Trên sông Ngô Tống, trời đã hoàn toàn tối hẳn. Những đám mây đen dày đặc chồng chất lên nhau, ruộng đồng hai bên bờ cùng những ngôi nhà tranh thưa thớt đều chìm khuất trong màn đêm. Gần bờ mọc rải rác những cây bạch quả vươn cao thẳng tắp, gió Tây Nam từng trận cuồn cuộn thổi tới, lay động những cành khô trụi lá, nhìn từ xa như những cái bóng đen kịt, xõa mái tóc bù xù.
Trên mặt sông chỉ có một chiếc thuyền mui thấp đang xuôi về hướng Nam. Đang lúc ngược gió, mũi thuyền vang lên tiếng nước róc rách. Phía đuôi thuyền có hai cây chèo, một cặp vợ chồng nông dân trẻ tuổi chèo cây bên phải, một người gù lưng tầm bốn mươi tuổi chèo cây bên trái. Trời rất lạnh, tay chèo thuyền của họ đều được bọc trong ống tay áo bằng bông. Mọi người hơi nghiêng đầu, ánh mắt xuyên qua nóc mui nhìn thẳng vào đoạn đường tối tăm phía trước; mái chèo trong tay không còn thảnh thơi như lúc sóng yên biển lặng, mỗi một nhịp kéo đều phải dùng một bên vai rướn về phía trước, một chân nén xuống để lấy đà; gió dữ thổi tới, ôm chặt lấy đầu mặt, lại luồn qua cổ áo chui vào trong, áp sát vào khắp trước ngực sau lưng. Họ không nói một lời, lồng ngực thở ra những hơi phì phò thô ráp.
Trong khoang thuyền nhỏ thắp một ngọn nến đỏ, gió luồn qua khe cửa gỗ phía trước, ngọn lửa chốc chốc lại cúi rạp xuống như cánh hoa sắp rụng, thế nên thân nến tích lại một tầng sáp dày. Ánh vàng của nến rọi sáng mọi thứ trong khoang. Trên chiếc ván trải phẳng sát vách sau có chất chăn nệm, một người chừng hai mươi lăm, hai mươi sáu tuổi đang nằm trên đó. Dù sinh trưởng ở vùng sông nước, anh ta dường như lại mắc bệnh say sóng bẩm sinh, chỉ cần bước lên mũi thuyền, thân thuyền tròng trành vài cái là đã thấy dạ dày chộn rộn, đầu óc quay cuồng. Lần này lại gặp gió ngược, lúc lên thuyền từ một giờ chiều là đã nằm bẹp dí cho đến tận bây giờ, vẫn chưa ngồi dậy lần nào. Nằm thế này thì tự nhiên chẳng thấy gì; đôi mắt cận thị lơ đễnh hơi nhắm lại, một điếu thuốc lá ngậm xéo ở khóe miệng, một làn khói xanh từ đầu châm chầm chậm tỏa lên, có thể thấy anh ta vốn không hề hút. Hai má hơi hóp lại, vì lạnh mà đỏ ửng, sống mũi thẳng, đôi lông mày không đậm không nhạt, ở giữa kẹp thêm một cặp kính gọng vàng hình bầu dục, trông ra dáng phong độ của một thanh niên trí thức.
Ngay trước chiếc giường ván, một người tựa tay lên chiếc bàn nhỏ ngồi đó là một thanh niên còn trẻ hơn. Đôi mắt trong trẻo của anh đang đăm đăm nhìn ngọn lửa nến, trong lòng đang nghĩ về tương lai của chính mình. Nhưng nói là suy nghĩ, chi bằng bảo là đang mông lung cảm nhận thì đúng hơn. Anh cảm thấy cuộc sống phiền muộn đã hoàn toàn lùi về quá khứ, còn cảnh tượng hiện tại đang ngồi thẫn thờ trong khoang thuyền nhỏ, đi trên hải trình ngược gió này, chính là nét bút kết thúc trọn vẹn. Chờ đợi anh ở phía trước là những người bạn đồng hành chí hướng, là sự nghiệp tâm đầu ý hợp, là sự thống nhất giữa lý tưởng và thực tế; tất cả những điều này đều là điều tất yếu, cũng giống như đêm nay tuy là thời tiết mây mù gió giật, nhưng không phải ngày mai thì ngày kia hoặc ngày mkia nữa, thế nào cũng sẽ có một buổi ban mai đáng yêu tựa nụ cười.
Con đường qua lại lần đầu thường có cảm giác dài đặc biệt, lại thêm cơ thể bồng bềnh tròng trành kéo dài suốt nửa ngày trời, thanh niên đang ngồi đây không khỏi cảm thấy một trận nôn nao phiền muộn, liền dời ánh mắt nhìn người đồng hành đang nằm mà hỏi rằng: "Sắp tới chưa?" Tuy phiền muộn, nhưng thần thái của anh vẫn vô cùng ôn hòa, chân chất; đôi lông mày rậm hơi nhíu lại, đây là biểu hiện thói quen hay suy nghĩ của anh; chiếc trán đầy đặn đón ánh nến rọi sáng, mái tóc bù xù nhưng không hề thô kệch xõa tung trên đó.
"Cậu nôn nóng rồi đấy, Hoán Chi," người đang nằm dùng hai ngón tay kẹp điếu thuốc lá ở khóe miệng, từ từ mở mắt ra. "Thật không khéo, chuyến đi con đường này lần đầu tiên của cậu lại gặp gió ngược. Nếu xuôi gió thì giương căng buồm lên một cái, bốn tiếng là tới nơi rồi. Bây giờ..." Nói đến đây, anh ta hơi ngẩng người dậy, xoay đầu lại, nhắm một mắt, tròng mắt qua khe ván mui nhìn ra ngoài, muốn nhận diện những mốc dấu quen thuộc dọc đường. Nhưng ngoại trừ mấy bóng cây đen sẫm dọc bờ sông ra, thì chỉ có một khoảng mờ mịt. Anh liền gõ vào cánh ván ngăn cách với đuôi thuyền rồi hỏi: "A Thổ, qua thôn Đào chưa?"
"Vừa mới qua thôi," người thanh niên nông phu ở đuôi thuyền đáp, qua giọng nói có thể nhận ra sự nhẫn nại của anh ta khi phải chống chọi với cơn gió Tây Nam dữ dội.
"Ừm, qua thôn Đào rồi, còn sáu dặm đường nữa; nhiều nhất là bảy rưỡi là có thể tới." Người đang nằm nói xong, thân hình lại nằm duỗi thẳng ra; nhìn lại điếu thuốc lá trong tay còn sót lại không bao nhiêu, tiện tay dập tắt, rồi kéo một góc chăn lên đắp cho đôi chân của mình.
"Lại thêm bảy rưỡi nữa ư," Hoán Chi nhìn cổ tay trái của người đồng hành, "Bây giờ là sáu rưỡi rồi phải không? Đến trường là tám giờ mất."
Người đang nằm giơ cổ tay trái lên ngắm nghía, lại áp sát vào tai nghe ngóng, rồi nói: "Bây giờ là sáu giờ rưỡi quá bảy phút."
"Thế thì, lúc đến trường, sợ rằng tiên sinh Tưởng đã về rồi ấy chứ."
"Tôi nghĩ là không đâu. Cậu ta biết hôm nay ngược gió, nhất định sẽ đợi cậu ở trường. Cậu ta mong cậu sốt ruột lắm đấy. Hôm nay tôi đi đón cậu, cũng là do cậu ta giục gấp quá mà thôi. Bằng không, đợi ngày mai ngày kia dứt gió rồi đi chẳng tốt hơn sao?"
Hoán Chi có chút kích động, ấp úng nói: "Thụ Bá, tôi chỉ sợ sau này sẽ khiến thầy ấy thất vọng. Nhưng tôi sẵn sàng dốc lòng dốc sức phục vụ, vì ý tốt của thầy ấy, cũng vì sở thích của chính mình."
"Hai cậu hơi có điểm giống nhau đấy." Thụ Bá liếc nhìn Hoán Chi rồi nói.
"Gì cơ? Ý anh là..."
"Ý tôi là cả hai cậu đều thích lý tưởng, điểm này rất giống nhau."
Hoán Chi thanh tao nói: "Cái này là do đều làm sự nghiệp giáo dục mà ra. Tỷ như thợ mộc, làm một cái bàn, làm một cái ghế, đâu cần đến lý tưởng; hoặc là thợ hồ, anh ta xây tường chỉ cần xếp từng viên gạch này lên viên gạch khác là được, cũng chẳng cần đến lý tưởng. Sự nghiệp giáo dục là bồi dưỡng con người, —— con người nên được bồi dưỡng thành hình dáng như thế nào? Con người nên được bồi dưỡng ra sao? —— Cái này không thể không có lý tưởng." Hoán Chi thanh tao nói, dường như nhân tiện đại diện cho tiên sinh Tưởng tuyên bố với mọi người chung quanh. Bình thường anh hay gặp một số người quá mức không thích lý tưởng, nghe những lời bàn tán tự cho là không mấy lý tưởng của họ, lại nói anh là "thiên mã hành không" (ngựa trời bay lượn), "xa rời thực tế", thường khiến anh cảm thấy khó chịu như thể bị oan ức vậy. Bây giờ Thụ Bá nhắc đến chuyện lý tưởng, tuy không có ý coi thường anh, anh cũng không kìm được mà nói ra những lời biện hộ trên.
"Lão Tưởng đại khái cũng có ý này." Thụ Bá nhắm nhắm mắt, tiếp tục nói: "Cho nên tôi từng kể với cậu, cậu ta viết xong một bài văn nêu ý kiến về giáo dục, bài văn đó chính là lý tưởng của cậu ta."
"Anh có nhớ bài văn ấy của thầy ấy nói thế nào không?" Trong mắt Hoán Chi lộ ra ánh sáng đầy khát khao.
"Mở đầu cậu ta phân biệt thế nào là tính, thế nào là tập, lại nói về sự tiếp nhận và bài xích của trẻ em đối với giáo dục, lại nói về ý nghĩa chân chính của mỹ dục và thể dục, —— chà! Nhớ không rõ lắm, hơn hai chục trang bản thảo cơ. Dù sao cậu ta cũng muốn đưa các vị giáo viên xem, đặc biệt mong mỏi được bàn bạc trước với cậu, lát nữa lên bờ, cậu ta nhất định sẽ lập tức lấy xấp bản thảo không rời thân ấy ra ngay cho xem."
Hoán Chi cảm phục nói: "Có người nhiệt tình đến thế cơ à!" Liền mường tượng dung mạo, cử chỉ, tính cách, sở thích của tiên sinh Tưởng, chốc lát lại rơi vào trầm tư; dường như nắm bắt được một chút, nhưng ngay lập tức lại thấy hoàn toàn mông lung. Dù thế nào đi nữa, sau bảy rưỡi, là sẽ được gặp mặt thực thể của con người được mường tượng này; nghĩ đến đây, không khỏi mừng rỡ lại phấn khởi.
Gió có vẻ như thổi mạnh hơn, tiếng nước róc rách ở mũi thuyền mang theo âm điệu nức nở; ngọn nến cứ cúi rạp xuống, nước mắt nến chảy thẳng xuống, chất đống ở cái đế bằng thiếc của chân nến; thân thuyền tròng trành lại càng dữ dội hơn, điều này cho thấy ba người ở đuôi thuyền đang phải dùng sức nhiều hơn.
Thụ Bá co hai chân lại một chút, lại lật hé góc chăn đang đắp lên, nhún vai nói: "Sự việc thường không thể lường trước được. Lúc trước cậu làm giáo viên tiểu học, chẳng phải thường xuyên viết thư cho tôi, nói đây là việc tẻ nhạt duy nhất trên đời, có thể sớm ngày thoát khỏi là may mắn lắm sao?"
"Ừm, đúng thế." Hoán Chi ổn định lại sự mừng rỡ và phấn khởi trong lòng, nghiêm túc đáp.
"Cho đến bây giờ, cách nhau chẳng quá một hai năm, cậu lại nói sự nghiệp giáo dục là có ý nghĩa nhất, tình nguyện gắn bó suốt đời."
Hoán Chi lộ ra nụ cười đắc ý: "Nhớ là đã viết thư cho anh. Sau đó tôi gặp được một người đồng nghiệp, cái tinh thần quên mình, quên cả vạn vật, chỉ biết phục vụ trẻ em, chỉ biết dấn thân vào thế giới của trẻ em ở anh ấy, chà! Tôi không sao nói lên lời, tôi chỉ biết khâm phục, chỉ biết ngưỡng mộ."
"Chính anh ta đã thay đổi tâm tư chán ghét sự nghiệp giáo dục của cậu ư?"
"Đương nhiên là đã thay đổi rồi. Bất kể việc gì, ngòi nổ dẫn đến bước ngoặt không cần phải quá mức to tát: Tỷ như tôi thích đọc sách triết học, chỉ vì ban đầu từng dùng ba đồng xu mua được cuốn 'Ba nhà triết học Hy Lạp' từ một gạp hàng ven đường; lại như tôi hướng về chủ nghĩa xã hội, chỉ vì năm năm trước trên báo có đăng một bài viết bàn về đảng Xã hội và đảng Lao động Anh, mà bài viết đó vừa khéo lọt vào mắt tôi. Người đồng nghiệp ấy mang lại cho tôi chính là một bước ngoặt như thế. Tôi nghĩ, hà cớ gì mình phải đi tìm kiếm một cuộc sống phong phú thỏa mãn từ những nơi khác? Người đồng nghiệp ấy cảm thấy cuộc sống của chính mình rất phong phú, rất thỏa mãn, mà tôi thì hoàn toàn giống như anh ấy, đang làm giáo viên, chẳng lẽ tôi lại không thể có được những trải nghiệm mà anh ấy đạt được sao? Có, có, có, tôi mười phần khẳng định. Quan niệm thay đổi, cái gì cũng thay đổi theo: Học sinh bên cạnh không còn là những đứa trẻ bẩn thỉu đáng ghét; phòng học vuông vức bốn góc không còn là ngục tù tẻ nhạt vô vị. Hôm trước rời xa lũ trẻ ấy, nghĩ đến việc sau này không còn đồng hành cùng chúng nữa, trong lòng thực sự có chút khó chịu." Hoán Chi nói đến đây, mí mắt khép lại, hoài niệm lại hương vị ngọt ngào còn lưu giữ trong ký ức.
Thụ Bá mỉm cười nói: "Cũng rứa cả thôi. Làm giáo viên ở đằng kia, sang đây cũng làm giáo viên; đằng kia có học sinh, đằng này cũng có học sinh; nói không chừng học sinh đằng này còn đáng yêu hơn ấy chứ."
Hoán Chi ngồi thẳng người dậy, toàn tâm toàn ý nhìn đăm đăm về phía trước, dường như xuyên qua cánh ván của khoang giữa khoang trước, xuyên qua màn đêm dày đặc phía trước, đã nhìn thấy rất nhiều học sinh ở ngôi trường mà mình sắp tới nhận việc.
Hoán Chi từ những học sinh trong tương lai mà nghĩ đến hạnh phúc của các em, bởi vì các em có một vị hiệu trưởng vô cùng hứng thú và thích nghiên cứu về giáo dục là tiên sinh Tưởng, cho nên mới cảm thán như vậy. Số hiệu trưởng mà cậu từng cộng tác có ba người, quen biết thì ít gì cũng phải một hai chục người, đâu ra người có hứng thú với giáo dục như tiên sinh Tưởng chứ? Nghiên cứu thì lại càng không dám bàn tới. Bọn họ chẳng qua chỉ vì ăn uống, thấy chức vụ giáo chức cũng y hệt như vị trí nhân viên thu thuế ly-ca (licence) vậy. Cậu cũng tin nhận chức giáo viên là để đổi cơm ăn, nhưng ngoài ăn uống ra thì vẫn nên có chút gì khác biệt; nếu chỉ vì ăn uống, thì nên thật thà đi mưu tính làm nhân viên thu thuế, không nên làm giáo viên nhà trường. Bây giờ nghe nói tiên sinh Tưởng ấy, có vẻ khác xa so với các vị hiệu trưởng khác, dù chưa từng gặp mặt, nhưng đã sớm xem là đồng chí hiếm có rồi.
Thụ Bá nói một cách rất thản nhiên: "Cậu ta có việc gì làm đâu, ruộng thì có người quản gia lo; cửa tiệm thì có chưởng quỹ lo; ra ngoài đi lại thì chê đường xá xa xôi; ngồi ì trong nhà thì chờ thành bệnh đau dạ dày; chi bằng làm hiệu trưởng, hiến chút chủ ý, lấy mấy đứa trẻ ra chơi đùa cho khuây khỏa."
Hoán Chi liếc nhìn Thụ Bá một cái; cậu khá bất mãn với ba chữ "chơi đùa", nghĩ rằng Thụ Bá ở nhà bốn năm nay, chẳng làm tích sự gì, thế mà lại dưỡng thành thái độ bất mãn với đời. Hồi còn đi học cùng Thụ Bá, thấy điều gì là nói thẳng ra điều ấy, thói quen này vẫn còn giữ nguyên, liền nói: "Sao anh lại nói là chơi? Sự nghiệp giáo dục là trò chơi chắc?"
Thụ Bá cười ranh mãnh nói: "Ha ha, cậu nghiêm túc thế! Chẳng qua khác nhau ở câu chữ thôi. Các cậu nói nghiên cứu, nói phục vụ, tôi nói chơi, thực tế chẳng phải vẫn thế cả sao? —— Lão Tưởng mà ở vào địa vị của tôi, cậu ta tuyệt đối không thèm làm cái quái gì hiệu trưởng nữa đâu. Cậu thử nghĩ xem, chuyện lặt vặt trong nhà tôi việc gì cũng phải quản, mấy mẫu ruộng tiền thuê cũng phải vắt óc ra mà thu, còn chút thời gian rảnh rỗi nào để làm việc khác nữa chứ?"
Lúc Thụ Bá nói câu cuối cùng, Hoán Chi cảm thấy anh ta đột nhiên biến thành một người trung niên, già dặn, tinh ranh, lọc lõi, hoàn toàn khắc họa rõ nét trên từng đường nét khuôn mặt.
Thụ Bá lại hạ giọng nói: "Lão Tưởng cậu ta còn có một chút tư tâm..."
Hoán Chi kinh ngạc hỏi: "Gì cơ?"
"Cậu ta có hai đứa con trai, cậu ta muốn dạy dỗ chúng cho thật tốt. Trường học do người khác mở thì cậu ta không vừa ý; tự mình làm hiệu trưởng, mọi thứ đều có thể sắp xếp theo ý muốn, hai đứa con trai thế là được hưởng lợi."
Lúc này Hoán Chi mới thở phào nhẹ nhõm nói: "Cái này không tính là tư tâm. Hưởng lợi cho con trai mình, đồng thời cũng hưởng lợi cho con trai nhà người ta. Nói theo thực tế, bất kể loại công ích nào bên trong cũng đều ẩn chứa tư tâm như thế này; chỉ là mưu cầu tư lợi cho bản thân, mà đồng thời cũng mang lại lợi ích cho người khác, thì đó không phải là tư tâm mà là việc công."
Thụ Bá biện hộ: "Tôi cũng đâu có nói lão Tưởng xấu. Tôi chỉ kể sự thật cho cậu nghe, dụng ý của cậu ta quả thực là như thế. —— Nến lại sắp hết rồi, cậu thay cây khác đi."
Hoán Chi bèn lấy một cây nến đỏ từ ngăn kéo bàn ra, châm lửa, cắm vào chân nến, thổi tắt mẩu nến thừa vừa tháo ra. Mùi dầu hắc xộc lên mũi lập tức lan tỏa khắp khoang thuyền. Ngọn nến mới thắp không lớn lắm, hai người đối diện nhau, gương mặt của đôi bên đều có chút mờ ảo.
Thụ Bá lẩm bẩm: "Hừ, lại gặp gió ngược!" Rụt cổ lại một chút, từ trong túi áo móc ra một hộp thuốc lá...
Khi ngọn nến đỏ mới thay cháy được hai phần ba, tiếng nước ở mép thuyền không còn nức nở róc rách nữa, mà vang lên reo vui róc rách như một con suối nhỏ. Gió đổi hướng thổi vào từ khe cửa sổ ván bên trái, ngọn nến liền liên tục cúi đầu chào Hoán Chi.
Thụ Bá mơ màng nửa tỉnh nửa mê một lúc, bỗng cảm thấy tiếng nước khác với lúc nãy, liền ngồi dậy gõ cửa ván hỏi A Thổ rằng: "Vào cảng chưa?"
Giọng A Thổ thư thả thảnh thơi hơn lúc nãy rất nhiều: "Vào được một lúc rồi, ánh đèn trên lầu của học đường cũng nhìn thấy rõ rồi kìa."
"Tôi ra mũi thuyền ngắm thử xem!" Hoán Chi mang theo tâm trạng vô cùng phấn khích, đẩy cánh cửa ván phía trước ra, hai bước đã đứng ở mũi thuyền. Một trận gió dữ giống như một bàn tay khổng lồ vô hình, đè nặng lên đầu mặt thân thể cậu, khiến việc hô hấp cũng bị nghẹn lại. Cái lạnh bất ngờ ập đến, khiến cậu phải nghiến chặt răng.
Một trận gió qua đi, cậu bắt đầu ngửi thấy bầu không khí đồng quê trong lành gần như thơm ngát, lồng ngực vô cùng sảng khoái. Tiếng chó sủa vang lên ở đằng xa, lúc chìm lúc nổi, họa đáp lẫn nhau. Hai bên bờ đều áp sát thân thuyền, bóng đen của những cây khô ven bờ lùi thối lui lắc lư ra phía sau. Phía trước cách đó chừng hai ba mươi trượng, xếp hàng những bóng đen mờ ảo của các dãy nhà. Ở giữa vươn cao một tòa lầu, trên cửa sổ lầu sáng lên ánh đèn dễ mến. Ánh đèn soi bóng xuống lòng sông, hiện lên một vệt sóng sáng rực uốn lượn chuyển động.
"A! Tới rồi, cuộc sống mới từ nay bắt đầu rồi!" Hoán Chi thầm nghĩ như vậy, đăm đăm nhìn ánh sáng trên lầu. Chẳng mấy chốc, ánh sáng ấy dường như lan rộng ra, chắn lấy toàn bộ tầm nhìn của cậu, màn đêm vô biên biến mất, toàn thân cậu đắm chìm trong ánh sáng rực rỡ đáng yêu...