Chiều tối đó, hai cha con ngồi bên nhau trên chiếc tràng kỷ Mêhicô trong phòng khách bố trí theo kiểu Mêhicô, tại phố Cormeille (Levallois). Chiếc tràng kỷ Mêhicô là chiếc ghế như thế nào? Bằng da nực mùi xi, bà nội Marguerite tuần nào cũng đánh xi. Một phòng khách bố trí theo kiểu Mêhicô là như thế nào? Một căn phòng hidago Gabriel Đệ Nhất sẽ thích nếu cuối cùng ông từ Puebla quay trở lại: những bức tranh vẽ các dãy núi màu đất son và các nhà thờ màu trắng treo trên tường, roi ngựa cán bạc treo trên lò sưởi, thảm sắc đỏ và xanh lá cây thêu hình chim (con báo, con rắn, hoặc rùa, khó xác định rõ), trên chiếc bàn nhỏ có chai rượu tequila chưa mở, ba tháng thay một lần vv… Để lôi kéo người đã khuất, bà nội Marguerite có một chiến thuật giản đơn: để tạo được niềm tin, không nên làm họ bỡ ngỡ. Mọi thứ đều sẵn sàng để đón tiếp ông nội Gabriel Đệ Nhất. Nhưng, hỡi ôi, Gabriel Đệ Nhất không buồn quay về. Những cạm bẫy ma dịu dàng nhất, kiên nhẫn nhất, đúng theo kiểu Mêhicô nhất chưa từng bị chăng ở thế giới cổ xưa đều không có tác dụng.

Chiều tối hôm đó, hai bố con ngồi bên nhau. Hai cây đèn nến chân sứ (sản phẩm của Veracruz) được thắp sáng, dấu hiệu của một buổi lễ lớn.

- Đừng vào vội, đừng vào vội, - cứ năm phút bà nội Marguerite lại từ trong bếp quát vọng ra.

Vào những khi có lễ lớn, hai bố con tôi đều buộc phải ngồi ở phòng khách bố trí theo kiểu Mêhicô, cấm không được vào nhà bếp. Đúng là những buổi lễ lớn được tạo nên ở trong ấy, giữa đống xoong chảo và bếp lò.

Sau đó, nhắm mắt lại, bà nội Marguerite bảo. Hai bố con tôi nghe rõ tiếng của tủ buýp phê kêu cọt kẹt, các ly kêu lanh canh, tiếng vải sột soạt (đây là chiếc khăn trải bàn có thêu lọng, bố Louis khẽ nói). Nhắm mắt lại! Những bước chân bước ra xa dần. Từ khoảng xa xa dội lại chỗ hai bố con tôi tiếng vải sột soạt, tiếp đến một tiếng nữa (thôi đúng rồi, bà nội thay áo: như ta thấy đấy, chẳng thấy gì trong hoạt động của chiếc áo dài có thể là lạ lẫm với bố Louis). Xong rồi, hai bố con mở mắt được rồi đấy. Bước chân quay ra, đem theo một mùi nước hoa quyện chút mùi sôcôla từ trong bếp ùa ra theo.

Thị giác khẳng định thính giác và khứu giác: quả đúng là một lễ lớn chưa từng thấy trong gia đình Orsenna. Vượt cả lễ Giáng sinh, cả lễ mở cửa hiệu sách. Và cả lễ đón bè bạn trên Bộ vào một ngày Chủ nhật tháng Sáu. Bộ đồ ăn được bày gấp đôi. Trên bàn có hoa (cỏ chân ngỗng). Ly nước, ly rượu số 1, ly rượu số 2, cốc để cao. Thật sang trọng. Trứng. Cá Nantua. Thịt bê tưới kem theo kiểu Orloff. Sáu loại pho mát, bày theo hình sáu cạnh, mỗi cạnh một loại pho mát: Pont-l’Évêque, pho mát minxte, pho mát Tom của Allues, pho mát picodon của Dieulefit, pho mát cừu của tu viện ở Belloc (xứ Basque), pho mát sữa đông vùng Vendée. Cuối cùng là bánh ngọt: hình trái đất bằng sôcôla. Ăn xong miếng bánh. Bà nội Marguerite đứng dậy, bà dùng mũi dao gõ vào miệng chiếc cốc để cao đầy rượu sâm banh của bà:

- Gabriel, cháu ôm hôn bố cháu thật chặt đi. Bố cháu ĐÃ ĐẬU. Một người bạn ở trên Bộ đã cho biết kết quả kỳ thi tuyển. Ngày mai sẽ có thông báo. Con thấy không, anh Louis, mẹ đã có lý khi cứ một mực khăng khăng như vậy. Cuối cùng trường đã mở, trường thuộc địa ấy. Và con được nhập học.

Một niềm tự hào mênh mông, nước mắt lưng tròng, một buổi tối vẻ vang trong gia đình Orsenna.

Ngày xửa ngày xưa, vào cuối thế kỷ trước, có một gia đình hạnh phúc.

Bố Louis hạnh phúc. Thu lu trong trường của mình (một tòa nhà có kiến trúc theo kiểu Moro, đại lộ Observatoire), bố chẳng muốn rời nó: ở đây, bố bảo, tôi chờ cậu con trai tôi. Cháu sắp đến với tôi. Hai người, cuộc sống sẽ dễ chịu hơn. Bố Louis hạnh phúc, qua giờ học này đến giờ học nọ, các giáo sư đã dẫn dắt bố dạo quanh thế giới. Ở Lào, thứ Hai, “Hệ thống liên minh giữa các bộ lạc Mèo”. Ở châu Phi, thứ Ba, “Những vấn đề tưới nước ở tại Sahel”. Quay trở về Paris, thứ Tư, “Bộ luật hành chính áp dụng cho người bản xứ, luật 1887”. Các trò đừng quên rằng, một khi ở rừng rú, thầy giáo nhắc nhở khi sự chú ý bị lơ là, các trò phải có trách nhiệm về luật pháp. Và buộc phải tôn trọng nó. Do đó, các trò cố nghe cho rõ, “Luật 1887 giới hạn những hình phạt có thể bắt người dân bản xứ phải bị tù giam mười lăm ngày và nộp phạt một trăm quan chỉ với mười sáu tội có thể phạt sau đây: 1)không đóng thuế và không chịu thực hiện nghĩa vụ lao động; 2)từ chối không trình diện khi viên chức hành chính triệu tập; 3)trong khi hội hè, bắn một phát súng cách dưới năm trăm mét ngôi nhà của viên chức hành chính; 4)thiếu tôn kính trong lời nói hoặc hành vi đối với một quan chức người Pháp; 5)giấu hoặc che giấu tài sản khi phải thống kê; 6)cho một kẻ tội phạm nương náu; 7)phá hỏng hoặc rời chuyển những tín hiệu đường sá; 8)vứt lung tung các súc vật chết; 9) chôn ngoài những nơi và hố đã quy định; 10)phát biểu trước đám đông những lời nói gièm pha mang tính chất ám chỉ thiếu tôn trọng một quan chức người Pháp; 11)từ chối không cung cấp những số liệu thống kê hoặc chủ ý cung cấp những số liệu sai; 12)vắng mặt trước tòa, trước một quan chức thực thi cuộc điều tra tư pháp; 13)không cứu giúp khi gặp trường hợp lâm nguy; 14)không thực hiện, trong trường hợp có bệnh dịch, những biện pháp y tế cho viên chức hành chính đã chỉ thị; 16)bỏ mặc các đàn gia súc đi lang thang và không chịu lùa về. “Và thứ Năm dành cho Đông Dương”. “Trồng cây cao su trong vùng Sàigòn”…

Bố Louis đã tìm được nơi nương náu và tự nguyện ở lại đấy, giữa các bức họa phúng dụ, cho đến khi tôi tới. Bố dẫn dắt tôi trong quá trình học tập. Rồi đây hai bố con tôi sẽ lên đường, hai quan chức tại các nước thuộc địa được cử về cùng một nơi, bất chấp những điều quy định và nhờ một sự vi phạm mới do bà nội Marguerite moi được. Tôi tin chắc rằng bố đã dành hàng giờ để hình dung chúng tôi ngồi bên nhau dưới gốc cây gòn, quây quanh giữa đám các cặp vợ chồng chưa cưới và phán xét họ. Phán xét khoan dung. Theo đúng cung cách của hai bố con tôi, chẳng liên quan gì tới Napoléon. Một bộ luật riêng của Orsenna.

Gabriel hạnh phúc và trang nghiêm, chú chiếm đoạt tuổi tác. Chú thậm chí hau háu chiếm đoạt tất cả những tuổi có thể có được ở quanh mình, chú mong ước tích lũy năm tháng không chỉ để có thể đến sống bên bố tại tòa nhà có kiến trúc theo kiểu Moro, mà còn để tới lượt mình, lao vào các chuyện tình dan díu. Về phương diện này, tham vọng của chú được bà de Lafayette, Lamartine và Alexandre Dumas nuôi dưỡng đã trở nên không còn giới hạn nữa:

a) Chứng minh với bố Louis rằng tình yêu duy nhất còn lâu mới tốt hơn vô vàn tình nhân.

b) Chứng minh với bà nội Marguerite rằng Tình yêu không nhất thiết phải bị chôn chặt ở Puebla (Mêhicô) mới đâm hoa kết quả dài lâu.

c) Chứng minh với cả thế giới rằng, tóm lại, những kẻ béo tròn cũng có cơ may với phụ nữ.

Do đó, một lỗ hổng được hình thành giữa hai tiết học, chú lọt qua kẽ này, chạy băng qua vườn Luxembourg và lọt vào tuổi xuân, tuy, trước đấy mấy phút, ở trường lixê Montaigne, chú vẫn còn là một chú bé. Thời đó, khu Latin chứa đựng tất cả những gì tạo dựng tuổi tác cho một thiếu niên vừa từ ngoại ô bước chân tới. Những bàn cà phê có thể chống khuỷu tay với điều kiện kiễng chân, dễ ợt, chỉ cần kín đáo nhổm mông khỏi ghế và luồn vào giữa khoảng cách vừa tạo ra đó hoặc chân phải co rụt lên, hoặc một tấm áo bành tô dày. Các câu chuyện trong quán cà phê, nơi mọi người cứ chín giờ đồng hồ lại thay nhau đổi ca, qua đó người ta biết được tên của các nhà thầu khoán lao vào cái công trường rộng lớn này: Bonnal, Thiers, Tocqueville, Guesde, Marx. Người tán thành sửa sang từ từ, kẻ chủ trương đập phá tất để bắt đầu lại từ số không. Rượu sưởi ấm bụng. Các cô gái, thường là các cô có tóc hung đỏ, tới quán cà phê và chấp nhận, vào những ngày túng quẫn hoặc buồn phiền, một con người bé nhỏ tiễn họ và lợi dụng cầu thang dốc đứng và hẹp để luồn tay vào chỗ phạm tội chết người nhưng cũng chính là chỗ cần huấn luyện các động tác tuyệt đối cần thiết cho Mối Tình Lớn.

Sau những vụ táo tợn ấy, chú Gabriel quay trở lại vườn Luxembourg, miệng la hét inh ỏi rằng ta chỉ mới mười ba tuổi, ta chỉ mới mười ba tuổi, làm các bà vú phải cau mày, trẻ nhỏ òa khóc và chim câu vụt bay rời khỏi chỗ đậu thường ngày: đầu bằng đá cẩm thạch của các bà hoàng nước Pháp. Chú hổn hển quay về trường lixê, về chỗ ngồi đúng lúc bị truy hỏi bài số học.

Qua khỏi phút chốc khó chịu đó, chú Gabriel kể cho bố nghe những tin cuối cùng. Giáo viên dạy địa lý, người thừa kế phương tiện tra tấn khoa học, có tính tình tự do. Bố chẳng ngạc nhiên sửng sốt chuyện gì hết. Cả sự ồn ào lẫn những chiếc máy bay giấy (báo hiệu), lẫn những tiếng tôi gõ đều đều vào bức tường cuối phòng. Như ta đã biết, Trường thuộc địa ở sát ngay cạnh trường lixê Montaigne. Và theo sự khấu trừ thông thái của chúng tôi, bố Louis và tôi, và do lựa chọn kỹ vị trí của chúng tôi, phòng bố con tôi sát vách tường nhau. Liên hệ với nhau bằng morxơ là điều dễ như bỡn đối với bố con tôi. Sau bao năm tháng và bây giờ bố Louis đã khuất bóng, tôi xin mạn phép nói thẳng: những cuộc trao đổi của hai bố con tôi rất kỳ cục, không lịch sự lắm. Những lúc nói, chuyện nọ sọ chuyện kia cũng như những chuyện hoàn toàn mang tính chất ẩn ý chẳng phải là hiếm hoi… Từ đó suy ra rằng tôi không phải đang nói chuyện với bố tôi, mà với một người khác, người quản lý chi tiêu của trường lixê Montaigne hoặc một trong những ông hoàng Đông Dương, sẽ là người quản lý tương lai Đế quốc của chúng ta, luồn lọt  vào các bí mật của chúng ta, lợi dụng sự tiếp tay của chúng ta… Tôi không biết nữa, tôi không muốn biết, tôi không muốn có kết luận gì. Thần chết có mặt tại đấy để làm chuyện đó, mỗi người mỗi nghề.

Nhưng bà nội Marguerite là người hạnh phúc nhất. Viễn cảnh chuyến lên đường đi xa, tiến về các nước nhiệt đới kích thích niềm hạnh phúc. Từ sáng đến tối, bà luôn chân luôn tay. Bà hớn hở trong những công việc chuẩn bị.

Gia đình chúng tôi bắt đầu rất sớm cảnh chia tay.

- Mẹ cho rằng đã đến lúc rồi à? - Bố Louis hỏi (đấy là vào tháng Mười, còn cả năm trời trước kỳ thi mãn khóa và nhận chức bổ dụng).

- Đúng, chúng ta không lãng quên một ai. Mới lại, việc lên đường, cái đó cũng như một căn hộ, cũng phải đến ở chứ.

Bà nội Marguerite lại khôi phục lại cái cây phả hệ của dòng họ tôi. Chúng tôi leo thăm tất cả các nhánh cành, từng cành một.

Chủ nhật nào gia đình Orsenna cũng rời khỏi nhà ngay lúc rạng đông. Trên đường ra bến xe khách, bà nội cho biết chương trình: hôm nay tới chỗ các dì “đằng bác Jo của bà”. Các dì đều ở khu IX, khu nhà hát, những đại lộ, các tác gia, - bà nội Marguerite phán xét, - đằng bác Jo đều vậy cả, đều sống trong nghệ thuật.

Bà nội bấm chuông. Trong nhà nháo nhác, trong nhà dội ra những tiếng “nhưng mà” chắc có ý muốn biết xem ai tới vào giờ này và sau đó tiếng chân chị vú tất tả chạy ra. Một lát sau mới thấy một bà dì xuất hiện. Mặc áo choàng ngủ.

- Xin lỗi, tối qua nhà có khách. Chị và các cháu đến chơi thế này quý hóa quá. Như vậy là sắp lên đường à? Thế cũng có lý đấy. Nước Pháp chật hẹp dần. Cứ như tối qua ấy, căn phòng gần như vắng tanh chẳng có ai. Thứ Bảy nhé! Thôi, ta chẳng nhắc đến chuyện đó nữa…

Các dì rót rượu portô mời. Riêng Gabriel được mời uống nước lựu, vào giờ nào cũng vậy, chắc là do thói quen với cảnh sân khấu, nước uống đều cùng màu với cánh rèm màu đỏ trên sân khấu. Các dì đỡ cằm chú và hỏi:

- Cháu không sợ sư tử đấy chứ?

Gabriel nhìn những cặp vú của họ.

Sau đề tài về các nước thuộc địa, thường là bao giờ cũng khơi gợi hứng thú, câu chuyện trở nên nhạt nhẽo. Chúng tôi ra về sớm. Gabriel sẽ ngồi ngủ gật nếu không có tiếng cười rúc rích và động tác luôn thay đổi liên tục như thế chân (những cặp đùi thon dài) của các dì: bắt chéo, bỏ xuống, rồi lại bắt chéo, tấm áo choàng ngủ hé mở.

Có tiếng ho từ phòng bên vọng sang, cơn ho rũ rượi của người hút thuốc vừa tỉnh giấc. Các dì tiễn chúng tôi xuống tận thềm nghỉ. Các dì cúi xuống chúc chúng tôi may mắn và biết đâu, thành đạt rồi, các cháu sẽ quay về thăm khu IX cổ lỗ của các dì: Nhà tập thể dục sắp bán. Cháu nghĩ sao về nhà hát lớn Orsenna? Mấy dì tựa người vào thành cầu thang. Vú vê các dì ló ra khỏi những chiếc áo choàng ngủ màu hoa cà hoặc màu cây vân anh. Các dì không giống nhau, tuy vậy, mỗi khi hai nửa mặt trời trắng ánh lên cùng một kiểu giữa cảnh mờ tối nơi cầu thang thì mắt tôi cứ dán chặt vào đấy. Tôi suýt bị ngã mấy lần.

- Cháu Louis này, - một dì kêu to bảo, - phải chú ý thằng bé đấy. Mắt nó cứ để đi đâu ấy.

Chưa đầy nửa năm sau, ngạch chính trong dòng họ đã vơi hết. Những nhánh bên cũng có sức quyến rũ: các người làm nghề thủ công, mấy nhà sáng tạo ở rải rác trong các khu XI, khu XII, hoặc vùng vành đai thành phố. Nhánh này trong dòng họ sản sinh những người làm nghề chân tay. Tôi được mọi người chỉ bảo cho những bí quyết nghề nghiệp. Sang các nước thuộc địa, cháu có thể sử dụng chúng. Chúng tôi được mời ở lại ăn tối.

- Đừng về vội, thằng bé đang ham. Phải chờ sản phẩm đầu tay, phải khởi động.

Chúng tôi ôm hôn nhau giữa những tiếng ồn ào. Chúng tôi gào lên khi chia tay:

- Đi đi, thận trọng nhé và nhớ gọi ta khi nào xây dựng nhà máy, tôi sẽ đi chứ không phải bà đâu, bà Madeleine, đúng không?

Tôi chẳng còn nhớ rõ chuyên môn của từng người. Tôi chỉ có thể nói rằng họ không ở trong ngành giao thông cũng như ngành ô tô lẫn đường sắt. Nói một cách khác, họ đã từng là hàng xóm của chúng tôi ở Levallois. Nhưng ai là người sản xuất đồ chơi và ai là người lắp đặt máy giặt?

Tôi chỉ còn nhớ đấy là một chiếc máy lớn duy nhất, được khảo sát hết sức tỉ mỉ hết Chủ nhật này qua Chủ nhật khác… Cuối cùng, cây phả hệ của chúng tôi phong phú về dây chằng hơn là lá và cành.

Chúng tôi không quên một ai: ngay cả những người họ xa, những người sững sờ khi thấy chúng tôi xuất hiện, những người đa nghi (chúng đến không biết có phải để vòi tiền không?) những người châm chọc (ông cháu, chà, đã biết lợi dụng ngọn cờ hiệu nhỏ thu hồi được sau cái chết của…). Giọng nói cất lên, bảo tôi đợi ở ngoài phố…

Gia đình chúng tôi mất cả một năm ròng vào chuyện thám hiểm này, chúng tôi bị lạc giữa các địa chỉ và các phương tiện giao thông từ Ivry đến Lilas, từ Genevillier đến Montrouge, chúng tôi đi vơ vẩn từ bến này đến bến kia.

- Thế còn việc học hành của con ở Trường? - Bố Louis càu nhàu.

Hai bà cháu tôi phải lôi bố đi, lòng xấu hổ thay cho bố: Không có cội rễ thì học hành để làm gì? Con sẽ quên hết thôi.

Bà nội vui tính của tôi nháy mắt với tôi: bố cháu mới là đứa con hiếu thảo biết bao!

Chú Gabriel hoàn toàn tán thành với bà. Thường là, sau này, khi đứa con đến tuổi chín chắn, vai trò bố con đảo lộn ngược lại, con phải gánh chịu trách nhiệm về bố mình. Bố Louis trở thành đứa con đầu lòng của tôi, tôi chưa đầy mười lăm tuổi. Tôi được chắp thêm cánh chỉ là để che chở cho bố. Có lẽ phải tìm nguồn gốc sự hoán vị sớm này qua các biểu thời gian của Trường thuộc địa. Tôi rời khỏi trường lixê sớm. Ngày nào tôi cũng đến đón bố Louis. Tôi đứng dưới các gốc cây dẻ, giữa các bà vợ chưa cưới và đám phụ huynh, chờ bố Louis. Bố tôi chạy ra khỏi trường. Tôi hỏi bố tôi học hành thế nào.

Vào tháng Tư, bà nội Marguerite tuyên bố đã mãn nguyện. Bây giờ thì chúng ta có thể yên tâm lên đường. Chúng tôi chào từ biệt nước Pháp bằng cách nào đây? Thứ Bảy, một thời gian sau lễ Phục sinh, bà nội Marguerite kéo hai bố con tôi đến Angers. Tại sao lại Angers? - Rồi bố con anh sẽ rõ, - bà nội nhắc đi nhắc lại. Bố Louis và tôi đinh ninh là chúng tôi đi chào tạm biệt một người bà con cuối cùng, một vị hộ mệnh, một vị chủ tộc mà chúng tôi sẽ đến chào chia tay cuối cùng để được ban phước lành trước khi lên đường. Hai bố con tôi đoán mãi không ra… Trên tàu, hai bố con chơi trò đoán đố:

- Thôi đúng rồi, con đã nghĩ ra rồi, chúng ta đi một vòng quanh mấy lâu đài ở sông Loire. Một ý hay, đấy là trái tim của nước Pháp, ở bên kia, chúng ta sẽ thiếu vắng chúng, nhất là Chambord. Con đoán trúng không, mẹ?

- Sau anh sẽ rõ.

- Hay chúng ta đến chào tạm biệt ngôi nhà của Banzac ở Tours?

- Tại sao không là ngôi nhà của Rabelais ở Denvinière, quanh vùng Chinon?

 (Từ sau những vụ đột nhập vào khu Latin, Gabriel tự cho mình ra dáng là một anh chàng rồi).

- Sau anh sẽ rõ.

Dẫu sao, chúng tôi cũng không thăm Angers. Vừa tới nơi, bà nội Marguerite liền đẩy hai bố con tôi nhồi nhét lên một chiếc xe ngựa nhỏ đi về hướng phía Nam. Tiếc rằng Angers là một thành phố xem ra khá đẹp và yên tĩnh, chỉ được tạo dựng qua sắc độ hai màu, màu trắng của tường và màu sẫm của mái nhà, màu kem hơi ngả vàng của đá phấn nằm dưới lớp màu đen của đá bảng lợp mái. Còn về tòa lâu đài, bố Louis mô tả với tôi, chỉ mỗi mình bố được thấy qua chiếc cửa bé tí: tròn, Gabriel ạ, con sẽ thích nó đấy. Những thông tin ít ỏi. Ngay tận ngày nay tôi vẫn chưa đoán ra nổi.

Hai hoặc ba tiếng đồng hồ sau, người đánh xe cho ngựa dừng lại trước một ngôi nhà thấp, cửa rộng mở, bên phải cắm một chiếc cành câu, có tiếng khẽ ồn ào từ bên trong ngôi nhà dội ra. Bốn phía tứ bề trải rộng khuất tầm mắt toàn là vườn rau, đâu đâu cũng thấy vườn rau, vườn rau, vườn rau có thể gây nên cái chết cho một người ăn chay vì lá nào lá nấy xem ra đều ăn được cả, chúng được chăm sóc hơn bất kỳ khu vườn rau nào, và san sát hơn bất kỳ trong một vườn kính nào, những vườn rau lại tự động không hề thấy bóng một ai khom lưng trên các luống, tựa như thiên nhiên ở trong vùng luôn biết rõ phải làm gì và khi nào thì làm. Xa hơn một chút, một màu xám trải ngang tầm mặt đất, chỗ giới hạn mực nước dâng, dòng sông Loire đang trôi xuôi.

- Ta vào đây, - bà nội Marguerite báo.

Một lát sau, bất đầu mở màn vũ hội thắm thiết nhất về lòng biết ơn mà chắc chưa bao giờ Gabriel được dự. Một phụ nữ ngồi sau bàn thu tiền kêu lên: đến rồi! Và thế là chủ quán vội chạy ra, ông có mái đầu hói, nước da phớt hồng, nhưng đôi bàn tay tái nhợt đến dễ sợ, lúc giơ cao lên trời, lúc bắt chéo để trên bụng. Các vị đã về! Một phụ nữ người Lyon đã quay về! Khi nhận được thư của bà, tôi không tin. Xin nhiệt liệt chào mừng, chào mừng bà cùng hai bạn của bà.

Trong lúc chủ quán mời chúng tôi ngồi bên một chiếc bàn, trông ra dòng sông và sai thay khăn trải bàn, khăn trắng nhất, làm ơn cho khăn trắng nhất ấy và mang hoa ra, bà nội Marguerite kể cho hai bố con tôi nghe chuyến viếng thăm đầu tiên là từ cách đây bốn chục năm, đến cùng cụ nội, khi cụ còn là chủ tịch Hội những người sành ăn ở Saône. Bà nội Marguerite ghé vào tai hai bố con tôi và khẽ bảo: chớ nên cho rằng kỹ thuật nấu ăn ở đây ngon hơn ở Lyon đấy nhé, nhưng dẫu sao Loire cũng là nước Pháp, ông ấy sẽ giải thích rõ với hai bố con anh…

Sau đấy ông chủ quán luôn ở bên ba chúng tôi cho mãi tận lúc rời quán. Ông quẩn quanh bên bàn, đích thân phục vụ, đưa các đĩa qua trước ánh đèn, để chúng tôi hít ngửi trước khi bày xuống bàn, hỏi ý chúng tôi trước khi chúng tôi đưa một miếng lên miệng… một sự ân cần rất khó chịu, ê ẩm kéo dài nếu không có kèm theo, bằng giọng bình tĩnh, không điệu bộ, sự mô tả toàn bộ mùa xuân ở Saumur, những tuần lễ tháng Tư đáng tự hào với mọi thứ cùng rộ vào một lúc: cá hồi, rau chút chít, sương đêm, củ cải mới và hành tăm, bơ trắng, sao, các vị chưa bao giờ được nghe nói tới bơ trắng à? Nửa ly dấm từ rượu vang, nửa kia là rượu vang trắng, hai thìa bơ, muối và hạt tiêu, với món này chẳng cần loại Loire. Các vị chắc sẽ bảo rằng tất cả các nước trên thế giới đều có ngọn lửa lom dom và người dân có đôi cổ tay khá mềm mại để đánh bơ theo đúng nhịp độ mong muốn. Thế nào? Các vị đã quên béng cái chủ yếu, trái tim của bơ trắng: phải ngâm hành tăm vào hai nửa ly dấm và rượu đã… Bà nội Marguerite và ông chủ quán mỉm cười, vẻ kẻ cả, chà! Bọn trẻ này…

Chúng tôi nán lại ba ngày giữa các khu vườn này: Gennes, Les Rosiers, Chènehutte Samur. Mặt trời lại ló, và nước sông Loire đã rút, cát thế chỗ dần mực nước. Tối có tiếng gõ cửa:

- Nếu mai có măng tây, tôi sẽ để dành các vị chứ?

Đấy là loại măng trắng, nẩy mầm ngay trong buổi sáng, cắt trước buổi trưa, trước khi ánh nắng chói sáng và còn dễ tan trong miệng cả thân lẫn búp.

- Mỗi thứ mỗi thời, bà nội Marguerite nói. - Ở Pháp là rau. Đằng ấy là lúa. Chẳng nên hòa trộn lẫn tất cả với nhau, trong một cuộc sống.

Đấy là một nhân vật trọng qui cách. Bà nội sẽ không thể tìm được một người cùng hợp với mình để đón lên con tàu Noé. Vào lúc lên đường, ngay miếng đầu tiên, chú Gabriel nhận thấy cá măng chẳng ngon, không thể sánh bì với loại cá chó.

Trên tàu quay về, bà nội Marguerite bảo:

- Bà cứ nghĩ không biết chuyến đi này có phải là một ý hay không?

Chúng tôi im lặng không nói thêm lời nào cho đến tận Paris. Gia đình Orsenna chẳng còn tin chắc lắm vào thiên hướng thuộc địa của họ nữa.