Một từ nghe vừa ngọt vừa xẵng. Một từ cứng ngắc và mềm mại được kết hợp bởi compañero và compadre. Tôi lặp lại từ ấy mỗi khi nỗi cô đơn rình rập và nó đưa tôi về gần tất cả compas của tôi ở Costa Rica, Nicaragua, El Salvador, Chiapas, và đặc biệt là một trong số họ, người đang sống ở Caleta Chica, gần Talcahuano, trong cái lạnh của miền Nam Chile.

Năm 1968, chúng tôi dùng nước biển làm lễ rửa tội cho con trai duy nhất của anh, vì cậu bé được sinh ra bên bờ Thái Bình Dương. Làm cha đỡ đầu, tôi tặng cháu những tấm lông cừu mịn màng làm ấm lên lòng nôi cháu nằm, trong bữa tiệc chúng tôi ăn ngấu nghiến đồ hải sản mà comadre của tôi khoản đãi và chúc tụng, với tràn trề rượu vang, sự ăn ý nảy sinh giữa chúng tôi khi gọi nhau một cách nồng nhiệt là compa.

Compa của tôi luôn là một người kiệm lời. Thường khi tôi tới nhà anh chơi - ngôi nhà duy nhất có những chậu hoa mỏ hạc bao quanh - và dù sau nhiều tháng không gặp nhau, anh vẫn chào tôi với câu này: “Cậu muốn ăn gì nào, compa” Và câu trả lời của tôi luôn là: “Anh biết rõ rồi mà, compa”

Thế rồi chúng tôi ra khơi, tôi thấy anh quàng vào người bốn hoặc năm áo gi lê len, chui người vào bộ quần áo lặn hơn cả vá víu, hướng dẫn người trợ lý siết những đinh ốc trên bộ quần áo lặn, hai chân xỏ vào đôi giày gắn chì anh đứng trên một xà nhỏ treo trên vỏ thuyền và ra lệnh cho chúng tôi thả anh xuống nơi quạnh quẽ giá buốt dưới đáy biển.

Anh từ từ biến mất. Tôi thử lấy hướng xà treo và người trợ lý cho chạy chiếc máy bơm không khí nối người thợ lặn với cuộc sống.

Sợi cáp rung động cho chúng tôi biết anh đã chạm đáy và trong thuyền ta chỉ còn nghe thấy tiếng anh trợ lý lẩm bẩm bài kinh Đức Cha như thể đó là một cách bơm không khí hiệu nghiệm. Sau một khoảng thời gian như vô tận, anh nổi lên mang theo một mớ khổng lồ đồ hải sản từ đó có thể đoán tầm bữa tiệc đang đợi chúng tôi trong ngôi nhà có hoa mỏ hạc bao quanh của anh.

Chúng tôi không gặp nhau trong mười lăm năm, nhưng khi được phép trở về Chile, năm 1989, người tôi tới thăm đầu tiên là Caleta Chica.

Ngôi nhà không thay đổi, hoa mỏ hạc dường như còn nhiều hơn, nhưng trên gương mặt comadre của tôi, nỗi buồn đã để lại dấu tích. Khi tôi hỏi chị tin tức con đỡ đầu của mình, chị chỉ vừa kịp thì thầm “biển đã mang nó đi”, vì đúng lúc đó compa của tôi tới.

Ba chúng tôi ôm hôn nhau. Chúng tôi siết lấy nhau. Chúng tôi khóc và khi tôi định nói điều gì đó như “Tôi rất tiếc”, compadre của tôi nắm lấy vai tôi, nhìn vào mắt tôi và hỏi: “Cậu muốn ăn gì nào, compa?” “Anh biết rõ rồi mà, compa”, tôi trả lời. Từ những con người ở tận cùng thế giới tôi đã học được rằng phải bảo vệ sự dịu dàng bằng sự mạnh mẽ và rằng nỗi đau không thể làm chúng ta tê liệt. Năm 1985, khi cơn bão cuốn mất người con trai duy nhất của anh, compa của tôi đang hoạt động bí mật, đấu tranh chống lại nền độc tài, và anh thậm chí không thể tham dự nghi lễ tung hoa xuống biển. Anh đã khóc cho điều anh phải khóc rất lâu sau đó, dưới đáy biển, trong cái không gian nhỏ hình vòng cung quanh bộ quần áo lặn của anh.

Hai năm chúng tôi gặp nhau một lần, nhưng khoảng cách và thời gian nào có quan trọng gì nếu tôi có niềm tin rẳng ở một nơi bên bờ biển Chile một ngôi nhà có hoa mỏ hạc bao quanh đang đợi tôi và, trong vô số rác rưởi của thế giới, vẫn còn có phẩm cách của những con người lao động thực sự cho bữa ăn của mình.