Joselito Morales đen như màn đêm và vào giờ này chắc chắn anh đang đi dạo trên những con phố La Habana với chiếc va li bằng bìa cứng đã long hỏng bên trong đầy quả bơ. Anh và những trái bơ tạo nên một phối trộn kỳ lạ của màu đen và xanh lá cây nổi bật trên nền đầy màu sắc thay đổi của Caribe.

- Anh có biết những võ sĩ quyền Anh cao quý đều lên trời không? anh hỏi tôi một tối chúng tôi cùng ngồi trên lối đi dạo Malecón.

- Trời nào? tới lượt tôi hỏi anh.

- Không phải trời của các linh mục, mà cái kia ấy, nơi đầy các cô gái đẹp không bao giờ từ chối khi được mời nhảy. Trên đó, ta uống rượu rhum bao nhiêu tùy thích, và miễn phí. Đó là bầu trời mà Papa Hemingway tiếp đón tất cả những người cao quý.

Tôi thích cách nói của Joselito, và đó chính là bầu trời mà tôi tin.

Hôm nay, gần tới kỷ niệm ba mươi lăm năm ngày mất của Ernest Hemingway, cháu gái Margot của ông đã quyết định lên đường tìm gặp lại ông nội của mình và tôi muốn tin rằng, dù ông đang ở đâu trên bầu trời đó, sẽ có một buổi tiệc với rất nhiều rượu rhum và nhạc Caribe.

Papa Hemingway luôn bên tôi từ thời trẻ. Trước chiếc bàn của thợ làm bánh mà tôi vẫn ngồi viết, tôi có một bức ảnh của ông trong chiếc áo len to dày và ta có thể thấy trên gương mặt mọi vết dấu mà cuộc sống đã hẳn in trên đó.

Tôi viết vết dấu chứ không phải vết sẹo, vì sẹo là những kỷ niệm của nỗi đau; trái lại, những vết dấu của Hemingway nói với tôi: nhìn này, bạn của tôi, chính là từ đây sản sinh ra văn học, từ những vết dấu này, những chứng chỉ về tất cả những gì ta đã sống qua.

Thường xuyên, tôi đi theo dấu chân ông ở Tây Ban Nha, Ý, Cuba, và tôi luôn tìm thấy ở đó những vết dấu làm củng cố mối tình cảm của tôi với người thầy này. Tôi đi theo ông, không phải đến Tây Ban Nha của những trận đấu bò tót, mà đến một Tây Ban Nha nơi có thất bại của cánh cộng hòa, vì chính từ đó Hemingway đã thu nhận được điều tốt đẹp nhất của cuộc đời.

Một người cậu của tôi từng chiến đấu trong Lữ đoàn Quốc tế đã vẽ chân dung của ông như sau: “Ông biết lẽ sống của nền cộng hòa đã bị bẻ gãy, nhưng ông vẫn ở lại với chúng ta, không phải để tiếp thêm cho chúng ta lòng dũng cảm, cái đó chúng ta có thừa; ông đã ở lại để nhắc chúng ta nhớ rằng chúng ta là những người đàn ông có phẩm cách và rằng cuộc chiến chưa kết thúc trên mặt trận của Teruel hay Saragosse. Nó còn tiếp tục ở bên kia rặng Pyrenees và Ural. Ông đã ở lại để nói với chúng ta rằng phẩm cách là lẽ sống trên toàn cầu.”

Một buổi sáng, ở Venise, tôi đã bắt một chiếc thuyền để ra sân bay từ rất sớm. Dạo đó là mùa đông và ánh sáng đầu ngày phủ lên thành phố những màu sắc mờ ảo, gần như không thực. Mặt nước những dòng kênh, phẳng như gương, như than phiền trước những vết thương mà mũi tàu vạch ra, và đột nhiên, trong ánh phản chiếu của thành Venise còn đang say giấc đó, tôi thấy hình bóng của một người đàn ông già nua đang nghiền ngẫm sự im lặng của bình minh, với ông đó là cách duy nhất để chấp nhận tình yêu bất khả của ông với một phụ nữ trẻ hơn rất nhiều, trẻ quá, và điều này không phải bởi thành kiến sợ thất bại hay một sự gian trá về đạo đức, mà là để cứu vớt năng lực yêu đương của người phụ nữ này.

Trên tàu, tôi đã sống lại cả câu chuyện Across the River and into the Tree [1] , và tôi thấy Papa Hemingway rời đi với nhân vật già nua về miệt khác của phá nước mặn để tiếp tục cuộc săn vịt, một cái cớ tuyệt vời cho cuốn tiểu thuyết tình ái đầy đạo lý này.

Ở vùng Caribe, tôi gặp lại ông trên gương mặt của tất cả những người dân chài với “đôi mắt xanh và bất khuất”, xanh không phải do dòng máu Anglo-Saxon, mà do tắm màu của biển cả và nỗi bất hạnh.

Tôi chào ông hằng ngày, và mỗi ngày Papa Hemingway đều đáp lời tôi bằng cách dạy tôi rằng nghề viết là một công việc thủ công. Tôi chào ông và nói với ông rằng những lời khuyên của ông với tôi chính là lời chỉ huy: “Hãy chỉ ngừng viết khi anh biết câu chuyện sẽ tiếp tục ra sao. Hãy nhớ ta có thể viết những cuốn tiểu thuyết tuyệt vời với những từ giá hai mươi đô la, nhưng điều đáng tưởng thưởng là viết chúng với những từ giá hai nghìn. Đừng bao giờ quên rằng nghề của anh chỉ là một phần của số phận anh. Thiếu đi một vệt vằn không làm thay đổi bộ lông của con hổ, nhưng một từ thừa giết chết bất cứ câu chuyện nào. Nỗi buồn được giải khuây trong một quán rượu, không bao giờ trong văn học.”

Đôi khi tôi hình dung giây phút Papa Hemingway tự tử. Tôi giả định rằng buổi sáng năm 1961 đó, ông nhìn mình trong gương và tự hỏi: Giờ thì thế nào đây?

Bên ngoài là rặng núi của Idaho, cây cối, bãi cỏ, chim chóc, những con mèo của ông (đêm trước, một trong số chúng đã cào rách một cuốn sách của Paul Lafargue), tất cả những gì gói trọn cuộc đời của một người khổng lồ. Và giờ thì thế nào đây?

Và rồi, ông nạp đạn khẩu súng, quyết định kết thúc sự yếu đuối đang đe dọa đốn ngã người đàn ông.

Ba mươi lăm năm sau, cháu gái ông đến với ông, tới cùng bầu trời mà Joselito Morales miêu tả cho tôi ở La Habana. Không phải bầu trời của các linh mục, mà cái còn lại ấy, nơi cuộc sống là một lễ hội.

--------------------------------

❀ ❀ ❀

[1] 26*Tạm dịch “Bên kia dòng sông và dưới rặng cây”.