Những đồng cỏ ướt đẫm, và từ các khe rãnh nước róc rách chảy. Tôi thủ một cái lọ nhỏ trong túi áo và đi dọc con kênh với những hàng dương.

Đây là nơi chú nhóc khi xưa là tôi vẫn mò đến vớt cá, bắt bướm và nằm dài mơ mộng dưới những tán cây.

Vào mùa xuân, trứng ếch và rong tảo nổi đầy mặt kênh. Những đám rong xanh nõn đong đưa trong làn nước trong veo gợn sóng, những con nhện nước chân dài chạy dích dắc giữa các thân lau sậy, và những đàn cá gai bơi tung tăng dưới nắng, in những cái bóng mảnh, linh lợi của chúng xuống đáy cát lốm đốm ánh vàng.

Trời lạnh và ẩm ướt. Những cây dương đứng thành hàng dài bên dòng kênh. Các cành cây trụi lá, nhưng lơ lửng giữa chúng là một làn sương khói xanh phớt nhẹ bỗng. Sẽ đến một ngày chúng lại xanh lá và rì rào, mặt trời lại chiếu những tia ấm áp và tươi vui lên mảnh đất này, nơi gắn bó biết bao kỷ niệm tuổi thơ tôi.

Tôi bước lên mỏm đất nhô ra ở bờ kênh. Vài con cá vụt qua vụt lại ngay dưới chân. Vậy là tôi không sao kiềm chế được nữa. Tôi tìm đến đoạn kênh đủ hẹp để có thể đứng giạng chân trên hai bờ và cúi xuống rình cho đến khi khum bàn tay bắt được hai con cá gai. Tôi thả chúng vào trong lọ ngắm nghía.

Chúng phóng qua phóng lại, xinh xắn và hoàn hảo, thân mình màu nâu mảnh dẻ, với ba gai nhỏ trên lưng và mấy cái vây ngực rung rung.

Nước trong như pha lê. Các tia nắng xuyên lớp thủy tinh phản chiếu lung linh. Và tôi bỗng nghẹt thở vì quá ngỡ ngàng trước vẻ đẹp của làn nước lấp lánh ánh mặt trời lẫn ánh thủy tinh trong lọ.

Tôi nhẹ nhàng cầm cái lọ và thong dong bước tiếp, tôi cẩn thận giữ nó, chốc chốc lại ngó vào, tim đập thình thịch, như thể tôi đã bắt giữ được tuổi thơ của mình trong đó và lúc này đang mang theo tuổi thơ tôi về nhà.

Tôi ngồi xổm xuống cạnh một vũng nước tù lềnh bềnh những đám bèo dày đặc và thấy những con kỳ nhông màu xanh cẩm thạch trông như những trái mìn nhỏ ngoi lên khỏi mặt nước để thở. Những con ấu trùng muỗi vằn chậm chạp bò trên bùn, một con bọ cánh cứng uể oải bơi, và từ dưới một chùm rễ cây cong queo mục nát một đôi mắt ếch bất động ngạc nhiên ngó tôi. Tôi nhìn thấy tất cả, và ở đó còn có nhiều hơn những gì ta có thể thấy bằng mắt - đó là những kỷ niệm, nỗi nhớ và hạnh phúc trong quá khứ.

Tôi cẩn thận cầm lấy cái lọ và đi tiếp trong kiếm tìm và hy vọng. Gió thổi, và dãy núi xanh lam nằm yên ả phía chân trời. Nhưng đột nhiên một nỗi hoảng sợ điên rồ xuyên suốt trong tôi... Cúi thấp nữa, thấp nữa, nấp đi chứ, cậu đang đứng hoàn toàn trống trải trong tầm quan sát của địch!... Tôi co rúm người lại vì hoảng sợ, dang tay lao đến sau một thân cây để nấp, run rẩy, thở hổn hển, rồi tôi thở phào, qua rồi - tôi ngượng ngùng nhìn ra xung quanh - may đã không có ai trông thấy tôi. Phải mất một lúc tôi mới bình tĩnh trở lại. Sau đó tôi cúi tìm cái lọ đã văng khỏi tay mình. Nước bị đổ, nhưng hai con cá vẫn quẫy ở bên trong. Tôi khom người xuống con kênh để múc nước mới vào lọ.

Tôi chầm chậm đi tiếp, đắm chìm trong những suy nghĩ của mình.

Rừng đã đến gần. Một con mèo đang lò dò qua đường. Kè đường sắt uốn mình cắt ngang qua cánh đồng đến tận mép rừng. Ở đây có thể xây hầm trú ẩn tốt, đào thật sâu và đổ trần bê tông, tôi nghĩ, và tiếp đó là đường chiến hào chạy dài phía bên trái với những hầm ngách và những chốt canh... còn phía bên kia đặt vài khẩu súng máy... Không, chỉ hai khẩu, những khẩu súng khác sẽ bố trí ở bìa rừng, như thế toàn bộ khu vực này gần như nằm dưới làn đạn chéo cánh sẻ... Những cây dương sẽ phải đốn bỏ, để chúng không trở thành điểm đánh dấu mục tiêu cho pháo địch... và phía sau đồi đặt một số khẩu cối... rồi thì xin mời, chúng cứ việc dẫn xác tới đây...

Một đoàn tàu hú còi. Tôi ngước nhìn. Tôi đang làm cái quái gì thế này?... Tôi đến đây cốt để tìm về phong cảnh thiên nhiên thời thơ ấu của mình, vậy mà giờ tôi lại kéo chiến hào phòng thủ xuyên qua nó. Đó là thói quen, tôi nghĩ, chúng tôi không thể trông thấy phong cảnh nữa, chỉ nhìn ra địa thế - địa thế thích hợp để tấn công và phòng thủ... cái nhà xay bột cũ ở trên đỉnh đồi không còn là nhà xay bột — đó là một điểm chốt... khu rừng không còn là một khu rừng - đó là nơi yểm trợ cho pháo binh... nỗi ám ảnh này luôn luôn trở lại trong đầu.

Tôi lắc đầu xua đuổi nó và cố gắng nghĩ về thời thơ bé. Nhưng không thể được như cũ. Tôi cũng chẳng còn hồ hởi như ban nãy và mất hứng đi tiếp. Tôi quay về.

Từ xa tôi nhìn thấy một dáng người cô đơn. Bóng dáng ấy đi đến phía tói. Đó là Georg Rahe.

"Cậu đang làm gì ở đây?" cậu ta ngạc nhiên hỏi.

"Thế còn cậu?"

"Chẳng làm gì cả," cậu ta nói.

"Tớ cũng chẳng làm gì cả!" tôi đáp.

"Thế còn cái lọ kia?" cậu ta hỏi và nhìn tôi có chút chế giễu. Tôi đỏ mặt.

"Không cần phải xấu hổ," cậu ta nói. "Lại muốn bắt cá một lần nữa chứ gì?"

Tôi gật đầu.

"Được khá chứ?" cậu ta hỏi.

Tôi lắc đầu.

Biết mà, những thứ này không phù hợp với áo lính " cậu ta trầm tư nói.

Chúng tôi ngồi xuống một đống gỗ và hút thuốc. Rahe bỏ mũ xuống.

"Cậu còn nhớ ở chỗ này bọn mình đã trao đổi tem ra sao không?"

"Có, tớ nhớ chứ. Những đống gỗ mới chặt phơi dưới nắng thơm nồng mùi nhựa cây và hắc ín, những hàng dương lấp lánh và làn gió mát thổi đến từ mặt nước... Tớ nhớ tất cả... Bọn mình đã tìm bắt những con chẫu chuộc thế nào, đã đọc sách ra sao, đã nói chuyện về tương lai và về cuộc sống đang đợi cả bọn nơi chân trời xanh thẳm, lôi cuốn như một bản nhạc êm ái."

"Nhưng rồi nó đã hơi khác với mình tưởng, phải không Ernst?" Rahe nói và mỉm cười, nụ cười mà tất cả chúng tôi đều có, pha chút cay đắng, pha chút mệt mỏi. "Ở mặt trận chúng tớ bắt cá cũng khác. Quăng một quả lựu đạn xuống nước, thế là lũ cá lập tức nổi lên với bong bóng vỡ toác, bụng ngửa trắng mặt nước. Như thế tiện hơn."

"Georg, sao lại đến nông nỗi bọn mình cứ ăn không ngồi rồi mãi ở đây mà thực sự chẳng biết rõ phải bắt đầu làm gì?" tôi nói.

"Thiếu một cái gì đó, phải không, Ernst?"

Tôi gật đầu. Cậu ta gõ ngón tay vào ngực tôi. "Tớ sẽ nói cho cậu biết...

Tớ cũng đã suy nghĩ về nó. Những thứ này," cậu ta chì ra cánh đồng cỏ trước mắt chúng tôi, "đã từng là cuộc sống, nó nở hoa và lớn lên, và bọn mình đã lớn lên cùng nó. Còn đằng sau bọn mình," cậu ta hất đầu về khoảng mù xa phía sau, "đó từng là cái chết, nó đã chết và cũng ít nhiều hủy hoại bọn mình." Cậu ta mỉm cười lần nữa. "Bọn mình cần phải được sửa chữa chút đỉnh, cậu bé của tôi."

"Có lẽ sẽ tốt hơn nếu bây giờ đang là mùa hè,” tôi nói, "vào mùa hè mọi thứ đều dễ dàng hơn."

"Vấn đề không phải ở đó,” Rahe trả lời và phả khói thuốc ra. "Tở cho rằng đó là chuyện hoàn toàn khác."

"Thế thì là cái gì?" tôi hỏi.

Cậu ta nhún vai và đứng lên. "Chúng ta về đi, Ernst. Tớ nên cho cậu biết những gì tớ đã suy nghĩ chăng?" Cậu ta cúi xuống tôi. "Có lẽ tớ sẽ đăng lính một lần nữa."

"Cậu điên rồi!" tôi sửng sốt kêu lên.

"Hoàn toàn không!" cậu ta đáp và trong một khoảnh khắc trở nên rất nghiêm trang. "Quá tỉnh táo thì có."

Tôi dừng lại. "Nhưng mẹ kiếp, Georg..."

Cậu ta vẫn tiếp tục đi. "Xét cho cùng tớ đã ở nhà lâu hơn cậu hẳn mấy tuần," cậu ta đáp, rồi bắt đầu chuyển sang các đề tài khác.

Khi những ngôi nhà đầu tiên xuất hiện, tôi cầm cái lọ đựng hai con cá gai đổ chúng trở lại dòng kênh. Chúng nhanh chóng nguẩy đuôi bơi đi. Tôi bỏ cái lọ lại bên bờ kênh.

Tôi chia tay với Georg. Cậu ta thong thả đi xuôi con phố. Tôi dừng lại trước nhà mình và nhìn theo cậu ta. Những lời nói của cậu ta đã làm tôi bất an kỳ lạ. Một cái gì đó mơ hồ lảng vảng quanh tôi, nó lùi lại khi tôi muốn tóm lấy nó và tan ra khi tôi tiến tới, nhưng rồi lại lẻn đến tụ lại sau lưng tôi và rình rập.

Bầu trời nặng như chì trên những bụi cây thấp ở quảng trưòng Luise, cây cối đều trụi lủi, một cánh cửa sổ không cài đập trong gió, hoàng hôn ẩm ướt và ảm đạm náu mình giữa những bụi cây hương mộc xác xơ trong mấy khu vườn trước nhà.

Tôi đưa mắt ra xa và bỗng có cảm giác như hôm nay tôi mới nhìn thấy tất cả lần đầu tiên. Chúng bỗng trở nên xa lạ tới mức tôi hầu như không còn nhận ra nổi. Vạt cỏ bẩn thỉu, ướt át trước mặt tôi kia có thật đã chứa đựng những năm tháng tuổi thơ tôi, những năm tháng luôn sinh động và rạng rỡ trong trí nhớ này? Quảng trường tầm thường, trống trơn kia với cái nhà máy phía trước phải chăng đúng là cái góc tĩnh lặng của thế giới mà chúng tôi từng gọi là quê hương, và chỉ mình nó đã là niềm hy vọng, là phao cứu sinh đối với chúng tôi trong cơn lũ của nỗi khiếp sợ ngoài mặt trận? Phải chăng hình ảnh một con phố khác chứ không phải con phố xám xịt với những ngôi nhà xấu xí kia đã từng bay lên trên các chiến hào như một giấc mơ dịu dàng và buồn bã trong những quãng nghỉ eo hẹp giữa chết chóc và chết chóc? Con phố chẳng phải đã tỏa sáng và đẹp hơn nhiều, rộng hơn và sôi động hơn nhiều trong tâm trí tôi sao? Phải chăng mọi thứ không còn là sự thật, và dòng máu của tôi đã lừa dối tôi, trí nhớ của tôi đã lừa dối tôi?

Tôi rùng mình ớn lạnh. Mọi thứ đã khác trước, mặc dù chẳng có gì thay đổi. Chiếc đồng hồ trên tháp nhà máy Neubauer vẫn chạy và gõ chuông báo giờ chính xác, y như cái thời lũ trẻ chúng tôi vẫn nghển cổ ngó đăm đăm vào mặt số để xem kim đồng hồ dịch chuyển thế nào; vẫn tượng ông da đen với cái tẩu thạch cao ngồi trong cửa hàng thuốc lá bên cạnh, nơi Georg Rahe mua những điếu thuốc đầu tiên cho cả bọn; và trong cửa hàng tạp hóa bên kia đường vẫn là những tấm hình quảng cáo xà phòng bột từng bị Karl Vogt và tôi dùng mặt kính đồng hồ làm cháy vào những hôm nắng to. Tôi ngó qua ô kính trưng bày những vết cháy thậm chí vẫn còn đó. Nhưng xen giữa ngày ấy với hôm nay là cuộc chiến tranh, và Karl Vogt đã ngã xuống ở Kemmel tự bao giờ.

Tôi không hiểu vì sao mình đang đứng đây và không còn cảm thấy giống như đã từng cảm thấy ngày nào dưới những hố bom và trong những lều trú quân. Đâu rồi sự trọn vẹn của những rung động, tươi sáng, hào quang và cảm xúc dâng trào không thể gọi tên? Phải chăng nó đã trở thành hiện thực, khi mà nó lui về và co rúm lại cho tái lúc chẳng còn gì ngoài một cái khung trần trụi mà trên đó đã có thời những lá cờ rục rỏ tung bay? Phải chăng nó đã tách khỏi thực tế và lúc này chỉ còn bồng bềnh trôi như một đám mây buồn trên đó? Có phải những năm chiến tranh đã thiêu trụi cây cầu trở về quá khứ?

Rất nhiều câu hỏi, nhưng không lời giải đáp...