“Lịch sử Panama sục sôi tới mức chỉ có thể giải thích bằng văn.” Đó là điều tôi nghe được từ José Jésus Martinez, tức Chuchú, người am hiểu nhất về eo đất này, về những vùng rừng, động vật và con người ở đó. Khi viết những dòng này, tôi nghe thấy giọng anh trong một băng ghi âm vào năm 1979 và tôi biết rằng tôi sẽ không thể viết về Balboa nếu không có ký ức của anh trợ giúp.

“Và Panama cũng là mảnh đất của những kẻ bạc bẽo, ở đây ta không bao giờ biết và sẽ luôn không biết mình làm việc cho ai,” Chuchú Martinez vừa nói thêm vừa nhìn đầu chót điếu xì gà đang cháy đỏ trong một nhà hàng ở Colón. Một lần nữa anh lại có lý, vì trong cuốn sách của Ngài Chuẩn sĩ, không có một lời nào về chuyến đi của Balboa và việc phát hiện ra Thái Bình Dương, hệt theo cái cách người ta giảm nhẹ công lao của don Rodrigo Galván de Bastidas trong việc tìm ra Panama, dù học sinh ở Panama vẫn đồng ca mỗi sáng thứ Hai rằng thời kỳ thuộc Tây Ban Nha của đất nước bắt đầu với tên ông.

Galván de Bastidas là một thương nhân người vùng Seville và là một nhà hàng hải giàu kinh nghiệm đã từng đi cùng Columbus trong hành trình thứ hai của ông đến Tân Thế giới. Ông từng lái thuyền dọc bờ biển Đông Bắc của Nam Mỹ, rồi từ Trung Mỹ tới đảo San Blas. Ông là người châu Âu đầu tiên đặt chân lên đất Mỹ, trong khi Đại Đô đốc người Gênes [1] còn đang săm soi đến mức ám ảnh hải đồ của Paolo Toscanelli, tin tưởng rằng mình đang ở rất gần châu Á; tuy nhiên, nhờ vào những người không tường tận lịch sử, Columbus hưởng vinh quang là người sáng lập thành phố châu Âu đầu tiên của châu lục: Santa María de Belén, thành lập năm 1503, bên bờ biển Caribe của Panama. Đúng như Chuchú nói: không ai biết mình đang làm việc cho ai.

“Cũng như thời nay, ngày đó đầy rẫy những điều ngu ngốc đến kinh ngạc. Anh biết chuyện chiếc thuyền buồm chở chuột không?” Chuchú hỏi, và không đợi trả lời, anh kể tôi nghe bằng chất giọng Caribe của mình.

Sau khi đặt nền móng cho Santa María de Belén, Columbus rất lo lắng khi chưa thấy xuất hiện thuyền trưởng Fernando Alvarez Hidalgo của vùng Sierra đáng lẽ đã phải từ Tây Ban Nha tới nơi cùng chiếc thuyền chở lương thực thực phẩm, liền ra khơi để tìm đón, và mấy hôm sau, một thủy thủ phụ trách dây rợ thấy ở phía chân trời một chiếc thuyền caravel đang trôi nổi dập dềnh. Đại Đô đốc hạ lệnh tiếp cận con thuyền và thấy một cảnh tượng kinh hoàng.

Trên thuyền lúc nhúc mấy trăm con chuột đã ăn sạch số lương thực và tấn công những thủy thủ đáng thương. Chúng đang gặm nhấm khung xương đã được dọn dẹp sạch sẽ của những nạn nhân khốn khổ. Chúng gặm nhấm tất tật mọi thứ: những cánh buồm chỉ còn là những mảnh vụn rách bươm, dây cáp chỉ còn trơ lõi, và trên phần tháp phía đuôi thuyền chạm trổ viền gỗ uốn lượn, lũ chuột con đang chơi đùa chui ra chui vào hai hốc mắt rỗng huếch của viên thuyền trưởng.

Fernando Alvarez Hidalgo của vùng Sierra, tín đồ Công giáo cuồng nhiệt, do luôn coi mèo là hiện thân của quỷ Sa tăng, đã từ chối cho mang lên thuyền giống linh miêu vô cùng hữu ích này.

“Balboa. Vasco Núñez de Balboa, về ông này, không ai biết gì nhiều. Tiểu sử của ông ấy đầy những lỗ hổng như là điềm báo trước cho cái sau này có thể là lịch sử của kênh đào,” Chuchú nói thêm.

Vasco Núñez de Balboa, theo những tranh ảnh về ông mà ta biết đến, là một người ưa phiêu lưu, phong độ lịch lãm, sinh ở Jerez de los Caballeros, năm 1475. Khi vừa tròn hai mươi lăm tuổi ông đã quyết định rằng một phần của cải ở quần đảo Antilles thuộc về mình, và bất ngờ nổi hứng đáp lên con tàu do Galván de Bastidas chỉ huy. Tên ông xuất hiện lần đầu trong một biên niên sử về sự hình thành Santa María de Belén, nơi làm ta nghĩ đến Columbus, đến những thành viên của cuộc thám hiểm và đến de Bastidas vì nhờ vào hậu quân và những chuyến thuyền tiếp tế của ông này mà đội thám hiểm hẳn đã dễ dàng hơn khi tìm ra Miền đất Vàng, El Dorado, hay bất kỳ cái tên nào được đặt cho sự gian trá này, mà theo Columbus nó nhất thiết phải nằm xa hơn nữa về phía Nam.

Nhưng ngôi sao may mắn đã không tỏa sáng trên thành phố này. Những cuộc tấn công bền bỉ của thổ dân Caribe, do không chịu đựng nổi thói nhũng lạm của những kẻ ngoại lai, những đám mây muỗi mang những cơn sốt khủng khiếp, khí hậu nóng ẩm mà, kỳ lạ thay, chỉ những người vùng Biscaye chịu đựng nổi, thảm thực vật dày và không thể xuyên qua được, vùng núi không mến khách từ chối thực thi mệnh lệnh của Đại Đô đốc và không mở được lối đi xuống phía Nam, đã buộc họ phải rời bỏ miền đất nhổ neo trở về Tây Ban Nha ngày 16 tháng Tư năm 1503, không thu được thắng lợi gì đặc biệt mà chất chồng nhọc nhằn.

Ta không biết chắc chắn Balboa đã làm gì, ở đâu trong bảy năm tiếp đó, nhưng vào năm 1510 và, theo một số ý kiến, trong khi trốn chạy chủ nợ, ông đã tòng quân cho Martín Fernández de Enciso, còn gọi là Ngài Chuẩn sĩ, khi ông này đang tổ chức cuộc viễn chinh từ Santo Domingo đi cứu giúp Alonso de Ojeda, bạn đồng hành của Columbus, nổi tiếng là tác giả của vụ mai phục bắt tù trưởng bất trị Caonabó, và là người đã tự tổ chức cuộc viễn chinh riêng rời Cadix, năm 1499, với hai gương mặt thủy thủ nổi tiếng: Juan de la Cosa và Américo Vespucci. Ojeda từng bị thổ dân vây trong khu thực dân của San Sébastián, đối diện vịnh Uraba.

“Ojeda là một gã sống hợp lẽ. Ông ta khám phá ra và đặt tên cho Venezuela, bị xiềng xích trở về Tây Ban Nha với tội án ăn cắp và thực hiện sai trái chức vụ, cứu được mạng mình nhờ mối giao hảo với giám mục Fonseca, rồi lại khởi hành đi Trung Mỹ dưới vầng hào quang của chiến thắng và oai vệ, và ông ta đã xây pháo đài Calamar ở Cartagena. Sau đó, mệt vì chinh chiến, ông ta rút về và mất trong một tu viện dòng Franciscan của Tây Ban Nha. Gác kiếm đúng lúc là một hành động của lương tri,” Chuchú nói giọng tin tưởng.

Balboa không nằm trong số những người dễ dàng gác kiếm. Cùng Ngài Chuẩn sĩ và một đội quân viễn chinh, ông đã đến San Sébastián quá muộn. Đến nơi thì khu thực dân đã bị tàn phá, và cùng những người sống sót ông trốn chạy về phía Cartagena. Ở đó, Ensico, người có nhiều tàu thuyền và nhà cửa, đã lệnh cho ông lại khởi hành đi Uraba, nhưng Balboa phản đối và cho rằng sẽ chắc chắn hơn nếu đi về phía vịnh Darién và xây dựng ở đó một khu mới.

“Balboa là một người ưa phiêu lưu, nhưng ông ấy cảm thấy không phải cứ lấp lánh thì chắc là vàng. Ông ấy có thể là người đầu tiên nhìn ra những của cải đáng giá khác của eo đất,” Chuchú giải thích.

Enciso giữ vững mệnh lệnh, nhưng Balboa phản bác rằng, với một công sự phòng thủ trên phần đất cao của vịnh bao quát bãi biển phía trước, và rừng bảo vệ phía sau, đó sẽ là nơi ẩn náu tốt hơn bất cứ đâu khác.

Và đúng như vậy, vì vịnh Darién được bao bọc bởi một cánh rừng rậm dày đặc những cây điệp phèo heo, anh đào dại, cam dại, nguyệt quế, gụ đen mà ngoài giá trị phòng thủ còn cung cấp loại gỗ tốt để dựng nhà và đóng tàu.

Cuộc tranh cãi của người Tây Ban Nha đóng lại bằng việc bắt giữ Ngài Chuẩn sĩ. Balboa cầm quyền chỉ huy, tịch thu của cải và xích ông ta gửi về Tây Ban Nha, với tội danh thực hiện quyền chỉ huy mà không được phép của vương triều.

Năm 1511, dưới lệnh của Balboa, Santa María la Antigua del Darién được dựng lên, được gọi là thành phố quan trọng nhất của vùng Castilla del Oro, kéo dài từ Uraba đến nơi là Honduras ngày nay.

Thành phố được bao bọc lớn mạnh nhanh chóng.

Trong cánh rừng liền kề, cánh thực dân nghe tiếng chim hót, tiếng gầm của báo sư tử và báo Mỹ, họ đi săn lợn rừng, heo vòi và dê rừng, họ sợ trăn và rắn san hô chết người, họ đùa với bầy khỉ, ngốn trứng của bọn rùa nhẫn nại. Họ hầu như chẳng thiếu thứ gì. Thiên nhiên hào phóng và khi những cơn gió mậu dịch khắc nghiệt làm cho mùa đông nóng như thiêu tưởng như bất tận từ tháng Năm đến tháng Mười hai, họ sống bằng những trái ổi thơm ngát, trái mãng cầu thịt trắng mướt, cùi dừa cứng giòn, trái bơ béo ngậy, trái chuối chống trả hiệu nghiệm bệnh tiêu chảy và cơm trái hồng xiêm gây rối loạn.

Năm 1512, don Diego de Nicuesa đến Santa María la Antigua del Darién, với chức danh tổng đốc vùng Castilla del Oro do vua Ferdinand II xứ Aragon bổ nhiệm. Nicuesa đến cùng một đội quân gồm bảy mươi người thất trận còn sống sót trong số bảy trăm lính vào năm 1511 đã lập nên khu thực dân Nombre de Dios mà thổ dân Caribe đã xóa khỏi bản đồ trong vòng chưa đầy một năm sau khi thành lập.

Khi Nicuesa thử thực thi quyền chỉ huy theo tước phẩm của mình, những người theo Balboa đã tống khứ ông cùng đám binh lính đi cùng. Nhưng không phải sự trung thành với thủ lĩnh khiến họ làm như vậy. Họ đã nghe từ miệng những người thổ dân nói rằng, ngay gần đó thôi, có những hòn đảo đầy ngập ngọc trai và những dòng sông chở đầy vàng và đá quý. Thế nên càng ít người thì phần chia càng béo bở.

Không lâu sau, vương triều Tây Ban Nha thừa nhận quyền lực hợp pháp của Balboa, ông được nhận chức danh thủ lĩnh quân sự và quan chức hành chính của La Antigua. Khi quyền lực được khẳng định, Balboa xin được cung cấp lương thực từ Santo Domingo tới thành phố để tổ chức thám hiểm khám phá eo đất. Từ đó ông nghiệm ra rằng không thể đi xuyên qua rừng nếu không được thổ dân trợ giúp, vì vậy ông thiết lập liên minh với tù trưởng Caretas: người Tây Ban Nha bảo vệ ông ta trong những cuộc tấn công của những tộc người khác để đổi lại họ dẫn đường và mang vác hành lý trong các cuộc thám hiểm. Để đóng dấu mối liên minh, Balboa cưới Anayansi, con gái út của tù trưởng.

Cuối năm 1512, Balboa viết cho Ferdinand II xứ Aragon: “Trong vùng này có những mỏ vàng cực kỳ lớn với chất lượng thuần khiết, chúng tôi đã tìm ra ba mươi con sông và tất cả đều mang những vảy vàng, điều đó làm tôi nghĩ rằng nguồn sông ẩn đâu đó trên núi cách đây vài chục dặm.”

Tháng Năm 1513, trong khi tìm kiếm những nguồn sông chứa vàng, Balboa đi qua lãnh địa của tù trưởng Comagre. Ông được đón tiếp chu đáo và nghe từ miệng người thổ dân này rằng cánh rừng bên kia núi, về phía Nam là vương quốc của sự giàu có. Ở đó, bao nhiêu vàng mà họ muốn đang đợi họ.

“Đó chính là thời điểm khởi đầu bi kịch của Vasco Núñez de Balboa,” Chuchú bình luận.

Ngày 1 tháng Chín năm 1513, dẫn đầu hai trăm thực dân và tám trăm thổ dân do bố vợ ông, tù trưởng Caritas, bố trí cho ông sử dụng, Balboa bắt đầu tiến về phía Nam và những cánh rừng cao của vùng núi Darién. Trong số họ, một người lính lặng lẽ bước đi, đó là Francisco Pizarro, người mà nhiều năm sau trở nên nổi tiếng một cách bi kịch là kẻ hủy diệt thế giới Inca.

Trời mưa. Dùng kiếm để mở lối đi, họ lần trèo lên núi một cách cơ cực. Trời mưa. Thân người ngập dưới bùn tới ngang đùi, bọ cạp cắn, muỗi trở thành những con quái vật nhỏ xíu không chịu nổi, trời vẫn mưa, súng ống trở nên vướng vít, ngòi thuốc súng ướt nhèm tắt lịm chẳng còn hữu dụng, không thể lắp lại đạn, tấm chắn ngực bọc thép thành gánh nặng phi lý gây thương tích, lũ bò sát mang nọc độc tạo ra những nạn nhân đầu tiên và sau một tuần hành quân, thổ dân bị đối xử một cách tàn ác, ngày càng tàn ác hơn đến mức họ bắt đầu đảo ngũ.

Thiếu sự yểm trợ của thổ dân, người Tây Ban Nha nhanh chóng lạc trong mê cung của rừng rậm. Balboa ra lệnh trừng phạt những ai đối xử tàn tệ với thổ dân, nhưng mưa, rừng dường như rộng lớn lên thêm chiếm lấy họ từ phía sau và hàng nghìn mối nguy hiểm rít lên làm cho cuộc hành quân trở nên ì lề và khó nhọc, trong cánh rừng rậm mãi hun hút vào tận cùng tối tăm này.

Trong khi Balboa và người của ông đang mở đường xuyên qua thảm cây dày đặc, ở Tây Ban Nha, người ta ngày càng hoài nghi điều Columbus khăng khăng khẳng định là đã khám phá ra phần sau của châu Á. Ferdinand II xứ Aragon đọc đi đọc lại bức thư của Balboa trong đó ông khẳng định họ thật ra đã chạm vào một Terra Incognita, chưa từng biết đến và chứa đầy những khả năng thiết lập ở đó đế chế của Nhà thờ và khai thác từ đó nguồn của cải giàu có khôn lường dành cho châu Âu, nhằm phục vụ Chúa và Nhà vua.

Sau hai tuần hành quân cực nhọc, đội thám hiểm xuống sườn phía Nam của dãy Darién và dừng chân nghỉ bên bờ sông Chucunaque. Họ đã đi cả thảy khoảng một trăm ki lô mét và trong số hai trăm thực dân chỉ suýt soát phân nửa còn đứng vững. Phần lớn thổ dân đã đảo ngũ và số hiếm hoi còn ở lại với người Tây Ban Nha thì cũng mệt chẳng khác gì họ. Dù vậy, cuộc thám hiểm vẫn tiếp tục dọc theo dòng sông và tới được điểm hợp lưu với sông Tuira, con sông quan trọng nhất của eo đất. Từ đó, ở độ cao trên một nghìn bốn trăm mét trên núi Pirre, thảm thực vật trở nên thấp và cuộc hành quân càng cực nhọc vì mưa quất không ngừng lên thân người.

Dòng Tuira tràn rộng và lưu lượng dòng chảy tăng lên. Cả vùng đất, bị dãy núi Bagre chặn ở phía Nam, sình lầy và đầy đe dọa. Chỉ những người thổ dân hiếm hoi còn đi cùng họ mới biết những mối nguy hiểm với hàm răng nhọn của rừng sú vẹt.

Cuối cùng, vào giữa ngày 25 tháng Chín năm 1513, dòng Tuira đưa Balboa và người của ông tới một vịnh hiu quạnh. Nơi đó, họ lần đầu thấy Thái Bình Dương, biển bát ngát phương Nam. Hôm đó là lễ thánh Saint-Michel và sau khi hôn bờ cát rồi chiếm lấy “Đại dương Lớn” này nhân danh Ferdinand II xứ Aragon, Balboa đặt tên cho địa danh là Bahia de San Miguel.

“Ông ấy đã tìm ra Thái Bình Dương, nước, rất nhiều nước, nhưng không một vảy vàng. Do đó những người sống sót nổi loạn và yêu cầu ông ấy, không phải quay về, mà là tiếp tục xa hơn nữa,” Chuchú giải thích.

Và họ tiếp tục hành trình. Họ đi dọc miền bờ biển mà sau này ta gọi là Vịnh Panama, cho tới khi những hòn đảo phía xa thôi thúc họ đốn cây dựng bè để cập tới.

Có ngọc trai, hàng nghìn viên ngọc trai, trên những hòn đảo đó, vì vậy chúng được đặt tên là quần đảo Ngọc trai.

Ngày 19 tháng Một năm 1514, Balboa và một nhóm nhỏ những người của ông khởi hành đi La Antigua để báo tin với Tây Ban Nha về “Đại dương Lớn”. Trên đường trở về, Balboa không biết rằng tai họa của ông đang giương rộng cánh buồm tiến tới eo đất: một hạm đội hùng mạnh gồm hai mươi hai tàu với hai nghìn người đang tới gần La Antigua. Dẫn đầu là Pedro Arias Dávila, còn gọi là Pedrarias, một người lính bảy mươi tuổi, nổi tiếng về lòng dũng cảm trong trận đuổi người Maure ở Grenada, và đi cùng ông ta là Martín Fernández de Enciso, Ngài Chuẩn sĩ, đang sục sôi ý định phục thù.

Ở La Antigua, tình hình nhanh chóng thay đổi. Sự tàn nhẫn đến mức hủy diệt thế chỗ cho cách đối xử thân thiện Balboa đã thiết lập với thổ dân. Tính hung dữ thủ cựu của kẻ hiếu chiến già háo khát quyền lực nghiền nát những cơ cấu gần như dân chủ có tính đến ý kiến của các tù trưởng.

Biết rằng mình được Ferdinand II xứ Aragon yêu quý, Balboa tưởng tránh được những mánh khóe và cố gắng làm dịu bớt những hành xử dữ tợn của binh lính theo lệnh Pedrarias, sau đó, nhằm đạt tới một dạng thức như hiệp ước hòa bình với ông già, ông đã đề nghị gả một trong những cô con gái của mình cho ông ta, nhưng tất cả những cố gắng đó đều thất bại. Sau khi vua Ferdinand chết, người kế vị ông ta, Charles V, rút hết quyền lực của Balboa khiến ông trở thành một mục tiêu trả thù dễ dàng.

Pedrarias cho bắt ông với tội danh mưu phản chống lại tổng đốc đầu tiên, Ngài chuẩn chữ, và ngày 12 tháng Một năm 1519, ông bị kết tội chết và đưa đi hành hình.

“Ông ấy đã để lại tấm gương về một người trung thực và yêu hòa bình. Cũng thật lạ, vì cho tới tận ngày nay thổ dân Cuna và Choco vẫn nói tốt về ông. Đó là người Tây Ban Nha duy nhất để lại một kỷ niệm tốt đẹp. Balboa. Tiền quốc gia của Panama mang tên ông, nhưng nó không còn tồn tại. Ai biết được chứ, sự trung thực cũng không còn nữa, chính vì thế mà nó trở nên thật đáng giá với chúng ta,” Chuchú kết luận.

Đúng vậy. Sự trung thực là một phẩm chất được người Panama đánh giá rất cao. Vào lễ ký hiệp ước Torrijos-Carter năm 1979 nhằm phục hồi chủ quyền của Panama trong khu vực kênh đào, tổng thống Mỹ có mặt tại buổi lễ với khoảng mười cố vấn và tướng lĩnh. Omar Torrijos, về phần mình, có hai nhà văn tháp tùng, Gabriel García Márquez và Graham Greene, cùng một trung sĩ trong vệ quốc đoàn Panama: José de Jésus Martínez, tức Chuchú.

Carter ký đầu tiên rồi chuyển bút cho Torrijos; ông này lưỡng lự, nghịch nghịch cái bút một chút và cuối cùng nói với bạn mình:

- Mình ký không nhỉ, Chuchú? ông hỏi trong khi các thị trường chứng khoán toàn cầu đang run rẩy như lên cơn sốt rét.

Thế là Chuchú quan sát hồi lâu gương mặt Jimmy Carter, nhìn tóc, tai, môi, mắt ông ta, mọi chi tiết trước khi kết luận:

- Ừ, ký, anh Mẽo này có vẻ trung thực.

--------------------------------

❀ ❀ ❀

[1] 9*Ý chỉ Christopher Columbus.