Tháng Ba năm 1996, người bán hàng trong một hiệu sách ở Santiago cho tôi hay một tin lạ lùng.

- Cách đây mấy hôm có một gã kỳ cục đến đây với một bức ảnh của anh cắt ra từ một tờ báo. Một gã khác thường, rất khác thường, anh ta không nói gì mà chỉ chỉ vào bức ảnh. Anh ta cứ cắm rễ ở đây mấy giờ liền cho tới khi, đương nhiên, người ta đuổi anh ta đi.

Đương nhiên. Tôi ghét những điều hiển nhiên do người khác quyết định. Tôi muốn biết thêm nhưng người bán hàng không nhớ bất cứ điểm đặc biệt nào của người khách bí hiểm. Tôi mang tâm trạng bực bội rời khỏi hiệu sách và, ra tới ngoài phố, tôi thấy có ai đó chạm vào cánh tay. Là cô nhân viên thu ngân của hiệu sách.

- Tôi không chắc lắm, nhưng hình như tôi đã từng thấy người đang tìm anh. Đó là một người đàn ông trẻ, rất gầy và hay đợi ai đó trước cổng chợ.

Những ngày tiếp theo, vào những giờ khác nhau trong ngày, tôi đi quanh khối nhà của khu chợ trung tâm đẹp và cũ kỹ ở Santiago, một công trình do một môn đồ đáng chú ý của Eiffel xây dựng, nơi ta thấy trải ra la liệt những sản vật ngon nhất của đất và biển. Tôi thấy từ đó đi ra hàng trăm hàng trăm phụ nữ, nam giới mang nặng những túi đồ, đi vào hàng chục, hàng chục gã lêu lổng đang sẵn sàng đại tu sức khỏe bằng các loại ốc, sò tươi sống, những trẻ bán hàng, những người mù hát dạo những bản tango hoài niệm, nhưng người đàn ông gầy, mà chắc chắn là tôi biết, vẫn biệt vô âm tín.

Đến tối ngày thứ tư thì tôi thấy anh ta, và tôi cảm thấy một cú nhói mạnh trong lồng ngực, vì trước mặt tôi là một người đồng chí thân thiết và đáng quý mà tôi tưởng, như với những người đồng chí khác, đã thất lạc đâu đó trên thế gian rộng lớn này. Tôi vừa ôm siết anh trong vòng tay vừa nói với anh điều duy nhất tôi biết về anh: “Oscar”, vì dưới cái tên đó tôi đã biết anh ở Quito gần hai mươi năm trước, nhưng “Oscar” không đáp lại vòng tay ôm của tôi, cũng không phản ứng gì, và vì tôi vừa lay anh vừa nhắc lại với anh rằng tôi đây, tôi thấy hai cánh tay anh lủng lẳng trong một tư thế ủ rũ, đầu anh hơi gục xuống và đôi mắt chìm trong một màn hơi ẩm muốn chặn không cho những giọt nước mắt chực trào ra.

Chúng tôi nhìn nhau. Tôi thậm chí không biết tên thật của anh. Chúng tôi biết nhau trong những năm khắc nghiệt, thời mà, ngay cả khi sống lưu vong, tính chất bí mật áp đặt những luật lệ hà khắc và đòi hỏi chúng tôi biết càng ít về nhau càng tốt.

Có sự trìu mến trong mắt anh và tôi đặt cho anh nhiều câu hỏi để biết điều gì đã xảy đến với anh, anh sống ở đâu, anh có muốn uống gì đó không, nhưng anh không trả lời và đến mức tôi phải tự hỏi liệu anh có hiểu tôi đang nói gì không.

Chúng tôi cứ như vậy trong gần hai giờ đồng hồ vô tận. Tôi nói, và “Oscar” trả lời bằng đôi mắt long lanh trong một thứ ngôn ngữ mà tôi không tài nào giải mã được, cho tới khi một phụ nữ, một trong những phụ nữ sớm già trước tuổi với những nếp nhăn nhắc ta nhớ rằng nền độc tài đã lấy đi của họ không chỉ gia đình và bạn bè mà cả những năm tháng cuộc đời, chị lại gần và, với một giọng buồn, thông báo với tôi rằng “Oscar” không thể nói được, rằng anh chỉ đi lại được một cách khó nhọc sau nhiều năm tàn phế, nhưng có vẻ anh vẫn hiểu.

Chị nói với tôi chị phải đưa anh ra khu vệ sinh trong chợ ngay, tôi đề nghị đi cùng nhưng chị từ chối bẳng cách làm tôi hiểu rằng điều đó khiến bạn tôi xấu hổ.

- Anh đợi ở đây, năm phút nữa chúng tôi quay lại, chị nói, nhưng họ không quay lại.

Kể từ ngày đó, trong suốt ba năm tôi tìm hiểu về một người đồng chí có cái tên thời chiến là “Oscar”, trong số những người Chile, Argentina và Uruguay đang ở Ecuador. Vô ích. Không ai biết gì và khi tôi gần như bỏ cuộc thì một cuộc gặp tình cờ với một người Venezuela vén màn bí mật câu chuyện về “Oscar” cho tôi, câu chuyện mà tôi sẽ kể sau đây, bắt đầu bằng câu kỳ diệu mở đầu cho những câu chuyện đẹp đẽ.

Ngày xửa ngày xưa, có một chàng trai trẻ trong một khu phố vô sản, với những nỗ lực lớn lao, anh vừa lao động vừa theo học nghề thợ điện. Anh muốn soi sáng đất nước mình để không còn ai vấp phải những đá ngầm của sự tăm tối và anh trở thành một người điều hành công đoàn tích cực trong thời gian cầm quyền của Allende. Sau khi chế độ sụp đổ, anh sống lưu vong và những ước mong soi sáng thế giới đưa anh đến Nicaragua nơi anh đấu tranh chống lại nền độc tài của Somoza. Từ Nicaragua anh bí mật trở về Chile để chấm dứt sự tăm tối của đất nước anh. Một ngày năm 1982, anh rơi vào tay những tên đao phủ, và vì trên tất cả mọi giới hạn, anh là một người trước sau như một, anh không khai một từ, không tìm kiếm những khuôn mặt quen biết trong số những tù nhân, không làm gì khiến những đồng chí anh gặp nguy hiểm. Vì chúng không thể bẻ gãy ý chí của anh bằng đòn tra tấn, lũ đao phủ quyết định dùng anh như một cái bẫy: chúng thả anh chơ vơ ra như thế, sau khi đã biến anh thành miếng giẻ, tàn phế, cột sống hư hại nặng, không thể cử động, ngay cả mí mắt. Một mặt, đó là một thông điệp đe dọa rõ ràng và không chút che đậy, mặt khác, là một mồi nhử vì tình đoàn kết buộc các đồng chí của anh đến với anh.

Ngày xửa ngày xưa, một người trai trẻ, một thợ điện, người đã biến sự tàn phế bất động và sự im lặng thành một chiến lũy không thể phá vỡ.

Trong thời gian ngắn tới đây, “Oscar” sẽ đi châu Âu nơi anh sẽ được các chuyên gia chăm sóc, họ sẽ - miễn sao họ thành công - lại khiến anh có thể một ngày nào đó nói được tên thật của mình, kể lại câu chuyện không thể thiếu của anh, và rằng giọng nói của người công nhân sẽ mãi chiến thắng sự tối tăm và im lặng.