Sáng sớm tinh mơ, Paven và Anđrây vừa ra khỏi nhà, thì Maria Koócxunôva hốt hoảng đến gõ vào cửa sổ và kêu lên hối hả:

– Ixay bị giết chết rồi! Ra xem đi…

Bà mẹ run lên. Tên kẻ giết người vụt qua trí óc bà như một tia chớp.

Bà choàng vội chiếc khăn quàng lên vai, hỏi:

– Ai giết?

Maria trả lời:

– Giết rồi thì nó tẩu thoát chứ có đứng lại đó để nhìn cái xác chết đâu!

Dọc đường, chị nói tiếp:

– Thế này là họ sẽ lại lục soát, truy tìm thủ phạm. May mà tối hôm qua, các anh con trai nhà bác ở nhà, tôi có thể làm chứng điều đó. Hồi quá nửa đêm, tôi có đi ngang qua trước cửa nhà bác, nhìn qua cửa sổ, tôi thấy bác và các anh ấy đang ngồi quanh bàn…

Bà mẹ hoảng sợ kêu lên:

– Chị Maria, chị nói gì thế? Họ buộc tội thế nào được chúng nó?

Maria nói giọng quả quyết:

– Thế thì ai giết Ixay được? Nhất định là người nhà bác chứ còn ai nữa. Vì mọi người đều biết Ixay theo dõi dò xét các anh ấy mà…

Bà mẹ đứt cả hơi, đưa tay ôm ngực.

– Bác làm sao thế? Bác đừng sợ! Cái thằng ấy chết là đáng đời rồi chứ còn oan uổng gì đâu! Chúng ta đi mau lên, không người ta mang xác hắn đi mất!

Hình ảnh nặng nề của Vêxôpsikôp làm cho bà mẹ lảo đảo.

Bà đờ cả người, nghĩ thầm: “Đấy, nó đã đi đến một việc làm như thế đó!”

Gần mấy bức tường nhà máy, nơi một ngôi nhà vừa mới bị cháy, một đám người tụ họp nói chuyện rì rào như một bầy ong, chân giẫm lên những mảnh than làm đống tro tàn bay lên tung tóc. Trong đám đông có nhiều phụ nữ, trẻ em lại nhiều hơn; đứng đó còn có những chủ cửa hàng, những gã hầu bàn ở quán rượu, bọn cảnh sát và tên sen đầm Pêtlin, một lão già cao lớn, râu bạc, mề-đay đầy ngực.

Ixay nửa nằm nửa ngồi trên mặt đất, lưng tựa vào một khúc xà nhà bị cháy đen, đầu để trần gục xuống vai phải. Tay phải hắn đút vào túi quần, mấy ngón tay trái thì bấu chặt vào đất mùn.

Bà mẹ nhìn khuôn mặt Ixay: con mắt đờ dại của hắn như chăm chú nhìn chiếc mũ cát-két đặt giữa hai chân duỗi dài, miệng hắn há ra như có vẻ kinh ngạc, bộ râu hung đỏ của hắn vểnh về một bên. Cái thân hình gầy còm với cái đầu dài nhọn, cái mặt xương xẩu đầy tàn nhang, sau khi hắn chết lại càng choắt lại. Bà mẹ vừa làm dấu thánh, vừa thở dài. Lúc sống, hắn đã làm cho bà ghê tởm; bây giờ bà thấy có phần thương hại hắn.

Một người nói khẽ:

– Không có máu! Chắc là người ta đã dùng tay đánh hắn…

Một giọng cay độc nói lớn:

– Người ta đã khóa mồm một con chó săn…

Tên sen đầm giật mình đánh thót, đưa tay rẽ đám phụ nữ, nét mặt hằm hằm, hỏi:

– Đứa nào vừa nói như thế, hả?

Bị hắn xô đẩy, mọi người giãn ra. Vài người nhanh chân bỏ chạy. Đâu đó có tiếng cười mỉa mai.

Bà mẹ về nhà, nghĩ thầm:

– Chẳng có ai thương xót hắn!

Thân hình to lớn của Nikôlai hiện ra như một cái bóng trước mặt bà; đôi mắt nhỏ của anh phát ra một tia sáng lạnh lùng, hung dữ, bàn tay phải đung đưa như bị trẹo…

Khi Paven và Anđrây về nhà ăn trưa, bà đón hỏi:

– Thế nào? Người ta có bắt ai về vụ Ixay không?

Anđrây trả lời:

– Con chẳng nghe thấy nói gì hết!

Bà thấy cả hai người đều có vẻ phiền muộn.

Bà hỏi nhỏ:

– Không có ai nói gì cả. Và cũng không ai nghĩ đến anh ta nữa. Anh ta không có ở đấy. Trưa hôm qua anh ta đi về phía sông, nay vẫn chưa thấy về. Con có hỏi thăm tin anh ấy…

Bà mẹ thở ra một cái nhẹ nhàng, nói…

– Thế thì… Cám ơn Chúa! Cám ơn Chúa!

Anđrây đưa mắt nhìn bà rồi cúi đầu.

Bà mẹ nói tiếp, vẻ nghĩ ngợi:

– Hắn nằm đấy… mặt mũi trông như có vẻ ngơ ngác. Thế mà chẳng ai thương xót hắn, không ai nói một lời nào về hắn. Người hắn choắt lại đến nỗi người ta không trông thấy gì. Như một mảnh vụn của một vật bị vỡ, rơi xuống đất, nằm đó…

Đang ăn, Paven bỗng vứt thìa, kêu lên:

– Tôi không hiểu được điều đó!

Anđrây hỏi:

– Cái gì?

– Chỉ vì cần phải ăn mà giết một con vật cũng đã là ghê tởm rồi. Giết một con thú dữ, một con chim thuộc loài ăn thịt… điều đó có thể hiểu được. Chính tôi, tôi cũng có thể giết một người, nếu người đó đã trở nên một con thú dữ đối với những người khác. Nhưng giết một đứa thấp hèn như thế… sao người ta lại có thể đang tay được nhỉ?…

Anđrây nhún vai, nói:

– Hắn gây tai hại không kém một con thú dữ. Con muỗi hút một chút máu của chúng ta, chúng ta còn giết nó nữa là!…

– Tất nhiên là như thế! Đó không phải là điều tôi muốn nói… tôi chỉ nói rằng điều đó làm cho tôi ghê tởm thôi.

Anđrây lại nhún vai, trả lời:

– Làm thế nào được?

Im lặng một lúc lâu.

Rồi Paven vẻ nghĩ ngợi, hỏi:

– Cậu có thể giết một người vào hạng như thế à?

Anđrây tròn xoe đôi mắt nhìn Paven, rồi liếc nhanh nhìn bà mẹ, đoạn trả lời, giọng buồn rầu nhưng kiên quyết:

– Vì các đồng chí, vì sự nghiệp của chúng ta… tôi có thể làm được tất cả mọi việc. Và tôi sẽ giết. Ngay cả con tôi…

Bà mẹ khẽ kêu:

– Ơ, Anđrây!

Anh mỉm cười nói với bà:

– Không thể làm khác được. Cuộc sống đòi hỏi như thế…

Paven thong thả nhắc lại:

– Phải. Chính cuộc sống…

Tự dưng như có một cái gì thôi thúc bên trong, Anđrây vùng đứng dậy, vung tay, nói:

– Làm thế nào được? Người ta bắt buộc phải căm ghét con người để cái ngày có thể hoàn toàn cảm phục con người đến được sớm hơn. Phải tiêu diệt kẻ nào trở ngại bước tiến của cuộc sống, phải trừ khử kẻ bán người khác để lấy tiền, để hưởng cảnh an nhàn hay vinh hoa phú quý. Nếu trên con đường đi của những người chính trực mà có một tên Giuđa[1] giở trò phản phúc thì nếu tôi không giết chết nó, tôi cũng sẽ là một tên Giuđa! Tôi không có quyền làm như thế ư? Thế thì tại sao bọn chúng, những đứa thống trị chúng ta, lại có quyền dùng binh lính và đao phủ, những nhà chứa và nhà ngục, những nơi tù đày và tất cả mọi cái nhục nhã đê tiện, để bảo vệ an ninh và đời sống sung sướng của chúng? Nếu đôi khi tôi bắt buộc phải cầm lấy dùi cui của chúng thì làm thế nào được? Tôi cũng sẽ cầm lấy chứ không chối từ. Chúng giết hại chúng ta hàng chục, hàng trăm…, cái đó cho tôi có quyền giơ tay lên đập vào đầu một kẻ thù, vào đầu kẻ nào đã dám xông vào gần tôi nhất, và là kẻ nguy hại nhất đối với sự nghiệp của cả đời tôi. Đời là như thế. Tôi tranh đấu chính là để chống lại nó, tôi không muốn thế. Tôi biết rằng máu của kẻ thù không sáng tạo ra được gì hết, không sinh sôi nảy nở gì được! Khi máu của chúng ta tưới lên mặt đất như một trận mưa nặng hạt thì chân lý sẽ lớn lên, còn máu của kẻ thù chúng ta thì thối tha và tiêu tan không để lại một dấu vết gì, cả điều này nữa, tôi cũng biết… Nhưng tôi cứ sẵn sàng phạm tội, tôi sẽ giết, nếu tôi thấy đó là cần thiết! Vì tôi chỉ nói về tôi thôi… Tội lỗi ấy sẽ chết đi cùng với tôi, nó không hề gây cho tương lai một vết bẩn nào cả, nó không hề làm nhơ nhuốc một ai, một ai cả, ngoài tôi ra!…

Anh đi đi lại lại, vung tay trước mặt, làm như đang cắt chặt và vứt ném đi một vật gì. Bà mẹ hết sức buồn rầu, lo sợ nhìn anh. Bà có cảm giác như trong người anh có một sợi dây lò xo bị gãy, và anh đang đau khổ. Những tư tưởng ảm đạm, sợ sệt khi bà nghĩ đến vụ giết người nay không còn nữa. bà tự nhủ thầm: nếu Vêxôpsikôp không phải là thủ phạm, thì không một đồng chí nào của con có thể làm được việc đó. Paven cúi đầu, nghe Anđrây nói, giọng Anđrây mạnh mẽ và kiên quyết:

– Khi tiến lên, người ta phải chiến đấu với ngay cả bản thân mình nữa. Phải biết hy sinh tất cả, hy sinh tất cả lòng mình. Hiến cả đời mình, chết vì sự nghiệp, cái đó không phải là khó!… Hãy hy sinh hơn nữa, hy sinh cả đến cái gì đối với anh còn quý giá hơn cả cuộc sống của mình; lúc bấy giờ chân lý, vật quý báu nhất ở anh sẽ lớn lên bội phần…

Anh đứng lại giữa phòng; mặt anh càng tái hơn, mắt anh lim dim; anh giơ tay lên, điệu bộ trịnh trọng, hứa hẹn, nói tiếp:

– Tôi biết rồi. Rồi đây sẽ đến lúc người ta thán phục lẫn nhau, sẽ có lúc mỗi người đều như một vì sao đối với những người khác! Trên trái đất, sẽ có những người tự do, những người vĩ đại vì có tự do; ai nấy sẽ đi tới, lòng cởi mở, thanh toán mọi hằn thù, và tất cả mọi người không ai hung dữ nữa. Khi ấy cuộc sống sẽ không phải là cuộc sống mà là sự phục vụ con người. Và hình ảnh con người sẽ được nâng lên rất cao. Đối với những con người tự do, tất cả những cái đỉnh cao nhất đều có thể lên tới được! Lúc đó, người ta sẽ sống trong chân lý, trong tự do, vì cái đẹp. Và những ai biết ôm ấp hơn hết cuộc đời vào lòng mình, biết yêu mến cuộc đời với tình yêu sâu sắc nhất, sẽ được coi là những con người ưu tú nhất. Và ưu tú nhất là những con người tự do nhất, chính cái đẹp có nhiều hơn hết trong người họ! Vĩ đại thay những con người sẽ sống cuộc đời đó…

Anh im lặng, ngửng đầu lên và nói bằng một giọng phát ra từ nơi sâu kín nhất của lòng mình:

– Và vì một cuộc đời như thế, tôi sẵn sàng làm tất cả…

Khuôn mặt anh run lên, nước mắt từng giọt to trào ra.

Paven ngẩng đầu nhìn bạn. Mặt Paven cũng tái xanh, mắt anh giương to. Bà mẹ bỗng nhổm mình, có cảm giác nỗi phiền muộn đang chồng chất thêm lên và đang đến gần bà.

Paven hỏi khẽ:

– Anđrây, cậu làm sao thế?

Anđrây hất đầu một cái, vươn thẳng mình ra như một sợi dây, rồi nhìn bà mẹ, nói:

– Con đã thấy… con biết…

Bà mẹ đứng dậy, chạy đến gần anh, nắm lấy tay anh… Anh cố gỡ bàn tay phải ra, nhưng bà mẹ đã nắm chặt, bà thầm thì, giọng nói nồng nàn:

– Con ạ, con thân yêu của mẹ! con hãy bình tĩnh lại…

Anh khẽ nói:

– Khoan! Con sẽ nói cho mẹ biết câu chuyện đã xảy ra như thế nào…

Bà mẹ nhìn anh ứa nước mắt, lẩm bẩm:

– Không nên! Anđrây, không nên…

Paven đôi mắt ướt lệ, từ từ tiến lại gần. Mặt anh tái xanh, anh mỉm cười:

– Mẹ sợ rằng chính là cậu…

– Mẹ không sợ! Mẹ không tin! Dù mẹ trông thấy mẹ cũng không tin!

Anđrây gật đầu, vẫn cố gỡ bàn tay ra. Anh không nhìn hai người, nói:

– Khoan! Không phải con… nhưng đáng lẽ ra con có thể căn ngăn được…

Paven nói:

– Anđrây, cậu đừng nói nữa!

Paven đưa một tay siết chặt bàn tay Anđrây, còn một tay đặt lên vai anh ta như để giữ cho thân hình cao lêu nghêu của bạn khỏi run, Anđrây nghiêng đầu về phía Paven nói tiếp, giọng khe khẽ và đứt quãng:

– Paven, cậu cũng biết đấy, mình không muốn xảy ra việc đó. Việc đó xảy ra như thế đấy: lúc ấy cậu đi trước, mình cùng Đragunôp đứng lại ở góc phố… Ixay ở phố kia đi lại… Cách một quãng hắn dừng lại. Hắn nhìn hai đứa mình cười gằn… Đragunôp bảo: “Cậu thấy đấy! Đêm nào nó cũng dò xét ta. Mình sẽ hạ thủ nó!” Nói xong, tưởng Đragunôp đi về nhà. Còn Ixay bước đến gần mình…

Anh thở dài.

– Chưa từng có ai làm nhục mình một cách quá thấp hèn như tên chó chết đó.

Bà mẹ lặng lẽ cầm tay Anđrây kéo về phía bàn, cuối cùng dìu được anh ngồi xuống một chiếc ghế dựa. Bà cũng ngồi xuống bên anh. Paven đứng trước mặt hai người, đưa tay bứt bứt chòm râu vẻ rầu rĩ.

– Nó bảo mình, rằng chúng đã biết tong tất cả chúng ta, rằng bọn sen đầm theo dõi chúng ta và chúng sẽ bắt chúng ta trước ngày Một tháng Năm. Mình chỉ cười, không trả lời, nhưng trong người có cái gì bắt đầu sôi sục. Sau, nó bảo mình là một đứa thông minh, không nên đi theo con đường ấy mà nên…

Anh ngừng lại, lau mặt. Mắt anh hắt ra một tia sáng lạnh lùng.

Paven nói:

– Tôi hiểu.

– Nên làm việc cho pháp luật, - nó nói thế.

Anh dang cánh tay, vung nắm đấm lên, nghiến chặt răng, nói tiếp:

– Hừ! Làm việc cho pháp luật! Đồ khốn kiếp! Thà nó đánh vào mặt mình còn dễ chịu hơn cho mình, và có lẽ cả cho nó nữa! Nhưng khi nó đã nhổ đến món nước bọt thối tha của nó vào trái tim mình thì mình không nhịn được nữa.

Anh cố gỡ bàn tay anh ra khỏi tay Paven, đoạn với một vẻ kinh tởm, hạ thấp giọng:

– Mình đánh cho nó một cái vào đúng giữa mặt rồi bỏ đi. Nghe Đragunôp nói khẽ sau lưng: Đáng đời mày chưa? Chắc Đragunôp đã đứng lại ở góc phố…

Sau một lát im lặng, anh nói tiếp:

– Mình không ngoái cổ lại, nhưng có cảm giác… Nghe có tiếng một quả đấm giáng xuống… Nhưng mình cứ đi, thản nhiên như vừa lấy chân hất một con cóc. Mình đang làm việc, bỗng người ta kêu lên: có ai giết Ixay rồi! Thật không tin được. Nhưng bàn tay mình khó chịu lắm… không thể làm gì được nữa. Không phải vì đau đớn mà vì… mình có cảm giác như cái bàn tay bị co ngắn lại…

Anh đưa mắt liếc nhìn tay mình:

– Suốt đời tôi, chắc không bao giờ tôi có thể rửa sạch được cái vết bẩn thối tha này…

Bà mẹ dịu dàng nói:

– Miễn là lòng con trong sạch, con ạ!

Anđrây nói quả quyết:

– Không phải con kết tội con đâu… không! Nhưng việc đó làm cho con ghê tởm! Con không cần phải làm như thế.

Paven nhún vai, nói:

– Mình không hiểu rõ cậu lắm! Không phải cậu đã giết nó, nhưng cho dù…

– Biết rằng người ta giết nó mà không ngăn…

Paven nói giọng quả quyết:

– Mình không hiểu gì hết về việc đó…

Sau một lúc suy nghĩ, anh nói thêm:

– Nghĩa là mình có thể hiểu được, nhưng cảm thấy thì không.

Còi rúc lên. Anđrây nghiêng đầu nghe tiếng còi rúc khẩn thiết rồi vươn vai, nói:

– Mình không đi làm…

Paven nói tiếp:

– Mình cũng thế…

Anđrây mỉm cười:

– Mình đi tắm đây!

Anh sửa soạn vội vàng, lặng lẽ rồi ra đi vẻ ủ ê.

Bà mẹ nhìn theo anh, thương hại:

– Paven, con muốn nói thế nào thì nói! Mẹ cũng biết… giết người là có tội…, nhưng mẹ lại nghĩ rằng không ai có tội cả. Mẹ thương hại Ixay vì thấy nó nhỏ bé như một con sâu con bọ… Khi mẹ nhìn nó, mẹ nhớ lại trước đây, nó đã hăm dọa treo cổ con… nhưng mẹ không còn thấy căm giận nó nữa, cũng không thấy vui mừng vì nó đã chết. Lòng thương tự nhiên đến với mẹ… Bây giờ thì mẹ lại chẳng còn thấy thương hại nữa…

Bà im lặng, suy nghĩ một lát, mỉm cười, rồi nói vẻ ngạc nhiên:

– Lạy Chúa… Con có nghe mẹ nói gì không, Paven?

Chắc hẳn Paven không chú ý nghe những điều bà nói. Anh cúi đầu, thong thả đi đi lại lại trong phòng, suy nghĩ, buồn rầu. Anh nói:

– Đời là thế! Mẹ đã thấy mọi người chống chọi nhau như thế nào chưa? Dù muốn hay không muốn, người ta vẫn bắt buộc phải đánh! Đánh ai? Đánh một người cũng như mình bị tước hết quyền lợi, lại còn khốn khổ hơn mình vì đó là một người ngu ngốc. Bọn cảnh sát, sen đầm, chó săn, tất cả đều là kẻ thù của ta; tuy nhiên chúng chỉ là những con người như ta, bọn kia cũng bắt chúng làm tóe mồ hôi, tóe máu ra mà vẫn không coi chúng là người. Hoàn toàn là như thế. Và lũ ấy đã làm cho người này chống lại người kia, làm cho chúng mù quáng vì đần độn và sợ hãi, trói chặt chân tay chúng, áp bức chúng, bắt chúng đổ mồ hôi, sôi nước mắt, chà đạp chúng và dùng người này đánh đập người khác. Bọn kia đã biến chúng thành súng, thành dùi cui, thành đá lát đường, và bảo: đó là Nhà nước!…

Anh tiến lại gần:

– Thưa mẹ, đó là tội ác! Một cuộc tàn sát khốc liệt, tàn sát hàng triệu con người, tàn sát những tâm hồn… Mẹ có hiểu không… người ta giết chết tâm hồn. Mẹ hẳn thấy rõ chỗ khác biệt giữa chúng ta và chúng nó: khi một người trong chúng ta đánh một người khác thì trong lòng thấy xấu hổ, kinh tởm, đau khổ, nhất là ngao ngán! Nhưng chúng giết chết hàng nghìn con người, thì chúng thản nhiên như không, không thương xót, không ghê tay. Chúng giết người mà như thích thú! Và chúng bóp hầu bóp họng người ta, chỉ cốt để bảo vệ bạc, bảo vệ vàng, bảo vệ những tờ giấy vô nghĩa, bảo vệ tất cả những thứ nhỏ nhen, khốn nạn đó, làm cho chúng có cái quyền đè đầu cưỡi cổ thiên hạ. Mẹ hãy nghĩ xem… Không phải vì để tự che chở, tự bảo vệ mà chúng tàn sát nhân dân, hủy hoại tâm hồn người ta, không phải vì bản thân chúng mà vì lòng tham lam của cải của chúng. Không phải chúng phòng giữ bên trong, mà chúng phòng giữ bên ngoài…

Anh nắm tay mẹ, siết chặt và cúi xuống:

– Nếu mẹ có thể cảm thấy tất cả sự bỉ ổi đó, cái thối tha nhơ nhuốc đó thì mẹ sẽ hiểu rõ chân lý của chúng ta vĩ đại và đẹp đẽ biết chừng nào!…

Bà mẹ đứng dậy, vô cùng cảm động, tràn ngập ý muốn hòa lòng mình với lòng con vào một ngọn lửa duy nhất.

Bà thở hổn hển, thì thào:

– Paven! Khoan đã! Mẹ cảm thấy rồi…, khoan đã!

❀ ❀ ❀

[1] Theo đạo Gia-tô, Giuđa là tên một trong mười hai giáo đồ đã phản lại Chúa Giêsu. Trong tiếng nói thông thường, Giuđa đã thành một danh từ dùng để chỉ một kẻ phản bội.