43.

Vào những buổi sáng thứ ba và thứ sáu, các thầy giáo đến trường Amitrano phê bình các tác phẩm đã hoàn thành. Ở Pháp họa sỹ chẳng kiếm được bao nhiêu tiền, trừ phi họ vẽ chân dung và được những người Mỹ giàu có đỡ đầu; và những người danh tiếng lấy làm sung sướng tăng thêm thu nhập bằng cách mỗi tuần một lần hai ba tiếng đồng hồ đến các xưởng vẽ để dạy mỹ thuật. Ngày thứ ba là ngày Michel Rollin đến trường Amitrano. Ông là người đứng tuổi, râu bạc, nước da hồng hào và vẽ nhiều tranh trang trí cho nhà nước, nhưng những tranh này là đối tượng nhạo báng của học trò ông. Ông là môn đệ của Ingress, không tiếp thu sự phát triển của nghệ thuật, tức giận khó chịu với Tas de farceurs là Manet, Degas, Monet và Sisley, nhưng ông là thầy giáo xuất sắc, lịch thiệp hay giúp đỡ động viên mọi người. Foinet, trái lại là người khó hòa hợp, ông đến xưởng vẽ vào những ngày thứ sáu. Ông ta người nhỏ bé hom hem, răng xấu xí, vẻ mặt cáu gắt, râu hoa râm rối xù, mắt hung dữ, giọng nói the thé, mỉa mai châm biếm. Luxembourg đã mua tranh của ông: vào lứa tuổi hai mươi năm, ông đã hân hoan chờ đón một tương lai xán lạn, nhưng tài hoa của ông là do tuổi trẻ hơn là do tính cách, nên trong hai mươi năm ông không làm gì hơn là vẽ phong cảnh, điều đã đem đến thành công quá sớm cho ông. Nếu như có ai đó chê tranh ông đơn điệu, ông đáp:

- Corot[1] chỉ vẽ một kiểu thôi. Tại sao tôi lại không vẽ được như thế.

Ông ghen tị với thành công của người khác, và đặc biệt ác cảm với những người thuộc phái ấn tượng, vì ông xem sự thất bại của bản thân là do các tác phẩm rồ dại của chính họ đã hấp dẫn được quần chúng, những con vật bẩn thỉu, ngược lại với thái độ khinh khỉnh vui vẻ của Michel Rollin, người vẫn gọi phái ấn tượng là những kẻ lừa đảo, ông hết lời chửi rủa họ, và những cái tên như “Crapule” (đại bất lực), “Canaille” (đồ vô lại) được coi là những từ êm ái nhất. Ông tiêu khiển bằng cách lăng mạ đời tư của họ, và vơi thái độ hài hước chua cay, với những chi tiết báng bổ, tục tĩu, ông công kích dòng dõi chính thống, quan hệ vợ chồng trong trắng của họ; ông dùng hình tượng kiểu phương đông, cách cường điệu của phương đông để nêu bật sự khinh miệt thô bỉ của mình. Ông cũng không giấu giếm thái độ coi thường đối với những sinh viên có tác phẩm được ông xem xét. Họ ghét ông nhưng họ sợ ông. Phụ nữ thường phải phát khóc trước những câu nói chua cay tàn nhẫn của ông, nhưng sau đó ông vẫn diễu cợt họ. Ông vẫn được giữ lại ở xưởng vẽ, bất kể sự phản đối của những kẻ chịu nhiều cay đắng bị ông công kích, bởi vì, chẳng nghi ngờ gì nữa, ông là một trong những thầy giáo giỏi nhất Pari. Thỉnh thoảng người mẫu cũ, lúc này trông nom công việc trong trường đánh bạo khuyên can ông, nhưng trước thái độ láo xược quá đáng của nhà họa sỹ, ông đành chịu thua và khúm núm chịu tạ lỗi.

Chính Foinet là người Philip tiếp xúc đầu tiên. Khi Philip đến thì ông ta đã có mặt ở xưởng vẽ. Ông đi từ giá vẽ này sang giá vẽ khác, bên cạnh là chị Otter, người sinh viên chịu trách nhiệm thu tiền góp, đi cùng để phiên dịch những ý kiến nhận xét của ông cho những ai không biết tiếng Pháp. Fanny Price ngồi cạnh Philip, đang say sưa làm việc. Mặt cô tái xanh vì lo lắng, chốc chốc cô ngừng lại băn khoăn, chùi hai bàn tay hâm hấp mồ hôi vào áo. Bỗng cô quay sang Philip nhìn anh lo lắng, nhưng cô giấu giếm nước mắt dưới cặp lông mày chau lại.

- Anh cho bức tranh này có được không? - Cô hất hàm về phía bản vẽ của mình hỏi.

Philip đứng dậy nhìn vào bảng về. Anh sửng sốt, anh cảm thấy cô chẳng nhìn thấy gì hết, hình mẫu bị vẽ sai không sửa lại được.

- Tôi chỉ mong vẽ được bằng nửa chừng ấy thôi - Anh đáp.

- Anh mới đến, không thể mong thế được. Mong vẽ được như tôi thì hơi quá, tôi đã ở đây hai năm rồi.

Fanny Price làm cho Philip bối rối. Cô tự phụ lạ lùng. Philip phát hiện ra là mọi người trong xưởng vẽ đều rất ghét cô, và điều này cũng không đáng ngạc nhiên vì cô có vẻ như quyết tâm xúc phạm mọi người.

- Tôi đã than phiền về Foinet với chị Otter - Cô nói - Hai tuần vừa rồi ông ta không chú ý bảng vẽ của tôi. Ông bỏ ra hàng nửa giờ với chị Otter vì chị là người thu tiền góp. Xét cho cùng, tôi cũng trả tiền bằng mọi người, tôi cho rằng tiền của tôi cũng có giá như tiền của họ. Tôi không hiểu vì sao tôi không được quan tâm như người khác.

Cô cầm thỏi chì than lên nhưng một lúc sau lại đặt xuống.

- Bây giờ thì tôi chẳng vẽ gì được nữa. Tôi hồi hộp kinh khủng.

Cô nhìn Foinet đang đi đến cùng với chị Otter là người phụ nữ nhu mỳ tầm thường nhưng tự mãn ra vẻ ta đây. Foinet ngồi xuống bên cạnh giá vẽ của một phụ nữ Anh bé nhỏ, tóc rối bù, tên là Ruth Chalice. Chị có cặp mắt đen xinh đẹp lờ đờ say đắm, khuôn mặt gầy khổ hạnh nhưng khêu gợi, nước da chị trắng ngà, do ảnh hưởng của Burne Jones lúc bấy giờ, được giới phụ nữ trẻ tuổi ở Chelses ưa chuộng. Foinet có chiều vui vẻ, ông không nói nhiều với chị, nhưng cầm lấy thỏi chì than của chị và chỉ bằng những nét sắc sảo nhất ông đã chỉ ra những chỗ sai sót. Chalice rất vui, mặt chị hớn hở khi ông đứng dậy. Ông đến chỗ Clutton, lúc ấy Philip cũng hồi hộp, nhưng chị Otter đã hứa sẽ giúp anh mọi việc ổn thỏa. Foinet đứng lại một lúc trước bức vẽ của Clutton, lặng lẽ cắn ngón tay cái rồi lơ đãng phun lên bức vẽ mẩu da nhỏ xíu ông vừa cắn đứt.

- Ðây là nét vẽ đẹp - Cuối cùng ông nói, lấy ngón tay cái chỉ vào nét vẽ làm ông thích thú - Anh đã bắt đầu biết vẽ rồi đấy.

Clutton không đáp nhưng nhìn thầy với vẻ dửng dưng mỉa mai quen thuộc của anh đối với ý kiến của mọi người.

- Tôi bắt đầu nghĩ rằng ít nhất anh cũng có một chút tài năng.

Chị Otter bĩu môi, vốn không ưa Clutton, chị không thấy có gì đẹp trong bức vẽ của anh.

Foinet ngồi xuống, đi sâu vào những chi tiết chuyên môn. Otter dần dần thấm mệt vì phải đứng lâu, Clutton không nói gì, thỉnh thoảng gật đầu và Foinet thấy hài lòng rằng anh nghe ông, nhưng rõ ràng là họ không bao giờ hiểu nhau. Sau đó Foinet đứng lên đi đến chỗ Philip.

- Anh ấy mới đến chỉ có hai ngày - Chị Otter vội vã giải thích - Anh ta mới vào học. Trước đây, anh ta chưa học bao giờ.

- Biết rồi! - Ông nói.

Ông bước qua và Otter nói nhỏ với ông:

- Ðây là người phụ nữ trẻ mà tôi đã nói với thầy.

Ông nhìn Price như nhìn một con vật gớm ghiếc, giọng nói của ông dần dần càng gay gắt.

- Hình như cô cho rằng tôi không chú ý đầy đủ đến cô. Cô đã phàn nàn với chị thu tiền. Được rồi, có cho tôi xem bức họa mà cô muốn tôi chú ý tới - Price đỏ mặt. Dưới làn da ốm yếu, máu cô như ngả sang màu đỏ kỳ dị. Không đáp lại, cô chỉ vào bức họa mà có cặm cụi vẽ từ đầu tuần. Foinet ngồi xuống.

- Nào, nào, cô muốn tôi nói với cô điều gì? Cô muốn tôi nói với cô rằng bức họa này rất tốt chăng? Bức họa này không tốt đâu. Cô muốn tôi bảo bức họa này vẽ đẹp chăng? Không có giá trị đâu. Cô muốn tôi chỉ ra cho cô cái gì sai trái trong bản vẽ chăng? Tất cả đều hỏng hết. Cô có muốn tôi bảo cô phải làm gì với bản vẽ này không? Phải xé bỏ đi thôi. Bây giờ cô hài lòng chưa?

Mặt Price nhợt nhạt. Cô giận muốn điên lên vì ông nói hết tất cả điều đó trước mặt Otter. Mặc dù ở Pháp lâu, hiểu tiếng Pháp khá giỏi, nhưng khó khăn lắm cô mới nói được vài lời.

- Ông ta không có quyền đối xử với tôi như vậy. Tiền bạc của tôi cũng quý như bất cứ của ai. Tôi trả công cho ông ấy dạy tôi học. Ðó không phải là cách ông ấy dạy tôi.

- Cô ấy nói gì thế, cô ấy nói gì thế? - Foinet hỏi. Otter ngập ngừng dịch và Price nhắc lại bằng thứ tiếng nói rất dở.

- Tôi trả công cho ông để ông dạy tôi học.

Mắt Foinet long lanh giận dữ, ông vung nắm tay, cao giọng:

- Nhưng mà nhân danh Chúa, tôi không thể dạy cô. Tôi dạy con lạc đã còn dễ hơn.

Ông quay sang Otter “Chị thử hỏi xem cô ấy vẽ để đùa sao. Hay là cô ấy mong kiếm tiền bằng cách đó”.

- Tôi sẽ kiếm sống với tư cách là nghệ sỹ. - Price đáp.

- Vậy thì tôi có bổn phận nói cho cô biết rằng cô đang lãng phí thì gian. Cô không có tài, điều đó không hề gì, tài năng ngày nay không chạy rông ngoài đường, cô không có một biểu hiện nào của năng khiếu. Cô ở đây bao lâu rồi? Một đứa trẻ lên năm chỉ sau hai bài học là nó sẽ vẽ giỏi hơn cô. Tôi chỉ nói với cô một điều là hãy từ bỏ mưu toan vô vọng này. Có lẽ cô kiếm sống bằng nghề quản gia nô tốt hơn là làm họa sỹ. Cô nhìn đây.

Ông cầm một mẩu chì than, mẩu chì than gẫy khi ông ấn mạnh vào giấy, ông chửi rủa, và với mẩu chì còn lại, ông vẽ vạch lên những nét rộng vững chãi. Ông vừa vẽ nhanh, vừa nói, miệng ông phun ra những lời độc ác.

- Cô nhìn đây. Hai cánh tay này không dài bằng nhau. Cái đầu gối này phi lý quá. Tôi đã bảo cô đây là cháu bé lên năm. Cô xem, chân nó không đứng vững. Cái bàn chân này này!

Cứ mỗi lời nói, cây bút chì giận dữ lại ghi một nét vẽ và chỉ trong chốc lát không còn nhận ra được bức họa mà Fanny Price đã hăm hở bỏ vào bao nhiêu thì giờ công sức, lúc này nó chỉ còn là một mớ rối rắm đường nét lộn xộn. Cuối cùng ông ta ném mẩu than xuống đất và đứng lên.

- Cô ạ, hãy nghe lời tôi khuyên, cố gắng mà làm nghề may - Ông nhìn đồng hồ: Mười hai giờ - Xin chào các ông, tuần sau ta gặp nhau.

Price chậm rãi thu thập đồ đạc dụng cụ. Philip ở lại sau cùng để nói với cô vài lời an ủi. Anh không nghĩ được gì ngoài một câu:

- Tôi hết sức lấy làm tiếc. Con người kia quả là quá thô bạo.

Cô quay lại giận dữ nhìn anh.

- Anh chờ tôi để nói thế đấy phải không? Khi nào cần sự thông cảm của anh, tôi sẽ yêu cầu. Tránh ra cho tôi đi.

Cô đi qua mặt anh ra khỏi xưởng vẽ. Philip nhún vai, khập khễnh lê bước đến nhà hàng Gravier ăn trưa.

- Thật đáng đời - Lawson nói, khi Philip kể lại cho anh ta nghe những việc đã xảy ra - Cái con đĩ quàu quạu!

Lawson hết sức nhạy cảm với những lời chỉ trích nên để tránh việc này, khi có Foinet đến, anh không tới xưởng vẽ.

- Tôi không muốn ai có ý kiến về công việc của tôi - Anh nói - Tự tôi hiểu lấy việc đó tốt hay xấu.

- Như vậy là anh muốn nói anh không thích ai có ý kiến xấu đối với tác phẩm của anh - Clutton trả lời cộc lốc.

Buổi chiều, Philip nghĩ nên đến Luxembourg xem tranh, khi đi qua công viên anh thấy Fanny Price đang ngồi ở chỗ thường ngày. Anh vẫn còn bực về thái độ thô lỗ của cô đối với nhã ý của anh, nên anh đi qua, làm ra vẻ không trông thấy cô. Nhưng cô đứng lên ngay và đi về phía anh.

- Anh định phớt lờ tôi à? - Cô nói.

- Không, dĩ nhiên là không. Tôi cho rằng có lẽ cô muốn ngồi một mình cho yên tĩnh.

- Anh đi đâu đấy?

- Tôi muốn đi ngó qua tranh của Manet mà tôi được nghe nói rất nhiều.

- Anh có vui lòng để tôi đi cùng không? Tôi biết Luxembourg khá rõ. Tôi có thể đưa anh đi xem một vài bức họa đẹp.

Anh hiểu rằng cô không thể xin lỗi một cách thẳng thắn nên coi lời đề nghị này như một cách để sửa chữa lỗi lầm.

- Quý hóa quá, tôi rất muốn như thế.

- Anh không cần đồng ý, nếu như anh muốn đi một mình. - Cô ngờ vực nói.

- Không bao giờ.

Họ đi về phía phòng tranh. Bộ sưu tầm của Caillebotte được trưng bày cách đó không lâu, đây là lần đầu tiên chàng sinh viên có dịp xem xét thoải mái các tác phẩm của người theo trường phái ấn tượng. Cho đến lúc ấy, anh mới chỉ được xem những tác phẩm đó ở cửa hàng Durant-Rue đường Lafitte.

Không như đồng nghiệp của họ ở Anh thường có thái độ trịch thượng đối với họa sĩ, người bán tranh ở đây luôn luôn vui lòng đưa cho người sinh viên nghèo khổ nhất xem bất cứ cái gì anh ta muốn xem, hoặc sinh viên có thể dễ dàng xin thẻ ra vào nhà riêng của họ vào những ngày thứ ba để được xem những bức tranh nổi tiếng. Price đưa thẳng Philip đến bức Olympia của Manet. Anh im lặng sững sờ nhìn bức tranh.

- Anh thích bức tranh này không? Price hỏi.

- Tôi chưa hiểu - Anh yếu ớt trả lời.

- Anh có thể tin tôi, đây là bức tranh đẹp nhất trong phòng trưng bày, có lẽ không kể bức chân dung mẫu thân của ông Whistler.

Cô để anh ngắm kiệt tác đó một lúc rồi sau đó đưa anh đến xem bức tranh vẽ về một nhà ga xe lửa.

- Ðây là một tác phẩm của Monet - Cô nói - Ðây là nhà ga St-Lazare.

- Nhưng đường ray lại không song song - Philip nói.

- Cái đó quan trọng gì? - Cô kiêu ngạo hỏi.

Philip ngượng vô cùng. Ở xưởng vẽ Franny Price quen nói năng liến thoắng nên lúc này cô đang gây ấn tượng với Philip bằng kiến thức rộng rãi của mình. Cô bắt đầu giải thích tranh cho anh một cách kiêu ngạo nhưng không phải là không thông tuệ, cô chỉ cho anh nhận ra được ý đồ của tác giả, chỉ cho anh điều phải tìm. Cô vừa nói vừa luôn khoa khoa ngón tay cái, đối với Philip, mọi điều cô nói đều mới mẻ, anh hết sức chú ý lắng nghe nhưng đồng thời cũng cảm thấy hoang mang. Từ trước tới giờ Watts và Burne-Jones là những họa sĩ được anh tôn sùng. Sắc màu đẹp đẽ của người thứ nhất, nét bút cầu kỳ của người thứ hai thỏa mãn hoàn toàn về nhạy cảm của thẩm mỹ của anh. Thứ cảm nghĩ lý tưởng mơ hồ, một chút ít tư tưởng triết lý làm nên nhan đề các bức tranh của họ, những cái đó rất mực phù hợp với chức năng của nghệ thuật như anh đã hiểu sau khi đã cần cù nghiên cứu Ruskin; nhưng ở đây có một cái gì đó hoàn toàn khác, ở đây không có tiếng gọi của đạo đức và ngắm nhìn những tác phẩm này không giúp được ai sống một cuộc đời thanh cao hơn, trong sạch hơn. Anh cảm thấy bối rối. Cuối cùng anh nói: - Chị ạ, tôi mệt quá rồi, tôi nghĩ rằng lúc này không thể nhồi nhét thêm một chữ gì cho nó có ích. Ta ra ghế dài kia ngồi thôi.

- Ðúng đấy, nghệ thuật là đừng có vơ vét quá nhiều trong một lúc, như vậy tốt hơn - Price đáp.

Khi cả hai đã ra đến ngoài, anh cuồng nhiệt cảm ơn cô đã không quản khó nhọc giúp đỡ anh.

- Ô, thôi được rồi - Cô nói, vẻ không vừa ý - Tôi làm việc này vì tôi thích như vậy. Nếu anh muốn, ngày mai chúng ta sẽ đi Louvre, tôi sẽ đưa anh đến cửa hàng Durant-Ruel.

- Chị thực quá tử tế với tôi.

- Anh không xem tôi là người đáng ghét như phần đông bọn họ chứ?

- Không đâu - Anh mỉm cười đáp.

- Họ tưởng họ sẽ xua đuổi tôi ra khỏi xưởng vẽ, nhưng họ không làm được đâu. Tôi sẽ còn ở lại đó chừng nào tôi muốn. Mọi chuyện sáng nay là chính con mụ Lucy Otter làm ra. Tôi biết điều đó. Mụ ấy vốn ghét tôi. Mụ nghĩ rằng sau chuyến này tôi sẽ bỏ đi, tôi dám chắc mụ ấy thích tôi bỏ đi. Mụ ấy sợ tôi biết quá nhiều chuyện về mụ mà.

Price kể cho anh nghe một câu chuyện dài rắc rối. Như vậy thì Otter, cái con người tẻ nhạt đoan trang ấy có những chuyện gian díu rất khó nói. Sau đó cô nói đến Ruth Chalice, người con gái được Foinet khen ngợi sáng hôm nay.

- Ả ăn nằm với mọi người trong xưởng vẽ, không hơn một gái điếm. Mà lại còn ở bẩn nữa, cả tháng không tắm được một lần. Tôi biết rất rõ điều đó.

Philip khó chịu ngồi nghe cô kể, anh đã nghe nhiều chuyện xì xào về Chalice, nhưng còn chị Otter, chị ta hiện đang sống với mẹ, mà lại bảo chị ta là người không đoan chính thì thật nực cười. Người phụ nữ đang đi bên anh cùng với những điều dối trá hiểm độc ấy rõ ràng đã làm anh kinh tởm.

- Mặc kệ cho họ nói, tôi cứ tiếp tục chất nghệ sĩ. Tôi cảm thấy tôi là nghệ sĩ. Tôi thà tự tử còn hơn là chịu từ bỏ. Ồ tôi chẳng phải là kẻ đầu tiên bị cả trường chế giễu và sau này sẽ trở thành người duy nhất có tài. Tôi chỉ quan tâm đến nghệ thuật, muốn hiến dâng cuộc đời tôi cho nghệ thuật. Chỉ còn vấn đề là phải bền bỉ gắn bó với nó.

Ðối với ai không đánh giá cô đúng như ý thì cô cho họ có những động cơ xấu xa. Cô ghét Clutton. Cô nói với Philip rằng bạn anh thực sự chẳng có tài năng, hời hợt, thích chưng diện. Còn Lawson?

- Một kẻ thô lỗ, tóc thì hung hung đỏ, mặt đầy tàn nhang. Hắn sợ Foinet quá đến nỗi không dám để lão ấy xem tác phẩm của mình. Nói cho cùng thì tôi cũng chả sợ gì việc đó, có đúng không? Tôi cóc cần những điều Foinet nói với tôi. Tôi biết mình là một nghệ sĩ chân chính.

Họ đã đến phố cô ở, và Philip từ biệt cô, thở phào nhẹ nhõm.

❀ ❀ ❀

[1] Corot (1796-1875): họa sĩ vẽ phong cảnh, người Pháp.