Khi đơn vị giải thể, chúng tôi phải mang theo vũ khí của mình.

Chúng tôi được lệnh về đến quê nhà mới giao nộp chúng. Lúc này cả bọn đang ở trong doanh trại và giao nộp vũ khí. Đồng thời chúng tôi được thanh toán tiền lương: mỗi người nhận năm mươi mark tiền xuất ngũ và mười lăm mark tiền đi đường. Ngoài ra chúng tôi được cấp phát một áo măng tô, một đôi giày, quần áo lót và một bộ quân phục. Chúng tôi leo lên tận gian áp mái để nhận đồ. Gã thượng sĩ thủ kho hờ hửng chỉ tay: "Tự mình chọn đi."

Willy đảo một vòng quanh gian phòng và ngó qua những bộ quần áo đang treo.

"Nghe này," đoạn cậu ta nói với gã thủ kho, giọng kẻ cả, "những cái này anh bạn có thể dành cho bọn tân binh nhé. Toàn đồ lẩm cẩm từ thời con thuyền Noah. Đưa xem những đồ mới hơn nào!"

"Không có," gã đầy tớ coi kho gắt gỏng đáp.

"Vậy hả," Willy nói và chăm chú nhìn gã kia một lúc. Đoạn cậu ta móc trong túi ra một hộp thuốc lá bằng nhôm. "Hút thuốc không?"

Gã kia lắc lắc cái đầu hói.

"A, vậy anh bạn nhai thuốc chứ?" Willy cho tay vào trong túi áo chẽn.

"Không."

"Được rồi, thế thì hẳn anh bạn phải uống, hả?" Willy đã nghĩ đến tất cả mọi thứ; cậu ta sờ vào thứ gì đó trồi lên dưới ngực áo.

“Cũng không," con bò coi kho phớt tỉnh đáp.

Vậy thì tớ không còn sự lựa chọn nào khác ngoài việc tặng cho anh bạn đôi ba cú vào mõm," Willy thân mật tuyên bố. "Chúng tớ sẽ không đi khỏi đây mà không có những bộ quân phục mới, hoàn hảo."

May sao đúng lúc ấy Jupp xuất hiện. Là thành viên Hội đồng quân nhân, giờ Jupp là một tay có số má. Anh ta nháy mắt với gã đầy tớ coi kho:

"Chỗ đồng hương mà, Heinrich! Bạn cũ cả! Cho họ xem phòng quân trang đi!"

Viên thượng sĩ thủ kho vui vẻ hẳn. "Sao các cậu không nói ngay!"

Chúng tôi đi theo gã vào gian bên trong, ở đó treo toàn những đồ mới. Cả bọn nhanh chóng cởi bỏ bộ đồ sờn rách cũ kỹ rồi mạc đồ mới vào.

Willy tuyên bố cậu ta cần tới hai áo măng tô, đời trận mạc đã khiến cậu ta trở nên thiếu máu. Con bò coi kho lưỡng lự. Jupp nắm cánh tay gã kéo vào một góc và thương lượng với gã về tiền sinh hoạt phí. Khi cả hai trở lại, gã thượng sĩ đã bình tĩnh. Gã chỉ liếc xéo qua Tjaden và Willy - lúc này người ngợm bỗng phồng hẳn ra - bằng nửa con mắt.

'Thôi được," gã lẩm bẩm, "việc quái gì đến mình chứ. Đằng nào thì một số người cũng chẳng hề đến lấy quân trang của họ. Chỗ đó cũng đủ.

Miễn sổ kho khớp là được."

Chúng tôi ký tên đã nhận đủ tất cả mọi thứ.

"Chẳng phải ban nãy cậu đã nói gì về hút thuốc sao?" gã thượng sĩ hỏi Willy.

Willy cười bối rối lôi hộp thuốc lá ra.

"Và về thuốc nhai nữa?" gã kia tiếp tục.

Willy thò tay vào trong túi áo khoác của mình. "Nhưng anh bạn không uống rượu, đúng chứ?" cậu ta hỏi cho chắc.

"Sao không?" gã thượng sĩ thản nhiên đáp, "thậm chí rượu là thứ mà bác sĩ đã kê đơn trực tiếp cho tôi. Chả là tôi cũng bị thiếu máu. Cậu hãy để cái chai lại đây."

"Gượm đã!" Willy tu một ngụm lớn, để ít nhất cũng cứu vãn được chút gì. Rồi cậu ta đưa cái chai cho con bọ chét coi kho đang trố mắt ngạc nhiên. Chai rượu vốn dĩ đầy nguyên giờ chỉ còn non nửa.

Jupp tiễn chúng tôi đến cổng doanh trại. "Các cậu có biết ai bây giờ cũng đang ở đây không?" anh ta hỏi. "Max Weil! Trong Hội đồng quân nhân."

"Công việc ấy cũng hợp cậu ta mà," Kosole nói. "Vị trí cực ngon, hả?"

"Cũng tàm tạm," Jupp nói. "Tạm thời Valentin và tớ giữ vị trí này.

Nếu có lúc nào các cậu cần, giả dụ như vé tàu miễn phí hoặc gì đó tương tự, thì cứ đến tớ, tớ ngồi ở nguồn cung mà."

"Cho em một vé đi," tôi nói, "để sắp tới em có thể đi thăm Adolf."

Anh ta rút ra một quyển hóa đơn nhỏ và xé một tờ từ đó.

"Tự điền vào đó. Tất nhiên cậu đi toa hạng hai."

"Xong ngay!"

Ra ngoài phố, Willy cởi cúc áo máng tô. Cậu ta còn cái thứ hai bên trong. "Vào tay tớ vẫn tốt hơn là sau này rơi vào tay một gã đầu cơ," cậu ta nói hồn hậu. "Đến bọn Phổ cũng sẽ sẵn sàng cấp thêm cho tớ chiếc măng tô này để bù lại nửa tá mảnh đạn găm trong người tớ."

Chúng tôi đi bộ dọc theo phố chính. Kosole kể chiều hôm nay anh sẽ sửa chuồng bồ câu ở nhà. Trước chiến tranh anh từng nuôi chim bồ câu đưa thư và bồ câu đen trắng. Bây giờ anh muốn bắt đầu lại việc đó. Khi ở ngoài mặt trận anh đã luôn mơ ước nuôi bồ câu.

"Ngoài ra anh định làm gì nữa, Ferdinand?" tôi hỏi.

"Tìm việc làm,” anh nói ngay. "Tớ đã có vợ mà, chú em. Bây giờ luôn phải nghĩ đến chuyện kiếm tiền."

Từ phía nhà thờ Marie đột nhiên vang lên vài tiếng súng. Chúng tôi cảnh giác lắng nghe.

"Súng ngắn quân sự và súng trường 98," Willy sành sỏi tuyên bố.

"Hai khẩu súng ngắn, tớ nghĩ thế."

"Ờ, dù thế nào thì ở đây so với Flandern vẫn là quá ư yên bình,"

Tjaden cười và vung vẩy đôi giày buộc dây.

Đến trước một cửa hiệu thời trang nam giới, Willy dừng lại. Trong ô kính trưng bày một bộ com lê chất liệu giấy pha sợi cây tầm ma. Nhưng cậu ta không mấy quan tâm đến nó mà mê mẩn ngắm những tờ áp phích thời trang phai màu treo phía sau bộ đồ. Cậu ta vui sướng chỉ lên hình một quý ông thanh lịch có chòm râu dê đang say sưa trò chuyện với một thợ săn.

"Các cậu có biết đó là cái gì không?"

"Một khẩu súng," Kosole nói, mắt nhìn người thợ săn.

"Nhảm nhí," Willy sốt ruột ngắt lời anh, "đây là một chiếc áo đuồi tôm! Đuôi én, anh hiểu chưa? Mốt nhất bây giờ! Các cậu có biết tớ vừa nảy ý gì không? Tớ sẽ đặt may cho mình một áo đuôi tôm từ chiếc măng tô này.

Tháo hết ra, nhuộm màu đen, cắt may lại, bỏ đi những cái dây... tớ nói cho mà biết, cực bảnh luôn!"

Cậu ta say sưa ra mặt với ý tưởng của mình. Nhưng Karl đã dội cho cậu ta một gáo nước lạnh. "Thế cậu có quần sọc để đánh bộ với áo đuôi tôm chưa?" Karl tỉnh táo hỏi.

Willy sững người trong giây lát. "Tớ sẽ thuổng nó từ tủ quần áo của ông bô." Sau đó cậu ta quyết định: "Tớ sẽ thó thêm cái áo gi lê đám cưới màu trắng của ông già nữa, đố các cậu hình dung Willy sẽ bảnh bao như thế nào!" Cậu ta nhìn từng người chúng tôi bằng cặp mắt sáng ngời hạnh phúc. "Mẹ kiếp, những người anh em, giờ là lúc tụi mình sẽ sống cho ra sống, hả?"

Tôi trở về nhà và đưa cho mẹ tôi một nửa số tiền xuất ngũ của mình.

"Ludwig Breyer đang ở đây," bà nói. "Cậu ấy đang ngồi đợi trong phòng của con."

"Hóa ra cậu ấy là trung úy," cha tôi nói thêm.

"Vâng," tôi nói, "cha không biết ạ?"

Ludwig trông tươi tĩnh hơn một chút. Bệnh kiết lị của cậu ấy đã đỡ.

Cậu ấy mỉm cười với tôi. "Tớ muốn mượn cậu vài cuốn sách, Ernst."

"Hãy chọn lấy bất cứ cuốn nào cậu muốn, Ludwig," tôi nói.

"Chính cậu không cần chúng à?" cậu ấy hỏi.

Tôi lắc đầu. "Trước mắt thì không. Hôm qua tớ đã cố thử đọc một chút gì đó. Nhưng thật lạ, tớ không thể tập trung suy nghĩ của mình. Mới đọc được vài trang tớ đã lại nghĩ về cái gì đó hoàn toàn khác. Cứ như có tấm bảng che trước mặt. Cậu muốn đọc tiểu thuyết không?"

"Không," cậu ấy nói và chọn ra vài cuốn sách. Tôi nhìn vào tiêu đề.

"Sao toàn những cuốn nặng nề vậy, Ludwig?" tôi hỏi. "Cậu định làm gì với chúng?"

Cậu ấy mỉm cười bối rối. Sau đó cậu ấy ngập ngừng nói: "Khi ở ngoài mặt trận trong đầu tớ nảy sinh một vài suy nghĩ, Ernst ạ, và tớ đã không bao giờ có thể kết hợp chúng lại với nhau. Nhưng bây giờ, khi chiến tranh đã kết thúc, tớ muốn tìm hiểu rất nhiều thứ; tại sao một chuyện tồi tệ đến vậy lại có thể xảy ra với con người, cậu hiểu không, và tất cả diễn ra như thế nào. Có rất nhiều câu hỏi. Cả về bản thân chúng mình.

Trước đây chúng mình đã nghĩ rất khác về cuộc sống. Tớ muốn biết rất nhiều điều, Ernst ạ..."

Tôi chỉ vào những cuốn sách cậu ấy đã chọn. "Cậu nghĩ rằng cậu sẽ tìm thấy câu trả lời trong đó?"

"Dù sao tớ cũng muốn thử. Bây giờ tớ đọc từ sáng đến tối."

Cậu ấy nhanh chóng chia tay. Riêng tôi vẫn ngồi trầm tư. Tôi đã làm gì suốt thòi gian qua? xấu hổ, tôi với lấy một cuốn sách. Nhưng chẳng bao lâu sau tôi hạ cuốn sách xuống và nhìn chằm chằm ra ngoài cửa sổ. Tôi có thể ngồi hàng giờ đồng hồ nhìn vào hư không. Trước kia rất khác, trước kia tôi luôn biết tôi nên làm những gì.

Mẹ tôi đi vào phòng. "Ernst, tối nay con đến bác Karl chứ?"

"Vâng, con sẽ đi," tôi hơi khó chịu trả lời.

"Bác ấy vẫn thường gửi thực phẩm cho nhà mình," bà nói nhẹ nhàng.

Tôi gật đầu. Bên ngoài cửa sổ, hoàng hôn bắt đầu buông xuống. Giữa những tán cây dẻ thấp thoáng những cái bóng màu xanh. Tôi quay đầu lại.

"Mùa hè nhà mình có hay vào rừng dương chơi không mẹ?" tôi vội hỏi. "Ở

trong đó chắc phải đẹp lắm.."

"Không, Ernst, cả năm rồi không đi lần nào."

"Nhưng sao lại không, hả mẹ?" tôi ngạc nhiên hỏi. "Trước kia chủ nhật nào nhà ta cũng ở đó mà."

"Nhà ta hoàn toàn không đi chơi nữa rồi," bà khẽ đáp. "Đi chơi về thường rất đói. Mà nhà ta lại không có gì ăn."

"À, ra thế..." tôi nói chậm rãi, "nhưng bác Karl thì có đủ, phải không ạ?"

"Bác ấy cũng vẫn thường gửi thực phẩm cho nhà ta, Emst."

Tôi bỗng thấy hơi buồn. "Tất cả những gì đã diễn ra là để làm gì, hả mẹ?" tôi hỏi.

Bà vuốt ve bàn tay tôi. "Chắc phải vì một cái gì đó, Emst ạ. Đức Chúa của chúng ta hẳn sẽ biét rõ."

Bác Karl là người họ hàng nổi tiếng của gia đính chúng tôi. Ông có một biệt thự riêng và làm việc trong Cục ngân khố quân sự.

Con Sói tháp tùng tôi đi, nhưng nó phải đứng ở ngoài, vì bà bác của tôi không thích chó. Tôi bấm chuông.

Một người đàn ông mặc áo đuôi tôm ra mở cửa. Tôi sửng sốt cúi chào. Sau đó tôi mới nghĩ ra chắc hẳn ông ta là đầy tớ. Tôi đã hoàn toàn lãng quên những thứ này trong quân đội.

Người đàn ông nhìn tôi xét nét như thể ông ta là một trung tá mặc thường phục. Tôi mỉm cười, nhưng ông ta không hề mím cười lại. Khi tôi cởi áo khoác của tôi, ông ta giơ tay lên, như thể để giúp tôi.

"Khỏi cần," tôi nói, thử giành thiện cảm của ông ta, "là một chiến binh kỳ cựu tôi có thể tự làm được." Rồi tôi tự treo áo khoác lên một cái móc.

Nhưng ông ta im lặng nhấc cái áo xuống và treo nó lên cái móc bên cạnh với vẻ mặt kiêu kỳ.

Đồ cặn bã, tôi rủa thầm và đi tiếp.

Bác Karl bước ra gặp tôi trong tiếng cựa thúc ngựa leng keng. Ông chào tôi với vẻ bề trên, vì tôi chỉ là dân thường. Tôi ngạc nhiên nhìn vào bộ trang phục dạ tiệc lấp lánh của ông.

"Hôm nay xem ra nhà ta có món ngựa nướng ạ?" tôi hỏi cốt để pha trò.

"Sao hỏi thế?" ông bác ngạc nhiên.

"Vì bác đeo cựa thúc ngựa đi ăn tối," tôi cười đáp.

Ông bác ném cho tôi một cái nhìn giận dữ. Mặc dù không muốn, có vẻ như tôi đã chạm đúng chỗ đau của ông ốy. Những con lừa hậu phương này quả thực có niềm đam mê đặc biệt về kiếm và cựa thúc ngựa.

Chưa kịp giải thích với ông bác rằng tôi không định xúc phạm ông, thì bác gái của tôi đã sột soạt váy áo đi ra. Người bà vẫn phẳng lì như cái mặt bàn ủi, và đôi mắt đen nhỏ của bà vẫn lấp lánh như trước, giống những cái cúc áo bằng đồng đã được đánh bóng. Trong khi đang thao thao bất tuyệt với tôi, bà vẫn liên tục lia cái nhìn sắc lẹm ra mọi phía.

Tôi hơi bối rối. Tôi thấy quá nhiều người, quá nhiều phụ nữ và trên hết: quá nhiều ánh đèn. Ở mặt trận, may lắm chúng tôi cũng chỉ có một chiếc đèn dầu. Còn những ngọn đèn chùm ở đây sao mà khắc nghiệt như những con mắt của các nhân viên chấp hành án. Không thể che giấu chúng điều gì. Tôi vụng về gãi lưng.

"Cháu đang làm gì thế?" bà bác ngừng giữa bài thuyết trình hỏi tôi.

"Có lẽ là một con rận còn sót lại," tôi nói, "ngoài mặt trận chúng cháu nhiều rận lắm, tới mức bắt ít nhất cả tuần mới hết..."

Bà kinh hoàng lui lại.

"Bác đừng sợ," tôi trấn an bà, "nó không nhảy được. Rận không phải là bọ chét."

"Vì Chúa!" bà đặt một ngón tay lên miệng, mặt nhốn nhó như thể - có trời mới biết - tôi đã nói điều gì đó rất thô bỉ. Nhưng họ là vậy: chúng tôi phải là những anh hùng, nhưng họ không muốn nghe bất cứ điều gì về chấy rận.

Tôi phải bắt tay vô số khách mời và bắt đầu đổ mồ hôi. Những người này hoàn toàn khác với chúng tôi ngoài mặt trận. Trước họ, tôi cảm thấy mình vụng về như một cỗ xe tăng. Họ cư xử như những ma nơ canh đang ngồi trong ô kính trưng bày của cửa hàng, và họ nói chuyện như đang diễn trong nhà hát. Tôi cẩn thận cố giấu đôi tay mình đi, vì bùn đất chiến hào vẫn đang ngấm trong đó tựa chất độc. Lén lút, tôi chùi tay vào ống quần, dẫu vậy chúng vẫn cứ đẫm nước đúng vào lúc tôi phải bắt tay một quý bà.

Tôi cố ép mình đi loanh quanh và sa vào một nhóm khách đang nghe một cố vấn kiểm toán ba hoa. "Các ông bà thử tưởng tượng xem,” ông ta hăng hái nói, "thợ làm yên ngựa nhé! Một thợ làm yên ngựa mà làm tổng thống! Cứ thử hình dung người đứng ra mở tiệc chiêu đãi trọng thể trong cung điện lại là anh thợ làm yên ngựa! Quá nực cười!"

Ông ta phát ho vì kích động. "Bạn sẽ nói gì về việc này, chiến binh trẻ tuổi!" ông ta kêu lên và phát vào vai tôi.

Tôi còn chưa suy nghĩ gì về điều đó. Tôi lúng túng nhún vai. "Có thể ông ấy cũng có chút hiểu biết..."

Ông cố vấn kiểm toán trân trối nhìn tôi giây lát. Đoạn ông ta cười rung cả người vì khoái trá. "Hay lắm," ông ta quang quác, "có thể ông ấy cũng có chút hiểu biết! Không, bạn thân yêu của tôi, cái đó phải là bẩm sinh! Thợ làm yên ngựa! Tại sao không phải là thợ may hay thợ đóng giày luôn cho rồi?"

Ông ta quay lại nói chuyện với những người khác. Những lời lăng nhăng của ông ta làm tôi bực mình. Tôi bực mình vì ông ta chê bai thợ đóng giày. Họ là những người lính giỏi, không hề kém cạnh các quý ông có học. Adolf Bethke là một thợ đóng giày, và anh ấy hiểu biết về chiến tranh hơn nhiều thiếu tá khác. Trên chiến trường, chúng tôi đánh giá cao con người chứ không phải nghề nghiệp. Tôi ác cảm nhìn ông cố vấn kiểm toán.

Lúc này ông ta đang phun ra những lời trích dẫn; có thể thực sự ông ta đã xơi nhiều thìa học vấn, nhưng nếu tôi ở vào hoàn cảnh cần ai đó cứu mình khỏi vòng lửa đạn, tôi ngàn lần thà chọn Adolf Bethke chứ không phải ông ta.

Ông ta quay lại nói chuyện với những người khác. Những lời lăng nhăng của ông ta làm tôi bực mình. Tôi bực mình vì ông ta chê bai thợ đóng giày. Họ là những người lính giỏi, không hề kém canh các quý ông có học. Adolf Bethke là một thợ đóng giày, và anh ấy hiểu biết về chiến tranh hơn nhiều thiếu tá khác. Trên chiến trường, chúng tôi đánh giá cao con người chứ không phải nghề nghiệp. Tôi ác cảm nhìn ông cố vấn kiểm toán.

Lúc này ông ta đang phun ra những lời trích dẫn; có thể thực sự ông ta đã xơi nhiều thìa học vấn, nhưng nếu tôi ở vào hoàn cảnh cần ai đó cứu mình khỏi vòng lửa đạn, tôi ngàn lần thà chọn Adolf Bethke chứ không phải ông ta.

Tôi mừng khi cuối cùng chúng tôi cũng ngồi vào bàn ăn. Bên cạnh tôi là một cô gái trẻ quấn chiếc khăn bằng lông thiên nga quanh cổ. Tôi thích cô, nhưng không biết nói chuyện gì với cô. Là lính bạn đã ít nói, lại càng chẳng bao giờ nói chuyện với phụ nữ. Những người khác trò chuyện sôi nổi. Tôi cố gắng lắng nghe để học hỏi phần nào.

Ngôi ở đầu bàn, ông cố vấn kiểm toán đang tuyên bố giá mà chúng ta cố chịu đựng thêm hai tháng nữa, chúng ta đã chiến thắng. Những lời nhảm nhí vô nghĩa đó làm tôi muốn ói bởi vì bất kỳ người lính nào cũng đều biết rõ là chúng tôi đơn giản không còn đạn dược và quân dự trữ. Một quý bà ngồi đối diện ông ta kể về người chồng chết trận với vẻ quan trọng như thể chính bà ta đã ngã xuống chứ không phải ông chồng. Xa hơn, ở phía cuối bàn, người ta đang bàn tán về cổ phiếu và các điều khoản của hòa bình, và cố nhiên mọi quý ngài ngồi đây đều am hiểu vấn đề này hơn so với những người thực sự liên quan tới nó. Một gã đàn ông có cái mũi khoằm kể câu chuyện về vợ của bạn mình với vẻ thương xót giả tạo và sự hả hê ngấm ngầm khó giấu, khiến tôi chỉ muốn liệng một cái ly vào mõm gã.

Tất cả những lời ba hoa ngu ngốc này làm đầu óc tôi mụ mị, và tôi sắp sửa không thể theo dõi các câu chuyện được nữa. Cô gái với chiếc khăn lông thiên nga giễu cợt hỏi tôi liệu có phải tôi đã bị câm ở mặt trận không.

"Không,” tôi đáp và thầm nghĩ: giá Kosole và Tjaden đang ngồi đây giữa cái đám các người, họ sẽ tha hồ cười về những thứ nhảm nhí mà các người tuôn ra, những thứ mà các người lấy làm kiêu hãnh lắm. Nhưng dẫu sao tôi vẫn bực vì đã không đưa ra được một nhận xét xác đáng, thể hiện những gì tôi đang nghĩ.

Sáng danh Chúa, đúng lúc này món sườn rán giòn đã xuất hiện trên bàn. Tôi phồng mũi hít hà. Sườn lợn chính cống chiên bằng mỡ chính cống.

Chỉ nhìn mà tiêu tan mọi sự khó chịu. Tôi lấy một miếng to và bắt đầu khoan khoái nhai. Ngon tuyệt vời. Đã lâu lắm rồi tôi mới lại được ăn sườn tươi. Lần cuối cùng là ở Plandern - vào một buổi tối mùa hè vô cùng mát mẻ, chúng tôi bắt được hai con heo con, chúng tôi ăn sạch, gặm đến tận xương - khi đó Katczinsky còn sống - ôi cả Kat, và Haie Westhus nữa, đó là những chàng trai thực thụ khác xa những ké ở hậu phương quê tôi - tôi chống khuỷu tay lên bàn và quên đi mọi thứ xung quanh, tôi nhìn thấy họ rất gần trước mặt mình. Hai chú lợn con rất mềm - chúng tôi đã nướng bánh khoai tây – và có mặt cả Leer và Paul Bäumer - phải, Paul nữa - tôi không nghe, không thấy gì nữa, tôi hoàn toàn chìm đắm trong ký ức...

Một tiếng cười khúc khích làm tôi choàng tỉnh. Quanh bàn đã trở nên hoàn toàn im ắng. Bà bác Lina trông chẳng khác gi một chai giấm. Cô gái bên cạnh tôi thì đang cố nén cười. Tất cả đều nhìn về phía tôi.

Cả người tôi bỗng túa mồ hôi. Thì ra tôi đang ngồi như ở Plandern, quên hết trời đất, khuỷu tay chống trên bàn, tay nấm chặt khúc xương, các ngón tay đầy mỡ, và gặm lấy gặm để khúc sườn - trong khi những người khác đều đàng hoàng ăn với dao và dĩa.

Mặt đỏ dừ, tôi trân trối nhìn ra phía trước mặt và đặt cái xương xuống đĩa.

Sao tôi lại có thể nhãng đi như thế được? Nhưng tôi không quen ăn kiểu khác: ở mặt trận chúng tôi đã luôn luôn ăn như vậy, giỏi lắm thì chúng tôi có một cái thìa hoặc một cái dĩa, nhưng đĩa thì không bao giờ có.

Một sự tức giận bỗng len vào cơn xấu hổ của tôi. Tức giận ông bác Karl này, người đang bắt đầu lớn tiếng nói về trái phiếu chiến tranh; tức giận tất cả những kẻ đang ra vẻ ta đây với những lời nói thông thái; tức giận toàn bộ thế giới này, cái thế giới vẫn thản nhiên sống vô tư với những lợi ích nhỏ nhen đáng thương của mình, như thể chưa từng tồn tại những năm ghê rợn, khi chỉ có duy nhất một thứ: chết hoặc sống, ngoài ra không còn gì nữa.

Lặng lẽ và bướng bỉnh, tôi nhồi nhét vàọ bụng tất tật món gì có thể vớ được, tôi muốn ít ra cũng có một bữa no nê. Khi cơ hội đến, tôi lỉnh ra ngoài.

Ở phòng giữ áo vẫn là gã đầy tớ mặc áo đuôi tôm. Tôi lấy áo của mình và gầm ghè: "Lẽ ra chúng tao cũng phải được mày hầu ngoài mặt trận, đồ con khỉ hào nhoáng! Mày và cả bè lũ ở đây!” Đoạn tôi đóng sầm cánh cửa.

Sói đang chờ tôi bên ngoài. Nó vui mừng nhảy lên nhìn tôi.

"Đi thôi, Sói!" tôi nói, và đột nhiên nhận ra rằng không phải rắc rối với món sườn rán, mà chính là cái tinh thần tự mãn, cổ hủ ngày nào giờ vẫn đang khoác lác và ra vẻ ta đây ở chốn này đã làm tôi rất tức giận.

"Đi nào, Sói!" tôi lặp lại, "Bọn người này xa lạ với tụi mình! Thà chơi với bất kỳ thằng lính Anh hay lính Pháp nào còn dễ hơn với lũ ấy. Nào, đến với anh em đồng đội thôi! Ở bên họ tốt hơn, cho dù họ ăn bốc và ợ hơi!

Đi nào!"

Chúng tôi chạy đi, con chó và tôi, chúng tôi cắm đầu chạy nhanh nhất có thể, nhanh nữa, nhanh nữa, thở hổn hển, sủa, chúng tôi chạy như điên với đôi mắt lấp lánh... Kệ cho tat cả đi với quỷ Satan, chúng ta đang sống, nghe không Sói, chúng ta đang sống!