Nó có tên Mali Lošinj và nhìn từ trên xuống nó như một vệt màu nâu đất trên mặt biển Adriatic, nằm ngay ngoài vùng biển của một nước có tên Nam Tư. Một ngày kia, tôi tới đó, không mang theo mục đích gì lớn lao cũng chẳng chịu bó buộc gì về thời gian, và, trong một ngôi nhà cũ kỹ ở làng Artatore, tôi đã viết bản thảo cho cái sau này trở thành cuốn tiểu thuyết đầu tay của tôi.

Ngày đó nơi nơi nở bừng rạng rỡ hoa mận, hoa trúc đào và những gương mặt người. Rạng rỡ gương mặt Olga này, một phụ nữ Croatia xinh đẹp, sẻ nửa thời gian của mình cho việc chăm nom khu nhà trọ, nửa kia cho niềm đam mê giọng ca gào xé của Camaron de la Isla. Rạng rỡ như gương mặt Stan, anh chàng người Slovenia mỗi tối vẫn nhóm than nướng thịt, mở rượu sliwovitz và mời tất cả hàng xóm láng giềng cùng khách qua lại tận hưởng lòng hiếu khách trước hiên nhà mình. Rạng rỡ như gương mặt Gojko, một người Montenegro thường cung cấp cá và mực cho các buổi tiệc, rồi Vlado nữa, anh chàng người Macedonia vẫn ca những bản aria lạ lẫm nhưng không vì thế mà kém phần đẹp đẽ. Rồi rạng rỡ như gương mặt Levinger với những câu chuyện kể rất xuyên suốt chặt chẽ, anh chàng dược sĩ là người Bosnia, mang đạo Do Thái, cựu y tá của phái chống phát xít. Đôi lần, còn có Pantho, anh chàng người Serbia từng bị trục xuất khỏi hải quân, chơi phong cầm và chúng tôi cùng ca hát, rồi khi chai sliwovitz thứ hai được khui ra, chúng tôi đã kết tình anh em và gọi nhau bằng những cái tên thân mật: Olgitsa, Stanitsa, Goykitsa, Vladitsa, Panthitsa. Chúng tôi hiểu nhau qua một mớ ngôn ngữ lẫn lộn tiếng Ý, Đức, Tây Ban Nha, Pháp và Serbia-Croatia.

- Quan trọng là chúng ta hiểu được nhau, họ nói với tôi.

- Ở Nam Tư, người người hiểu nhau, họ đồng thanh.

Tschibili, salud, prosit, soluté, santé.

Trong nhiều năm Mali Lošinj là thiên đường bí mật của tôi cho tới khi xảy ra điều gì đó; điều gì đó mà ta thấy nó đang tới nhưng không ai trong những người bạn của tôi có thể giải thích được, nhưng ta nhận thấy nó trong một sự thay đổi tâm trạng, hoặc trong một phản ứng chối bỏ khi vấn đề bàn đến là lịch sử đất nước.

Khi cái thú tính của chủ nghĩa dân tộc Serbia lôi từ trong bảo tàng ra cái mớ lủng củng có tên Chetniks và thú tính của chủ nghĩa quốc gia Croatia khoác bộ áo Ustashe, hòn đảo này cũng không nằm ngoài cuộc xung đột.

Olga khép lại cánh cửa trái tim mình với nhạc flamenco và cánh cửa khu nhà trọ với bất cứ ai không phải người Croatia. Pantho một ngày tỉnh dậy thấy mình đang đi lang thang một mình trên những con phố ngôi làng Artatore, kéo theo sau lưng lá cờ Serbia và nỗi căm thù già nua cũ kỹ trộn lẫn với rượu. Anh chàng mù chữ vui nhộn vẫn thường chơi phong cầm giờ lảm nhảm nhai lại bài diễn văn thô thiển của lũ chủ nghĩa quốc gia và nhăm nhăm tấn công anh Levinger người Do Thái, kết tội anh, vì anh là người Bosnia, là một tên Hồi giáo chính thống. Stan bỏ đi Ljubljana và trong ngôi nhà đẹp đẽ của anh ở Artatore chỉ còn lại những bức ảnh bị cắt xén bằng những nhát kéo của lòng oán hận. Gojko và Vlado cũng rời đảo do khiếp sợ khi Pantho nằn nì họ gia nhập vòng diễu hành buồn bã tôn vinh Serbia đại quốc của anh ta, và cũng vì Olga giờ nhìn họ như mối hiểm họa Chính thống giáo chống lại nước Croatia Cơ đốc vĩ đại của cô.

Levinger chuyển tới Sarajevo ít bữa trước ngày quân Serbia chiếm đóng. Anh viết cho tôi một lá thư đau đớn: “Chúng ta phải mất ít nhất hai thế hệ mới thoát khỏi cái ung bướu chủ nghĩa quốc gia này mà triệu chứng duy nhất của nó là nỗi thù hận.”

Mỗi lần nhìn trên bản đồ vết hòn đảo Mali Lošinj, tôi biết nó vẫn luôn ở đó, trên biển Adriatic, nhưng tôi cũng biết đã mất nó mãi mãi. Thật sự điều gì đã xảy tới? Tôi biết lịch sử vùng Balkans nhưng tôi không hiểu nổi vấn đề ngày nay ở đó, và tôi chắc rằng đa số người Serbia, Croatia, Montenegro, Kosovo, Slovenia, Bosnia và Macedonia cũng không hiểu nổi, vì họ chỉ được biết trò gian xảo khéo léo của lịch sử chính thống do những kẻ thắng trận viết ra.

Có thể, như Levinger nói trong thư anh, hai thế hệ thiếu hụt này sẽ dám nhìn thẳng vào lịch sử biến động của họ để ý tưởng vẫn luôn mang tính bằng hữu về công lý sẽ mở đường cho một bước quá độ duy nhất có thể: bước đi sẽ đè nát nỗi hận thù và thiết lập lẽ phải.

Hòn đảo thất lạc làm tôi đau đớn và nhắc nhở tôi rằng những dân tộc không biết tường tận lịch sử của mình dễ dàng rơi vào tay những kẻ bịp bợm giả danh tiên tri và rồi sẽ lại phạm phải những sai lầm tương tự.