Tại Paris có một con phố khá nổi tiếng mang tên Rue Lepelletier; nó nổi danh không phải nhờ chiều dài, chiều rộng, hay nhờ những công trình lộng lẫy, những sự kiện lịch sử từng diễn ra tại đây, mà bởi những chiến tích ở các khu lân cận và những kiến trúc nguy nga bao quanh. Nói vậy không có nghĩa là Rue Lepelletier không sở hữu công trình đẹp đẽ nào, bởi riêng nhà hát Opera nguy nga cũng đủ đập tan lời khẳng định ấy. Rồi ngay gần đó là Bộ Ngoại giao, tòa dinh thự của Bộ trưởng Bộ Ngoại giao ở góc đại lộ Boulevard và phố Rue des Capucines, cùng nhiều địa danh danh tiếng khác.
Thế nhưng, trên phố Rue Lepelletier có một tòa nhà chẳng mấy ai chú ý ngoại trừ quy mô đồ sộ cùng vẻ cổ kính, u uất của nó; nơi đây đã chứng kiến vô số biến cố, sự kiện và có tầm quan trọng vượt xa tất cả những người xóm giềng lộng lẫy kia gộp lại.
Tòa nhà này xây bằng gạch, cao năm tầng, và như đã nói, nó mang trên mình dấu vết của thời gian, bão tố, khói bụi, cùng mọi tác nhân làm hoen ố khác; trông nó mới ám muội, u tối làm sao, nhưng cũng không kém phần uy nghiêm, cổ kính.
Khối kiến trúc đồ sộ và cổ xưa này dường như không thuộc về bất kỳ trường phái kiến trúc nào. Sự lộng lẫy có vẻ đã bị gạt ra khỏi tâm trí người thiết kế; thế nhưng, mặt tiền của tòa nhà cũ kỹ ấy lại gắn bó với bản thân nó như khuôn mặt của một ông lão gắn liền với thân thể ông ta. Khuôn mặt ấy đầm đìa nét tính cách, giống như gương mặt của một số người—u uẩn, trầm mặc, nghiêm nghị, và gần như có phần hiểm hóc. "Gương mặt" già nua ấy dường như tràn ngập những lỗ hổng, nơi người ta có thể ngày đêm không ngủ rình rập, theo dõi từng bước đi của những người dân thiện lành xứ Paris. Số lượng cửa ra vào và đặc biệt là cửa sổ nhiều vô kể, mở ra nhìn xuống lòng đường và một ngõ cụt ở một góc tòa nhà.
Một trong những cánh cửa dẫn ra ngõ cụt, nằm ở phía cuối góc khuất, vừa rộng, vừa thấp, lại tối tăm u ám; giống như cánh cổng địa ngục trong thơ của thi sĩ người Anh, nó "rộng mở suốt ngày đêm". Nếu bước qua cánh cửa này và đi tiếp, bạn sẽ lập tức thấy mình đang bước lên một cầu thang hẹp, u tối và xoắn xoắn. Sau khi khó khăn dò dẫm lên đến đỉnh—mà không bị gãy cổ do trượt chân ngã nhào xuống tận đáy nơi bạn vừa bắt đầu, hay bị trầy ống quyển vì vấp phải các bậc thang—tóm lại, sau khi đã đặt chân lên chiếu nghỉ tầng một, lối đi tiếp theo của bạn liền bị chặn đứng bởi một cánh cửa đồ sộ, kiên quyết chống lại mọi nỗ lực đẩy mở của bạn. Và trong lúc bạn đang loay hoay suy nghĩ về con đường đi xuống nguy hiểm mà mình đành phải quay lại, một tay nắm chuông bằng ngà trên tường bên cạnh cánh cửa sẽ thu hút sự chú ý của bạn. Xung quanh tay cầm ấy là những dòng chữ mà bạn phải khó khăn lắm mới đọc được dưới ánh sáng mờ ảm: "Phòng Biên tập — Không nhiệm vụ miễn vào", tiếp theo là một từ mang tính khích lệ nhưng lại có phần mâu thuẫn: "Rung chuông". Từ này hẳn mang ý nghĩa: "Nếu bạn là tri kỷ của chủ biên, hoặc có việc báo chí quan trọng với ông ấy, hãy rung chuông, biết đâu bạn sẽ được vào." Giả sử bạn thuộc một trong hai trường hợp đó, bạn sẽ "rung chuông", và ngay lập tức bạn sẽ giật mình bởi tiếng chuông nhỏ vang lên trong bóng tối ngay bên cạnh; cánh cửa đồ sộ vốn kiên cố như một pháo đài khi nãy giờ đây được mở ra bởi một bàn tay vô hình—chính là bàn tay và hành động đã làm chiếc chuông kia vang lên.
Bước qua cánh cửa, bạn sẽ thấy mình đứng trong một hành lang dài và tối tăm, bởi lẽ mọi thứ trong tòa nhà này đều tăm tối, và ánh đèn gas là nguồn sáng duy nhất suốt mười tám tiếng mỗi ngày. Tôi muốn nói rằng, bạn đang ở trong một hành lang chạy dọc theo toàn bộ chiều sâu của tòa nhà, dẫn bạn trở lại phía đường Rue Lepelletier mà bạn đã rời bỏ khi rẽ vào ngõ cụt để tìm lối vào thấp lè tè phía dưới. Khi sải bước qua dãy hành lang thăm thẳm ấy, sự chú ý của bạn sẽ bị níu giữ bởi một tiếng rì rầm trầm đục như của vô số giọng nói từ xa vọng lại, bao trùm lên toàn bộ công trình, kèm theo đó là một âm thanh nặng nề hơn, nhịp nhàng nổi lên rồi hạ xuống. Âm thanh rì rầm bí ẩn này có thể đã vang lên ngay từ khi bạn mới tiến lại gần hay bước vào tòa nhà; nhưng sự yên tĩnh và cô quạnh của hành lang lúc này mới khiến bạn lần đầu tiên chú ý đến nó và tự hỏi nguyên do từ đâu.
Giờ đây, nếu bạn sở hữu năng lực của những pháp sư, thuật sĩ, nhà ngoại cảm hay ma quỷ chốn nhân gian lẫn linh hồn—những kẻ chỉ cần một ánh nhìn là xuyên qua những bức tường kiên cố, nhòm xuống tận ống khói của một thành phố lớn, hay thậm chí chẳng cần nhìn cũng thấu suốt qua vách ngăn, lỗ khóa và cửa sắt—thì sự kinh ngạc của bạn trước nguyên do của những âm thanh xa lạ kia sẽ lập tức tan biến, nhường chỗ cho sự kinh ngạc còn lớn hơn trước chính những nguyên do ấy. Bởi lẽ tòa nhà đồ sộ xung quanh bạn, nơi bạn đang bước qua và đang bao bọc bạn trong tiếng rì rầm không ngớt tựa như tiếng thở của một thành phố lớn, sẽ hiện ra chẳng khác nào một con quái thú Leviathan tràn đầy sức sống và hành động—một Titan—một Frankenstein—một gã khổng lồ về cả tinh thần lẫn vật chất. Nó sở hữu những ống truyền âm như mạch máu chạy khắp cấu trúc ngay dưới bề mặt tường, nối liền mọi phòng ban; những đường dây điện như chùm dây thần kinh giăng tơ khắp cơ thể rồi hội tụ vào một ống trung tâm, từ đó đâm sâu xuống các hầm tối, qua nền móng kiên cố, bên dưới lớp đá lát của những con phố nườm nượp người qua lại nơi thủ đô, để rồi ngoi lên mặt đất, tỏa ra theo những tuyến đường riêng biệt, đa dạng và cô độc đến khắp các vùng ngoại ô trên toàn Châu Âu. Bạn cũng sẽ nhìn thấy trái tim vĩ đại của vị thần Titan này, nơi phát ra những nhịp đập nặng nề mà bạn vừa cảm nhận, lắng nghe và kinh ngạc—ĐÓ CHÍNH LÀ MÁY IN—đang nằm trong căn hầm ngầm giữa khói và lửa. Trái tim máy in ấy, giống như trái tim sinh học, rốt cuộc sẽ thu nhận tất cả những gì mạch máu chuyển đến, rồi qua lá phổi cùng các động mạch mà phóng xuất mọi thứ dưới một hình thái mới. Nó hoạt động bền bỉ, không biết mệt mỏi, không bao giờ ngừng nghỉ hay ngơi nghỉ; bởi lẽ con người làm sao sống nổi khi trái tim ngừng đập, thì một tòa tòa soạn làm sao tồn tại khi nhịp đập của máy in không còn rung động; và con người chẳng thể sống thiếu hơi thở thế nào, thì một tòa tòa soạn ở thế kỷ mười chín cũng không thể thiếu lá phổi của nó—động cơ hơi nước, hay hơi thở cuộc sống—thứ chất lưu tinh vi vận hành toàn bộ cỗ máy.
Nhưng gạt bỏ hình ảnh so sánh sang một bên. Tại tầng hầm của tòa nhà, bạn sẽ bắt gặp phòng máy in với động cơ hơi nước, lò đốt, các cỗ máy in, những "tiểu quỷ" mặt mày xám xịt cùng những thần linh, yêu tinh ma quái đang dò dẫm hay đi lại chập chờn giữa ánh sáng chói lọi và bóng tối u uất. Họ lấm lem dầu mỡ, khói bụi, tưởng như đang miệt mài với một công việc linh thiêng nhưng thần bí—một lao dịch vĩnh cửu như hình phạt cho tội lỗi, giống như Sisyphus hay các con gái của Danaus dưới cõi Tartarus của thần thoại. Máy in chưa bao giờ dừng lại.
Trên tầng một, bạn sẽ nhận ra bộ phận tài chính và xuất bản với vô số nhánh nhỏ trải dài, cùng các phòng ban riêng biệt phục vụ việc gấp, dán phong bì, gửi thư, v.v.
Trên tầng hai—nhưng nơi đó bạn sẽ sớm được tận mắt chứng kiến, và nó sẽ tự thuyết minh cho chính mình.
Trên tầng ba, bạn sẽ khám phá ra những kho vật tư khổng lồ—giấy, mực đủ mọi sắc màu và phẩm cấp, cùng các loại chữ in thuộc mọi chủng loại đã biết; tất cả chất đống với số lượng dường như vô thiên thủng và không thể đong đếm.
Trên tầng tư và tầng năm là phòng xếp chữ, nơi những từ ngữ có cánh cất cánh tung bay khắp thế giới, quy tụ cả một quân đoàn thợ xếp chữ; từ những dãy khay chữ dài hun hút, tiếng "tách—tách—tách" vang lên, là âm thanh duy nhất không ngớt được phép lọt vào tai người trong các căn phòng này. Nếu nói thêm rằng toàn bộ tòa nhà vào mùa đông được sưởi ấm bằng không khí nóng dẫn qua các đường ống từ lò đốt của phòng in, bản mô tả của chúng ta sẽ hoàn chỉnh, và ta có thể nói đó chính là một tòa tòa soạn báo ở Paris vào thế kỷ mười chín. Khác xa biết bao so với thời của Gutenberg người Đức hay Caxton người Anh từ ba trăm năm trước! Đó là khung cảnh vào ban ngày. Hãy tràn ngập mọi vật thể và căn phòng bằng ánh đèn gas, bạn sẽ có khung cảnh đêm—suốt cả đêm dài, bởi các sứ giả và điện văn không bao giờ ngừng chuyển đến—và tờ báo lại phát hành khi hừng đông hé rạng—các công nhân được thay thế liên tục theo từng ca làm việc. Một tòa soạn như thế tạo việc làm cho hàng trăm người và nuôi sống hàng ngàn người. Nơi đây cần đến hai mươi biên tập viên, không kể chủ biên; hai mươi phóng viên, không kể số lượng tương tự thuộc khối thương mại và kinh doanh; hai mươi lăm thư ký và nhân viên phòng ban; sáu mươi người đưa thư; hai mươi thợ cơ khí và thợ phụ máy; sáu mươi thợ gấp báo; hai mươi thợ vận hành máy in; bảy mươi thợ sửa bản in và xếp chữ cùng năm trăm nhân viên phân phối, chưa kể một quân đoàn đông đảo không tên tuổi các cộng tác viên và nhân viên nhiều không kể xiết. Tổng chi trả thù lao cho quân đoàn này là mười ngàn franc mỗi ngày, thu nhập hàng năm lên tới chín triệu franc, lượng phát hành là chín mươi ngàn bản mỗi ngày, và mỗi số báo được nửa triệu người đọc, rồi qua ảnh hưởng của họ lại tiếp cận thêm nửa triệu người nữa.
Thuế đánh hằng ngày của Chính phủ là chín ngàn franc. Báo chí từng được gọi là Đẳng cấp Thứ ba của nước Pháp. Không phải! Nó cũng chẳng phải đẳng cấp thứ hai—hay thứ nhất! Nó tổng hòa cả ba. Không, quyền lực của cả ba đẳng cấp gộp lại cũng không bằng một phần mười của nó; và vị thế—thứ bậc của nó ư!—ngay cả hoàng gia cũng phải cúi đầu trước báo chí! Hãy hỏi lịch sử mười năm qua. Hãy chỉ ra một người có quyền lực hay vị thế trong triều đình hay Nhà nước mà không mắc nợ báo chí! Đâu là nhà chính trị không phải, hoặc chưa từng là nhà báo, hay nhà bác học, nhà triết học, nhà từ thiện, nhà thơ, nhà hùng biện, luật sư, nhà ngoại giao, hay thậm chí là vị tướng lĩnh thành công? Thanh kiếm và cây bút là biểu tượng cho quyền lực của nước Pháp—cho những thành tựu và sự trường tồn của nó; Ngài Bulwer Lytton từng nói,
"Cây bút mạnh hơn thanh kiếm!"
Nhưng tôi đã để bạn, độc giả thân mến, rảo bước trong hành lang mờ tối—mờ tối đến mức dù lúc này đang là giữa trưa, mắt bạn cũng khó lòng đọc được các tấm biển khác nhau trên chuỗi cửa phòng bên tay trái, ghi tên các phòng làm việc của đội ngũ biên tập, bởi lẽ tầng hai của tòa nhà rộng lớn này được dành riêng cho bộ phận biên tập. Cánh cửa cuối cùng trong chuỗi dài ấy mang tên vị tổng biên tập. Bạn rung chuông, được mời vào, và căn phòng hiện ra trước mắt. Những ô cửa sổ khổng lồ cao từ sàn đến trần, mở ra ban công nhô ra phía đường Rue Lepelletier, cung cấp đầy đủ ánh sáng ban ngày cho mắt bạn nhận biết mọi thứ trong phòng; và một chiếc đèn chùm lớn với các bóng đèn gas phủ chao mờ, tỏa ra luồng ánh sáng êm dịu tràn ngập, sẽ càng hỗ trợ công việc quan sát ấy vào ban đêm. Bên dưới đèn chùm là mặt bàn bằng đá hình bầu dục đồ sộ. Tại đó có một người đàn ông đang ngồi viết. Ồ, cứ để ông ta viết tiếp, ít nhất là vào lúc này. Bên cạnh ông ta, hết chồng này đến chồng khác chất cao như núi, sóng sau xô sóng trước, hết đợt này đến đợt khác, chẳng có gì ngoài báo chí; trên sàn nhà dưới chân ông, trên bàn và dưới gầm bàn, trước mặt, sau lưng và xung quanh ông, không gì khác ngoài báo và báo, dâng lên, dâng lên như thể mang sức mạnh phẫn nộ và sự tức giận dữ dội; trong khi ngay cả các bức tường cũng được bọc kín bằng báo chí đủ mọi ngôn ngữ, từ khắp các vùng đất, chính thể, mọi thời đại và kích cỡ, được lưu trữ trong những tập hồ sơ khổ lớn và sắp xếp gọn gàng trong các tủ sách đồ sộ chạy dọc suốt một bên tường. Từ bốn châu lục, phải, và từ cả những hòn đảo giữa đại dương, quân đoàn báo chí đồ sộ này đã đổ về đây. Trong những chiếc tủ cao đụng trần đó, người ta có thể tìm thấy trọn bộ hồ sơ lưu trữ qua nhiều năm của mọi tờ báo hàng đầu ở khắp thế giới Kitô giáo, tạo thành một kho tàng tham chiếu toàn diện, không bao giờ cạn kiệt về tri thức thuộc mọi lĩnh vực, có thể dễ dàng tra cứu nhờ hệ thống mục lục chính xác và phong phú.
Ở phía bên kia căn phòng là những dãy kệ kéo dài từ sàn đến trần, xếp đầy những cuốn sách dày cộp bọc bìa đen chắc chắn, có vẻ thuộc dòng sách chuẩn mực chủ yếu dùng làm tài liệu tham khảo tra cứu, và vẻ sờn cũ, lấm lem của chúng là minh chứng rõ ràng cho việc đã được lật giở thường xuyên. Chẳng có cuốn sách khổ mười hai mỏng mảnh, tinh xảo, ngát hương thơm rực rỡ mạ vàng hay da Nga với những hình khắc thép đắt giá và trang in ép nóng mạ vàng nào ở đây cả. Không, sách vở, chiếc bàn, nhà báo và toàn bộ căn phòng đều mang vẻ đen tối, nghiêm nghị, lấm lem vết bẩn của lao động vất vả, một bầu không khí nghiêm cẩn của tính thực dụng. Những vật trang trí duy nhất, nếu có thể gọi như vậy, là các tượng bán thân—tượng bán thân của Vergniaud với giọng nói ngọt ngào như bạc cùng một vài đồng chí chính trị của ông—những nạn nhân phái Girondins năm 1792 nổi bật lên cả. Tại đây, trong một hốc tường trang trọng, còn có bức tượng bán thân cao quý của Armand Carrel—con người quả cảm, hiệp sĩ, hào hoa, một người Cộng hòa chân chính, một nhà chính trị chân chính, một nhà báo chân chính, một con người chân chính—Armand Carrel, người cùng với Adolphe Thiers, đồng sự của ông, từng là những người đầu tiên ngồi ở căn phòng này trên cương vị người đứng đầu—Armand Carrel, người đã gục ngã nhiều năm trước trước họng súng của Émile de Girardin, một đồng nghiệp báo chí, người sáng lập ra dòng báo giá rẻ, vị anh hùng của hàng chục trận quyết đấu trước và sau đó nhưng gần như chẳng hề hấn gì.
Đó là một vài vật trang trí trong phòng làm việc riêng của chủ biên. Ở góc xa nhất của căn phòng, bức tường phủ kín các bản đồ và sơ đồ, cũng như hải đồ về các thành phố và điểm yếu lược ở Châu Âu; và một chiếc bàn lớn bên dưới chất đống những cuốn sách du ký, quang cảnh địa lý và các cảnh quay lịch sử được xếp không theo trật tự nào, trông như vừa được vứt xuống sau khi sử dụng.
Nói tóm lại, toàn bộ căn phòng mang bằng chứng không thể nhầm lẫn của tư duy thực tiễn, nghiêm cẩn. Trong phòng và xung quanh nó, sự phô trương đều bị gạt bỏ một cách triệt để. Tính thực dụng là tiêu chí duy nhất được quan tâm đối với công cụ của một nhà báo, cũng giống như của một người thợ mộc; và xưởng làm việc của nhà báo có sự tương đồng không nhỏ với xưởng của người thợ thủ công ở nhiều phương diện. Đối với mỗi người, một công cụ—cho dù là một cuốn sách hay một cái đục—chỉ có giá trị nhờ hữu ích, và nhờ sự dễ dàng, nhanh chóng mà nó giúp người sở hữu đạt được mục đích, chứ không phải vì vẻ đẹp hình thức hay sự đắt giá của chất liệu hay chế tác.
Chỉ ở một khía cạnh duy nhất người ta mới thấy sự khác biệt so với quy tắc cố định này, đó là cơ chế tinh vi thể hiện những thành tựu của khoa học hiện đại giúp truyền tải tư tưởng, và bằng sự thích ứng khéo léo đã biến căn phòng đơn lẻ này thành tâm điểm hội tụ của mọi ý tưởng và cảm xúc từ mọi phòng ban khác trong cơ sở khổng lồ đó, cho phép một người, không cần đứng dậy khỏi ghế, vẫn có thể phát lệnh đến từng bộ phận, từ phòng máy in đến phòng xếp chữ, từ đá nền móng đến các tháp nhỏ của tòa nhà đồ sộ ấy, mọi thứ đều bị chi phối bởi ý chí và xung lực của một trí tuệ duy nhất. Quả thực, việc tiết kiệm sức lao động trong tòa soạn báo Paris được thực hiện đến mức người thợ xếp chữ có lẽ chưa bao giờ nhìn thấy nhà báo mà mình đã dành nửa đời người để xếp các bài xã luận của ông ta, bởi bản thảo, bản in thử và bản sửa cuối cùng trượt lên trượt xuống như thể chỉ nhờ phép thuật, và những nhân vật thực sự hiếm khi gặp mặt nhau.
