Phụ nữ Laponia đẹp một cách kỳ lạ và bí ẩn, và cũng như nam giới ở đó, họ không thích cái tên mà người Thụy Điển áp cho họ và muốn mọi người gọi họ là samen, nhưng vì trong ngôn ngữ của chúng ta chưa có cách dịch thỏa đáng cho từ này, tôi buộc phải gọi họ là người Laponia.

Đó là điều tôi nghĩ đến khi bước vào một hãng du lịch ở Stockholm hồi đầu tháng Một và hỏi vé bay đến Kiruna, thành phố thuộc Laponia nằm cách thủ đô Thụy Điển một nghìn hai trăm sáu mươi ki lô mét.

Cô nhân viên xinh xắn dễ chịu nhìn tôi, thở dài, rồi hỏi tôi có biết trên phía Bắc đang lạnh, thật sự rất lạnh không.

Đúng vậy, cô ấy nói đúng. Một đợt lạnh đang đổ vào Bắc Âu làm nhiệt độ - vốn đã thấp vào thời gian này trong năm - tiếp tục giảm xuống mức cùng cực, khó chịu đựng nổi.

- Nhiệt độ là âm ba mươi sáu độ ở phía Bắc, cô nói rõ thêm.

Nhưng ở Laponia cũng có hơi ấm, vì có người dân Laponia sống ở đó, họ theo đúng từng câu chữ trong những vần thơ của nhà thơ Paulus Utsis: Hãy thổi vào ngọn lửa cho nó đừng tắt / hãy cời cho than bùng cháy lên / rồi thêm vào củi khô / để than hồng và hơi ấm của nền văn hóa chúng ta sống mãi.

Tôi ra khỏi văn phòng du lịch với một vé máy bay và, ngày hôm sau, khi đang ngồi trên máy bay tới Kiruna, tôi nhớ lại những ngày vui sống hạnh phúc ở Laponia thời kỳ giữa những năm 1980. Tôi đã tới đó vào tháng Bảy, khi ngày dài vô tận, để thăm một người phụ nữ Chile kỳ lạ vì tình yêu đã trở thành người Laponia.

Cô ấy tên là - và tôi hy vọng cô vẫn mang tên này - Sonia Hidalgo, một nhà nhân học đã đến Laponia năm 1979, khi chính phủ Na Uy tuyên bố xây dựng một nhà máy thủy điện ở Altaev.

Để thực hiện dự án này, phải phá một diện tích rừng rộng lớn trong đó có một phần mà người Laponia từ trước vẫn luôn được hưởng hoa lợi, điều đó đã gây ra một đợt phản đối mạnh mẽ, không chỉ của người Laponia ởNa Uy, Thụy Điển và Phần Lan mà của cả nhiều tổ chức bảo vệ thiên nhiên.

Thời đó, ở Thụy Điển, có một vụ tranh chấp giữa tất cả dân Laponia và chính phủ Thụy Điển. Đó là quyền hưởng hoa lợi từ những vùng chăn thả tuần lộc trên fjälls (vùng núi). Sau mười lăm năm lần khất, Tòa án Tối cao Stockholm tuyên như sau: người Laponia có quyền được hưởng một phần hoa lợi của vùng đất tranh chấp, nhưng vì từ thời Gustav Wasa, người sáng lập nhà nước Thụy Điển và chế độ quân chủ thế tập thống trị từ năm 1523, vùng Laponia là sở hữu của nhà nước, chỉ nhà nước được quyết định việc sử dụng và số phận của nó.

Người Laponia thua trận này, nhà máy thủy điện được xây dựng, và kỷ niệm về một đạo luật phi lý của Thụy Điển được thông qua năm 1971 làm nỗi thất bại thêm cay đắng: đạo luật này cho rằng không phải nền văn hóa, ngôn ngữ, nghề thủ công, truyền thống, những mối liên hệ lịch sử hay nơi sinh được dùng để xác định ai đó là người Laponia hay không. Yếu tố chủ yếu là sống bằng nghề chăn nuôi tuần lộc.

Vào năm 1980, trên mười lăm nghìn người Laponia chỉ có hai nghìn ba trăm người hoàn toàn sống bằng việc nuôi tuần lộc. Sau thảm họa Chernobyl, chỉ còn lại chưa đến một nghìn năm trăm người, vì ngoài con người, phóng xạ còn nhiễm vào cả một phần lớn đàn gia súc. August Strindberg [1] hẳn đã lại kêu lên: Det är synd om människorna (Nỗi bất hạnh khôn cùng của nhân loại).

Nhưng Sonia Hidalgo và người bạn đồng hành của cô Masi Valkeapää ở lại chiến trường, và có thể chính là nhờ những người như họ mà nhà nước Thụy Điển đã sửa sai cái điều kinh khủng: cấm tiếng Laponia trong nhiều thế kỷ. Ngày nay, người ta dành hai giờ dạy tiếng Laponia mỗi tuần trong các trường học ở Laponia, thế vẫn còn quá ít để duy trì nền tảng của một nền văn hóa.

Kiruna là một thành phố đẹp đẽ mà khi nhìn từ trên cao xuống vào mùa đông nó gợi lên một vệt đỏ nhạt tinh tế trên một nền đồng đều mờ tối do tuyết và bóng đêm tạo ra. Mùa hè, trái lại, ta có ấn tượng về một thành phố vui nhộn bao quanh là bức phong cảnh của màu xanh mãnh liệt, điểm xuyết rải rác hàng trăm hồ và sông suối.

Trời lạnh cắt da cắt thịt. Âm hai mươi tám độ, nhưng bộ quần áo cách nhiệt thuê ở Stockholm rất hiệu quả, và tôi bắt đầu cất bước tìm kiếm hai kỷ niệm.

Trong thành phố có đặt trụ sở của nhiều tổ chức khoa học chuyên nghiên cứu về cuộc sống trong những điều kiện cùng cực đến vậy và về sự mong manh đáng ngạc nhiên của vùng đất rộng lớn này. Các cửa hàng bày bán tất cả những mốt và công nghệ mới nhất cho những người thợ hầm khai thác sắt dũng cảm đang đào kiếm lòng đất lạnh giá này ở độ sâu bảy trăm mét. Cuối cùng, gần nhà ga, tôi tìm thấy một trong những kỷ niệm của mình.

Đó là một công trình kỷ niệm bị tuyết che phủ một phần, thể hiện hình ảnh của bốn người đàn ông đang vác một đoạn đường ray. Đó là một đài tưởng niệm tỏ lòng cảm phục tới những nhân vật chính huyền thoại của một kỳ tích siêu phàm: từ năm 1882 đến 1900, một tuyến đường sắt khởi hành từ Luleä đi qua Malmberget và Kiruna, sau đó băng qua năm trăm ki lô mét những núi, sông băng, đầm lầy và rừng để đến cảng Norvik, ở Na Uy, rồi từ đó, sắt đã từng, và vẫn luôn được lên tàu đưa đi khắp thế giới.

Bốn nghìn người Laponia, nam và nữ, đã thực hiện kỳ tích này. Họ làm việc trong điều kiện âm năm mươi độ, chống chọi lại bệnh tật, những cuộc tấn công của gấu, sói, và là nạn nhân của các tai nạn đã cướp đi cuộc sống của hơn một nửa trong số họ. Thân thể họ, đầu tiên được chôn dọc theo tuyến đường sắt, nhiều năm sau được quy tụ về nghĩa trang đường sắt ở Torneham, trên đường biên giới Thụy Điển-Na Uy. Và trước đài kỷ niệm này, như Romain Gary, tôi thốt lên: “Vinh quang thay những người mở đường lẫy lừng!”

Kỷ niệm còn lại là một chữ thập bằng đá hoa cương giản dị có khắc: “Ana. Na Uy”. Người ta không biết gì nhiều về người phụ nữ đã mất vào mùa đông năm 1889 do bệnh lao này: chỉ biết cô làm bếp cho công nhân đường sắt, họ đặt biệt danh cho cô là Gấu Đen vì cô lúc nào cũng dính đầy nhọ nồi. Theo dòng thời gian, cô trở thành nhân vật nữ chính của những cuốn tiểu thuyết, bài ca và phim ảnh. Để lưu truyền kỷ niệm về cô, dạo mùa xuân, những công nhân đường sắt đã đi đến Narvik và chọn ở đó một nữ hoàng sắc đẹp có đeo một vương miện bằng than đá và trong tay giơ cao danh hiệu Hoa hậu Gấu Đen.

Từ Kiruna, cũng như từ bất cứ địa điểm nào ở Laponia, mọi con đường đều dẫn đến Jokkmokk, một thị trấn do vua Karl IX dựng lên năm 1605, theo lịch sử Thụy Điển, nhưng người Laponia khẳng định rằng Jokkmokk tồn tại từ nhiều thế kỷ trước và rằng ông vua chỉ việc xây lên ở đó một nhà thờ và một khu chợ nhằm tạo đầu ra cho những sản phẩm của thợ thủ công Thụy Điển, đồng thời cùng lúc áp đặt một cách đóng thuế kỳ cục còn kéo dài đến ngày nay.

Vào mùa hè, chợ Jokkmokk là nơi lui tới của khách du lịch bị thu hút bởi vẻ đẹp độc đáo của đồ dệt thủ công Laponia, nhưng cứ năm năm một lần, vào giữa mùa đông, những người nuôi tuần lộc và người thu thuế gặp nhau một lần tại đây.

Những người đầu tiên đến chợ sau khi đã để đàn gia súc ở đâu đó quanh chợ và yêu cầu cảnh sát đóng vai như mõ tòa trong việc đếm số tuần lộc. Hoạt động diễn ra vào tháng Hai, vì với lớp tuyết dày hơn một mét, việc giữ đàn gia súc tại chỗ dễ dàng hơn. Từng con bị bắt bằng dây thòng lọng và đưa về gần những người cảnh sát có cầm chổi lông và mực đỏ không phai đánh dấu vào cổ con vật. Chỉ một phần ba con vật được ghi sổ, để sao cho số lượng chính xác số đầu vật nuôi là số đã được ghi sổ, nhân lên gấp ba, nhưng thuế chỉ đánh trên một phần ba. Những con cái, con nhỏ, vật kéo hay đã thiến hoạn có giá trị khác nhau, theo đó sẽ được định mức thuế. Khoảng hai tuần sau khi đếm, cảnh sát và nhân viên thu thuế kiểm tra lại lần nữa để đảm bảo một phần ba số tuần lộc có mang dấu mực đỏ. Nếu họ thấy một con, vì trốn khỏi đàn và thoát khỏi những phép nhân phức tạp của hệ thống, thì đó hiển nhiên sẽ là một vi phạm, người chủ phải trả một khoản thuế bổ sung nhân lên gấp ba. Hơn nữa, chủ mỗi đàn gia súc đánh dấu các con vật của mình bằng một dấu hiệu đặc biệt ở tai con vật. Nếu người ta thấy những con tuần lộc mang dấu không xác định được thì chúng sẽ được mang bán đấu giá ở chợ Jokkmokk. Chính vì thế có trường hợp chủ đàn gia súc, do sói tấn công xé mất một cái tai của con tuần lộc ưa thích của mình, phải trả hai lần cho cùng một con vật. Thuế được trả trước cho năm năm sau, và nếu một người chủ nào đó bị mất gia súc trong khoảng thời gian đó, anh ta sẽ lấy lại khoản thuế của số đầu gia súc bị thiếu nhân lên gấp ba. Một người dân ở Jokkmokk khi nghe tôi nhận xét rằng những điều này thật phức tạp quá mức đã trả lời tôi rằng với người Laponia ở Phần Lan còn phức tạp hơn vì ngoài cái nguyên tắc nhân ba độc đáo này còn thêm vào trọng lượng và độ lớn của gạc tuần lộc.

Jokkmokk nằm cách Kiruna hai trăm hai mươi ki lô mét về phía Nam và đường đi đến đó vào mùa hè đẹp một cách đặc biệt, vì con đường xuyên qua những cánh rừng bu lô tuyệt đẹp, những hồ nước, thành phố Gallivare đặc biệt khác thường, nơi có món kem sữa, mật ong và nghệ không đâu sánh bằng, và được đi dọc theo công viên quốc gia Muddus, trong khi đó vào mùa đông, nhiệt độ thấp cho ta thấy, không hơn không kém, chỉ một phong cảnh tuyết trắng với cây cối đóng băng.

Ở văn phòng cho thuê xe, Per Sörkaitum, một người đàn ông Laponia với nụ cười dễ lây, hỏi tôi có biết lái xe mô tô không. Khi tôi trả lời anh rằng có, tôi từng lái xe mô tô, anh bảo tôi rằng vậy tôi có thể lái một cái “pulkamotor”.

Hôm sau, dưới ánh sáng lờ mờ, chúng tôi khởi hành trên hai chiếc mô tô, thay vì lốp xe là ván trượt và xích cuốn phù hợp với địa hình tuyết phủ đến mức thay vì đi theo đường 45, chúng tôi có thể đi theo con đường đã đóng băng nối những xóm thôn nhỏ Jankanafusta, Kalisfoxbron, Kaitum, Harrä, Malmberget và Gallivare. Từ đó chúng tôi tiếp tục hành trình bằng xe địa hình.

- Thế này ngoài việc được khám phá, mình còn tiết kiệm được hơn hai giờ, Per khẳng định.

Ở những trạm nghỉ, trong khi uống sô cô la để đợi tiếp đầy xăng, Per kể tôi nghe vài nét về văn hóa Laponia.

Vào đầu tháng Mười một, sau khi tuần lộc con cai sữa, thời kỳ di trú của người nuôi tuần lộc bắt đầu. Sông, hồ đóng băng và lớp tuyết dày cho phép đi lại bằng xe trượt. Khi ấy, những đàn gia súc di trú về phía những cánh đồng và đồng bằng đang kỳ nghỉ đông, và di chuyển dưới dạng thức như một hình tam giác trên nền bức tranh phong cảnh màu trắng. Đi đầu là con tuần lộc dẫn đường đã được huấn luyện để làm việc này và do một người Laponia đi ván trượt kéo, sau đó là cả đàn gia súc, đi theo hàng hai, ba, bốn và cứ tiếp tục như vậy. Lũ chó chạy theo hai bên sườn để giữ ổn định trật tự, và sau cùng, trên những chiếc xe trượt do tuần lộc kéo, là cả gia đình với đồ ăn, dụng cụ và lều trại.

Trong những lúc dừng nghỉ, vào cuối bữa ăn, người chủ gia đình cầm những chiếc xương tuần lộc, bước ra xa vài bước, vừa quăng chúng về phía thảo nguyên vừa thì thầm: “Juokke (Chúa), với mỗi chiếc xương này, hãy ban phúc lành cho con bằng cách cho con một con tuần lộc con.”

Ngày nay, không còn nhiều người Laponia nuôi tuần lộc, nhưng văn hóa tổ tiên của họ gắn liền với những con vật này và với thiên nhiên quanh họ.

Khi một lớp lông lơ thơ mọc trên bụng tuần lộc, mùa đông tới chắc sẽ khắc nghiệt; trái lại, nếu vào mùa đông mà chúng liếm láp cho nhau, đó là dấu hiệu một mùa hè dài và đẹp đẽ sẽ đến. Nếu bọn gà gô còn giữ một lớp lông sẫm màu vào cuối thu, mùa đông sẽ tới muộn.

Nếu vào mùa đông, bọn tuần lộc gây lộn với nhau, sẽ có một đợt nóng và nối tiếp bằng một đợt rét dữ dội. Nếu vào mùa thu, tuần lộc ăn những cành cây bu lô nhỏ, điều này có nghĩa vào mùa xuân, đặc biệt là tháng Năm, tuyết sẽ rơi nhiều. Nếu chim cu cu nấp trong lùm cây thay vì trên ngọn cây, mùa hè tới sẽ rất thảm hại. Nếu nó kêu trên một thân cây đổ, đó là dấu hiệu của bất hạnh.

Jokkmokk có ba nghìn hai trăm dân, chủ yếu là người Laponia. Họ sống trong những căn nhà gỗ riêng biệt với một chiếc xe Volvo hoặc Saab trước cửa nhà. Họ chỉ mặc trang phục truyền thống nhiều màu sắc vào những ngày lễ tết và mũ lưỡi trai chơi bóng chày rất được ưa chuộng. Bảo tàng của Jokkmokk giúp ta có một cái nhìn bao quát về nền văn hóa đầy cuốn hút của Laponia, gắn liền với nghề chăn nuôi tuần lộc từ năm 1600. Trước kia người Laponia đi săn, đánh bắt cá, đôi khi làm nông nghiệp. Trước những bức họa của Lars Pirak, người sử dụng bút lông cũng khéo léo như tổ tiên ông đã từng sử dụng dao để chạm khắc cảnh làm việc hoặc phong cảnh phương Bắc u sầu trên những tấm da hoặc xương, ta cảm nhận sự hiện diện của chứng nhân và dấu vết của một dân tộc đặc biệt, tự hào về sự khác biệt của mình nhưng không một mảy may kiêu căng hay mang suy nghĩ chủ nghĩa quốc gia ngu đần. Ra khỏi bảo tàng, ta thấy bất ngờ khi biết và thừa nhận rằng giới trẻ Laponia, ngày càng nhiều, đi xuống phía Nam tìm kiếm một cuộc sống tốt đẹp hơn, và rằng đa số họ không bao giờ trở lại.

Sau ba ngày ở Jokkmokk, Per gợi ý tôi tranh thủ tuyết không rơi đi đến Kvikkjokk cách đó một trăm ki lô mét.

Kvikkjokk là một thôn nhỏ nằm lọt trong một phong cảnh đẹp đến nao lòng. Những cánh rừng thông, sồi và bu lô với những cành cây phủ băng trải ra một hình ảnh siêu thực gợi nhắc tôi rằng chúng ta đang đến gần xứ sở của những thầy cúng, thuật sĩ và phù thủy thường xuất hiện trong những truyện dân gian Bắc Âu.

Truyện dân gian Phần Lan kể rằng ở Laponia có những thuật sĩ toàn năng nhất, “họ di chuyển trên những cành thông hoặc trong một cơn gió xoáy, biến mình thành nai sừng tấm hoặc chó sói, thành cá hồi hoặc đầu một con sóng nhỏ dịu dàng trên sông”. Trong truyện dân gian Phần Lan, người Laponia và thuật sĩ gần như là đồng nghĩa. Sau khi chúng tôi đến Kvikkjokk một ngày, nhiệt độ xuống âm ba tư độ. Không thể đi thăm Sarek hay công viên quốc gia Padjelanta. Để an ủi, tôi đi thăm nhà thờ và thấy trên một bức tường thông điệp của Jean-François Regnard, nhà thơ châm biếm Pháp và một người du lịch đáng nể (1655-1709), ông đã đến đây với hai người bạn của mình năm 1681: “Chúng tôi sinh ra ở xứ Gaules. Châu Phi đã thấy chúng tôi. Trong dòng nước thiêng sông Hằng chúng tôi đã tái sinh. Chúng tôi đã ngang dọc khắp châu Âu, trên cạn lẫn dưới biển, bị cuốn đi đây đó theo những cạm bẫy thất thường của cuộc đời, và chúng tôi sau cùng đang ở đây, nơi vòng Trái đất khép lại trên chúng tôi.”

Nhưng tôi biết rằng Laponia còn tiếp tục xa nữa lên phía Bắc, cho tới tận mũi phía Bắc mà tôi nghĩ một ngày nào đó sẽ đặt chân tới. Nhưng đó là một câu chuyện khác.

--------------------------------

❀ ❀ ❀

[1] 10*(1849-1912), kịch tác gia, tiểu thuyết gia, nhà thơ, nhà viết tiểu luận và họa sĩ người Thụy Điển.