọng. Lão thị trưởng ngồi, chân vắt chữ ngũ, vừa gõ nhè nhẹ lên đầu gối, vừa chăm chú theo dõi các ngón tay cử động. Tên đại biểu hàng tổng thì nghiêng đầu, hai tay cẩn thận bưng lấy cái bụng chảy xuống đầu gối, hắn là người độc nhất lắng tai nghe tiếng rì rào buồn tẻ cùng với lão già nhỏ bé ngồi đỏng đảnh trong chiếc ghế bành, thân hình lão nhô lên như một cái chong chóng vào một ngày lặng gió. Tình trạng đó kéo dài rất lâu và cử tọa lại ngợp trong một bầu không khí buồn tẻ im lìm.

– Tôi tuyên bố… - Lão già nhỏ bé nói, rồi lão đứng lên sau khi nuốt mất đoạn cuối câu, giữa đôi môi mỏng của lão.

Tiếng xôn xao, tiếng thở dài, tiếng kêu ồ ồ, tiếng ho húng hắng và tiếng chân động đậy ồn ào trong phòng. Người ta giải những bị can đi, họ mỉm cười gật gật đầu nói với người nhà và bạn bè của họ. Ivan Guxep khẽ kêu lên với một người nào đấy!

– Can đảm lên, Egô!

Bà mẹ và Xidôp đi ra hành lang.

– Bà ra quán uống chè nhé? - Người thợ già ân cần mời bà. Chúng ta còn phải đợi một tiếng rưỡi nữa.

– Thôi bác ạ!

– Thế thì tôi cũng chẳng đi nữa. Bà có thấy các cậu ấy không? Họ ra trước tòa mà như chỉ có họ mới là những con người chân chính, còn bọn kia thì chẳng được tích sự gì cả! Bà có nhìn thấy Phêđia không? Bà nhìn thấy chứ?

Ông cụ Xamôilôp, tay cầm mũ, đến gần hai người. Ông cụ mỉm cười rầu rĩ:

– Và thằng Grigôri nhà tôi, bà có thấy không? Nó từ chối không mượn luật sư, nó không muốn trả lời. Nó là người đầu tiên nghĩ ra điều ấy nhé. Bà Nilôpna ạ, cậu con bà còn trông vào luật sư, chứ con tôi thì nó nói rõ là nó không cần! Thế là bốn người làm theo nó…

Bà cụ cũng đứng cạnh ông chồng. Mắt bà cứ hấp háy luôn, chốc chốc lại đưa một khăn tay lên lau mũi. Ông cụ mắt nhìn xuống đất, xoắn bộ râu trong nắm tay mình nói tiếp:

– Thật là một chuyện khốn khiếp! Khi nhìn đến con cái chúng ta, những thằng bất trị ấy, ta nghĩ là tự dưng chúng rước nợ vào người, tù tội vô ích. Thế mà bỗng nhiên, ta lại nghĩ có lẽ chúng có lý… Ta nhớ lại rằng ở xưởng, ngày lại càng có nhiều những anh em như chúng ta, bắt bớ mãi cũng vô ích, bắt bớ mãi cũng vẫn còn, cứ như giống cá bống dưới sông… Ta lại tự hỏi: có lẽ họ có sức mạnh thực sau lưng họ chăng?

– Cánh ta thực khó mà hiểu những điều ấy! - Xidôp nói.

– Vâng, thật khó! - Cụ Xamôilôp đồng tình.

Bà cụ khịt mũi rất to và nhận xét:

– Bọn quỷ, chúng đều mạnh khỏe cả…

Và bà nói với một nụ cười nở trên khuôn mặt khô héo:

– Bà Nilôpna ạ, lúc nãy tôi buột mồm nói cơ sự tại con trai bà cả, bà chớ giận tôi nhé! Thật ra, ai mà biết được kẻ nào là đứa có tội nhất! Bà cũng thấy những điều bọn mật thám và bọn sen đầm nói về thằng Grigôri nhà tôi đấy. Thằng bé nó có những ý nghĩ hành động riêng của nó!

Rõ ràng là bà cụ tự hào về con trai của mình, mà có lẽ là bà ta chưa biết là thể, nhưng bà mẹ thấu hiểu tình cảm ấy đáp lại với một nụ cười hiền hậu:

– Những tấm lòng trai trẻ bao giờ cũng gần sự thực hơn…

Mọi người đi đi lại lại ở hành lang, họp thành từng nhóm trò chuyện rì rầm, ai ai cũng có vè nghĩ ngợi và rạo rực. Không ai tách riêng ra cả, trên mọi vẻ mặt đều lộ rõ cái ý muốn nói, muốn hỏi, muốn nghe. Trong lối đi nhỏ hẹp quét vôi trắng giữa hai bức tường, mọi người đi thơ thẩn xao xuyến như trước cơn giật của luồng gió mạnh và như muốn tìm víu vào một cái gì vững vàng chắc chắn.

Người anh của Bukin, một chàng thanh niên cao lớn, mặt mũi nhợt nhạt, quay đi tứ phía, vung tay nói:

– Lão đại biểu hàng tổng chẳng có việc gì trong vụ này cả…

– Im đi, Kônxtantin! - Ông bố, một cụ già thấp bé, chốc chốc lại đưa mắt nhìn quanh ngăn bảo anh ta.

– Không, tôi sẽ nói! Người ta bảo là năm ngoái, muốn đoạt vợ người, y đã giết người thư ký của y. Bây giờ con mụ ấy ngang nhiên về ở nhà y; việc đó nên hiểu như thế nào? Và ngoài ra, y còn là một tên kẻ trộm có đóng thuế…

– Kônxtantin, tao xin mày!

– Đúng đấy! Cụ Xamôilôp nói, đúng đấy! Lão ấy chẳng lấy gì làm hợp lệ lắm đâu…

Bukin nghe thấy, bước tới liền, kéo bạn hữu theo: mặt đỏ gay vì giận dữ, anh vừa hét vừa khoa tay:

– Đối với một tội trộm cắp, một tội giết người thì có những bồi thẩm là dân thường, nông dân, thợ thủ công xét xử! Còn đối với những người chống chính quyền thì chính quyền lại đi xử họ, không ổn đâu! Cậu chửi tôi, tôi cho cậu một cái tát, thế mà chính cậu lại đi xử tôi, thì chắc chắn là tôi có tội đứt đuôi đi rồi, nhưng đứa nào là đứa gây ra chuyện, đứa nào? Chính là cậu!

Một người lính gác có tuổi, mũi gồ và ngực đầy mề -đay, rẽ đám đông, đưa ngón tay ra đe Bukin và nói:

– Này cái anh kia!… Không được hét! Ở đây có phải quán rượu đâu!

– Mạn phép ông, ông kị sĩ ạ…tôi hiền mà! Ông nghe đây, nếu tôi đánh ông, và chính tôi lại xử ông thì ông nghĩ thế nào…

– Rồi anh xem, tôi sẽ đuổi anh ra! - Người lính gác nghiêm khắc nói.

– Đuổi đi đâu? Tại sao?

– Đuổi ra đường. Để dạy cho anh biết cách đừng có rống lên…

Bukin đưa mắt nhìn quanh mình, nói nhỏ:

– Đối với chúng, cái chính là mọi người phải câm miệng…

– Anh còn chưa biết à? - Người lính già hét lên giận dữ.

Bukin giang cả hai tay ra và nói khẽ hơn nữa:

– Với lại tại sao công chúng không được dự, mà chỉ có người nhà thôi? Nếu người ta xét xử công minh người ta có thể làm trước mọi người, việc gì phải sợ?

Xamôilôp nhắc lại, giọng nói bây giờ đã mạnh hơn:

– Đúng đấy, phiên tòa chẳng thỏa mãn được lương tâm!…

Bà mẹ muốn nói với ông ta những lời bà nghe thấy ở miệng Nikôlai về tính chất bất hợp pháp của việc xét xử này, nhưng bà hiểu không rõ, vả lại bà đã quên mất nhiều danh từ rồi. Để cố nhớ lại, bà tách ra khỏi đám đông; bà nhận thấy có một người trai trẻ lơ thơ râu mép đang nhìn bà. Tay phải hắn thọc sâu vào túi quần, cử chỉ ấy làm cho vai trái hắn lệch thấp đi, và nét ấy bà thấy quen quen. Nhưng hắn ta quay lưng đi, còn bà thì bận rộn với những điều cố nhớ của mình, nên cũng liền quên ngay.

Nhưng một lát sau, bà chợt nghe thấy một câu hỏi khẽ:

– Bà kia ấy à?

Có ai trả lời to hơn, vui vẻ:

– Phải!

Bà đưa mắt nhìn. Người đàn ông vai lệch xoay người về phía bà và nói với người bên cạnh, một thanh niên râu đen mặc áo khoác ngoài ngắn và đi một đôi ủng to sù.

Trong tấm lòng đáng lo lắng của bà, một kỷ niệm khác lại dấy lên, nhưng không một cái gì rõ nét hiện ra cả. Một ước muốn cấp thiết thúc giục bà nên nói với mọi người về lý tưởng của con trai, bà muốn nghe những ý kiến khác người ta có thể dùng để chống lại, và qua những lời nói của mọi người mà đoán được quyết nghị của tòa án.

– Xét xử gì mà lạ thế? - Bà bắt đầu nói nhỏ nhỏ, dè dặt với Xidôp. Họ muốn biết rõ người nào đã làm những việc đó, nhưng vì sao người ta làm, họ lại không hỏi. Lại toàn những lão già xét xử; muốn xét xử những người trẻ tuổi phải là những người trẻ tuổi chứ…

– Phải, - Xidôp nói …, - thật khó cho chúng ta hiểu được việc này, thật khó! - Và ông lắc đầu tư lự:

Người lính gác mở cửa phòng xử án xong gọi to:

– Những ai là người nhà… Hãy trình giấy ra.

Một giọng càu nhàu chậm rãi vang lên:

– Trình giấy…y như ở rạp xiếc vậy!

Giờ đây người nào cũng có vẻ âm thầm phẫn uất, bạo dạn hơn tuy không thật rõ ràng; họ có vẻ bớt khép nép hơn, họ làm ồn lên, họ cãi vã với lính gác.