Nhà báo đang ngồi trên chiếc ghế tổng biên tập có diện mạo khoảng chừng ba mươi lăm tuổi, thuộc tuýp người mà phái đẹp sẽ trầm trồ là "một người đàn ông phong độ". Vóc dáng ông ở mức trung bình, vai rộng, thân hình đậm chắc. Gương mặt dài và gầy, trán rộng rãi, khoáng đạt tuy không quá cao, hằn lên những nếp nhăn của sự suy tư. Hàng râu quai nôm đen tuyền cùng màu với mái tóc ôm lấy cằm, và một hàng ria mép được chăm chút điểm xuyết trên môi. Ông bận trang phục màu đen, cổ quấn chiếc khăn quàng giản dị không kèm cổ áo rời. Đôi mắt ông to, đen láy và sắc sảo, còn thần thái trên khuôn mặt lại trầm lắng và đượm buồn.
Đó là vài nét phác thảo vội vã về chân dung của nhà báo hàng đầu Paris, vị tổng biên tập của cơ quan ngôn luận dân chủ chủ chốt tại châu Âu: Armand Marrast, tờ "Le National".
Vẻ mệt mỏi, chán nản và nuối tiếc hằn rõ trên mặt ông khi ngồi bên bàn làm việc, tay cầm bút, trước mặt là tờ giấy trắng. Ông đang chìm trong tâm trạng suy tư, dường như đang vạch ra một bài xã luận cho tờ báo của mình, nhưng trên trang giấy mới chỉ vẻn vẹn một dòng. Dù đang mải mê với những suy nghĩ gì, chúng rõ ràng chẳng mấy dễ chịu; và dòng chữ duy nhất được vạch ra ở đầu trang giấy đã chỉ rõ nguồn cơn sự bất an của ông. Dòng đó viết:
"Lại một lần nữa, Nhà Orléans giành chiến thắng!"
Đặt bút xuống, ông khoanh tay trước ngực và bắt đầu rảo bước dồn dập quanh phòng.
"Lại một lần nữa, Nhà Orléans giành chiến thắng!" vị nhà báo cay đắng thốt lên. "Phải, hết lần này đến lần khác! Lúc nào cũng vậy, và e rằng mãi mãi vẫn sẽ như vậy. Mọi biện pháp của phe đối lập, dù cấp bách đến đâu, cũng thất bại thảm hại — còn mọi chính sách của Chính phủ, dù bỉ ỉu đến mấy, lại thành công rực rỡ. Suốt mười hai năm qua mọi chuyện vẫn luôn như thế. Ôi! Ba Ngày Cách mạng năm 30 đã trao vào tay nhân dân Pháp một vương trượng cằn cỗi biết bao! Sự chuyên chế của một 'Quốc vương Công dân' cũng tàn độc không kém gì thời Phục ước, mà còn lăng mạ hơn. Suốt mười hai năm qua, những việc làm của ông ta chẳng qua chỉ là một chuỗi chà đạp liên tục lên quyền lợi và xúc phạm đến quan điểm của những người tháng Bảy. Phe Cộng hòa bị dẫm đạp. Tự do báo chí, cải cách cử tri, quyền lao động, hạn chế đặc quyền Hoàng gia, giảm ngân sách hoàng gia — tất cả những giải pháp này đều bị đè bẹp triệt để. Báo chí bị xiềng xích, còn những người điều hành thì bị tống giam. Trong một dân số ba mươi ba triệu người, chỉ có vỏn vẹn hai trăm ngàn cử tri. Trong số bốn trăm sáu mươi nghị sĩ, một phần ba nắm giữ các vị trí trong Chính phủ, mà tổng số tiền lương của họ đủ để nuôi sống hàng ngàn gia đình đang chết đói ngay trước cửa nhà họ. Paris, bất chấp mọi nỗ lực đấu tranh vì tự do, vào giờ phút này lại chẳng khác nào một nhà tù Bastille. Tuyến phòng thủ đã hoàn tất. Bất cứ nơi nào mắt nhìn tới, những pháo đài đều sừng sững đe dọa, đại bác chĩa ra, lưỡi lê lởm chởm. Nạn tham nhũng ngang nhiên hoành hành ở những cấp cao nhất, và những vụ gian lận của Gisquet mà cả Paris đều biết chỉ là bê bối của một cá nhân. Ngân sách hoàng gia không những không bị cắt giảm mà năm nào cũng tăng thêm. Một Quốc vương Công dân lại nhận khoản ngân sách gấp bốn mươi lần mức dành cho Đệ nhất Đốc chính, trong khi toàn bộ gia đình ông ta lại sống bám vào ngân sách Nhà nước. Khoản của hồi môn cho Công tước Orléans khi kết hôn đủ để cứu hàng trăm ngàn người khỏi chết đói — những người có quyền được hưởng sự từ thiện hơn ông ta rất nhiều. Ơn Trời, chính sự bất mãn của công chúng dành cho ông ta đã đánh bại khoản của hồi môn dự định trao cho Công tước Nemours. Nhưng những khoản bổng lộc lại được phê duyệt chỉ vì Quốc vương bị một kẻ sát nhân ám sát bất thành. Thật là một 'Quốc vương Công dân'! Kẻ này chỉ biết lo cho bản thân mình. Ông ta muốn thông gia với mọi triều đại ở châu Âu. Chính sách của ông ta là sự ích kỷ thuần túy. Tình yêu đối với nhân dân — những người đã đưa ông ta lên làm quân vương — đã bị nuốt chửng bởi tình yêu bản thân. Hàng triệu đồng tiền đã bị bòn rút từ mồ hôi nước mắt của người lao động chỉ để thực hiện một cuộc chinh phạt còn tồi tệ hơn cả vô ích, hàng ngàn người Pháp đã bị hy sinh trên vùng cát nóng châu Phi, và tất cả vì cái gì? — để tranh đoạt một ngai vàng cho một đứa trẻ — một đứa trẻ không có tài năng lẫn kinh nghiệm; và giờ đây Công tước Aumale lại là Toàn quyền Algeria, trong khi hàng trăm người quả cảm thì bị lãng quên."
Khi những lời cuối cùng này — vốn chỉ ra nguyên nhân của sự kích động hiện tại — vừa thốt ra từ miệng vị nhà báo đang bất bình, một cánh cửa ở cuối phòng nhẹ nhàng mở ra, và một thanh niên có vóc dáng rất thấp bé, khuôn mặt non choẹt bước vào. Mới nhìn qua, người này tưởng chừng chưa đến tuổi trưởng thành, dù thực tế anh đã lớn hơn thế mười tuổi. Gương mặt anh tròn trịa nhưng nhợt nhạt, môi đầy đặn, vầng trán uy nghi, đôi mắt to, trầm tĩnh và tư duy, cùng thần thái hiền hòa, nhân hậu đặc trưng. Anh mặc chiếc áo măng tô tối màu cài khuy đến tận cổ, và một chiếc cà vạt đen đơn giản được buộc quanh cổ.
Vị nhà báo chìm đắm quá sâu vào những suy ngẫm đến mức trong vài khoảnh khắc, ông dường như không nhận ra mình không còn ở một mình; và ông có lẽ sẽ còn tiếp tục không hay biết nếu vị khách không tiến lại gần và thốt lên:
"Algeria!"
Vị nhà báo ngẩng đầu lên và vội vã quay lại.
"Ôi! Louis, là anh đấy ư?" ông nói và nồng nhiệt đưa tay ra; "Tôi rất vui vì anh đã đến. Nhưng sao tôi lại không nghe thấy tiếng anh vào nhỉ?"
"Vì hai lý do, Armand thân mến," vị khách vừa nói vừa ngồi xuống chiếc ghế tổng biên tập: "Một là tôi đi vào bằng cửa nội bộ, và hai là anh đang quá hăng hái nguyền rủa bổ nhiệm mới đây của Quốc vương nên chẳng nghe thấy gì trừ một loạt đại bác."
"Ôi! Cái bổ nhiệm quái quỷ đó! Tôi tự hỏi tiếp theo sẽ là gì đây? Ơn Trời, lão già đó không còn đứa con trai nào khác để bổ nhiệm làm toà toàn quyền nữa, mặc dù lão sẽ chẳng bao giờ chịu dừng lại cho đến khi mỗi đứa trong số chúng đều có một vương miện trên đầu, bằng quyền lực của chính mình hoặc của vợ chúng."
"Và chúng ta cần gì quan tâm những đứa trẻ đó kết hôn với ai, miễn là cuộc hôn nhân đó đưa chúng ra khỏi nước Pháp? Montpensier có thể lấy lòng Công chúa Tây Ban Nha, em gái của Christina, và do đó ngáng đường nước Anh; cứ để như vậy đi, phải, cứ như vậy đi, nhất là khi chuyện đó không thể cứu vãn hay ngăn cản được."
"Nhưng vụ Algeria này, Louis—"
"Là một chuyện rất khác, anh muốn nói vậy phải không. Không nghi ngờ gì nữa, không nghi ngờ gì nữa. Về Algeria, tôi luôn coi đó là một món đồ chơi đắt đỏ đối với nước Pháp, 'một hộp xem nhạc' như Công tước Broglie từng nói, 'có phần quá tốn kém cho nước Pháp'."
"Nhưng dù sao đó cũng là một đấu trường lộng lẫy cho lòng quả cảm của người Pháp. Nó đã trao cho lão già thô rát Bugeaud chiếc gậy Thống chế, và biến Lamoricière dũng cảm, kẻ thù thề không đội trời chung của ông ta, thành một tướng lĩnh, nhờ vào hành động dũng cảm của chính mình và ảnh hưởng chốn triều đình của người anh cọc chạch Thiers."
"Trong bản thông báo mới nhất, tôi thấy xuất hiện tên của một số ứng viên mới cho việc thăng chức."
"Tôi đoán anh đang ám chỉ Morrel và Joliette cùng những người khác. Morrel đã được thăng thăng chức chỉ huy một trung đoàn, còn Joliette là Chef d'Escadron của lực lượng Spahis. Thật may mắn cho những người có tham vọng, và nhờ có bệnh tật cùng sự chém giết, không bao giờ thiếu những vị trí trống."
"Cái tên Morrel tôi đã thấy trước đây trên tờ 'Moniteur', nhưng Joliette — anh ta là ai vậy?"
"Nghe nói là một kiểu người được Bugeaud bảo hộ. Có tin đồn anh ta nhập ngũ tại Marseilles, và trong ba năm đã từ một người lính thường vươn lên vị trí hiện tại. Người ta đồn anh ta xuất thân từ một gia đình đàng hoàng, nhưng đột ngột sa sút do một tai họa nào đó nên mới trở thành lính."
"Anh ta hẳn phải là một anh chàng quả cảm, Armand! Như tôi đã nói trước đây, Algeria là một mảnh đất tốt cho việc phát triển tài năng quân sự. Những phản đối chính của tôi đối với các cuộc chinh phục của Pháp là ở chỗ này — chúng đã rút cạn hàng triệu tiền bạc của nước Pháp vốn nên được dành cho sự nghiệp lao động, và có xu hướng làm lóa mắt quần chúng bằng vinh quang của những chiến công của người Pháp ở nước ngoài; vì vậy trong khi hàng ngàn thanh niên trẻ trung và giàu chí khí bị dụ dỗ đi lấp đầy các hàng ngũ để tìm kiếm danh vọng và tài lộc, thì tâm trí của những người còn lại bị phân tán khỏi những bất công, sự áp bức và đau khổ của chính họ, và khỏi việc phối hợp hiệu quả để ủng hộ các giải pháp cứu trợ của bạn bè họ. Không có dân tộc nào trong thế giới Kitô giáo lại yêu thích vinh quang và chiến công quân sự như người Pháp. Bị choáng ngợp bởi điều này, nhân dân, quần chúng—"
"Nhân dân, quần chúng!" vị nhà báo ngắt lời một cách nôn nóng. "Anh biết tôi mà, Louis; nhiều năm qua anh đã biết rõ tôi rồi, nhiều năm qua chúng ta đã cống hiến mọi năng lượng của trái tim và tâm hồn cho sự nghiệp của nhân dân, và nhiều năm qua, kể từ khi chúng ta trưởng thành, chúng ta đã cùng là những người chịu đựng đau khổ trong cùng một sự nghiệp—"
"Những người chịu đựng đau khổ trong sự nghiệp của nhân dân Pháp, trong sự nghiệp của con người, cả hai chúng ta chắc chắn đều như vậy, nhưng không phải chịu đựng như nhau. Những sự hy sinh hay đau khổ của tôi, Armand thân mến, là gì nếu so với của anh? Trong giờ phút đen tối khi Armand Carrel ngã xuống — ngã xuống bởi một viên đạn hèn hạ trong một sự nghiệp hèn hạ — ngã xuống trong sự cay đắng và không một chút hy vọng cho tự do ở nước Pháp yêu dấu của mình — tôi cảm thấy mình bị thôi thúc phải bước ra và dốc sức cho phúc lợi của giống loài mình, và nỗ lực giúp đỡ những người khác lấp đầy khoảng trống do sự mất mát của anh ấy tạo ra. Đối với nước Pháp, đối với tổ quốc tôi, lúc đó tuy chỉ là một cậu thiếu niên, tôi đã tự cống hiến hết mình — nước Pháp, tổ quốc tôi! — bởi tôi cảm nhận đó là quê hương mình, dù tôi sinh ra ở Tây Ban Nha và mẹ tôi là người Corsica. Kể từ giờ phút đó, ngòi bút của tôi đã được dâng hiến cho sự nghiệp của nhân dân, việc lật đổ phe Tư sản và tổ chức lại lao động. Còn về sự hy sinh hay đau khổ, cùng lắm tôi chỉ hy sinh thời gian và công sức của mình. Tôi thậm chí còn chưa được coi là đáng bị phạt tiền vì một bài báo phỉ báng, và tờ báo của tôi chưa bao giờ bị coi là đáng bị đình bản!"
"Và tôi đã đạt được gì, Louis?" Marrast ảm đạm hỏi. "Cuộc đời tôi dường như gần như là một khoảng trống."
"Cùng với Armand Carrel, anh đã là ngọn cờ đầu của chủ nghĩa Cộng hòa ở Pháp suốt mười lăm năm, và với các anh là những người lãnh đạo, tất cả những gì hiện có đã đạt được. Khi Carrel qua đời, chiếc áo khoác của anh ấy đã rơi xuống vai anh. Với tư cách là biên tập viên của tờ 'La Tribune', sự táo bạo của anh khi cáo buộc Casimir Perier và Thống chế Soult dung túng cho những vụ gian lận bê bối của Gisquet đã mang lại cho anh án phạt tiền và tù giam. Sự táo bạo và lòng yêu nước của anh trong cuộc nổi dậy ngày 5 và 6 tháng 6 năm 1832 một lần nữa khiến tờ báo của anh bị đình chỉ và các máy in bị niêm phong. Vào tháng 4 năm 34, máy in của anh lại bị đình chỉ, và anh, cùng với Godefroi Cavaignac, bị tống vào tù Sainté Pélagie, nơi anh đã vượt ngục một cách dũng cảm, dù sau đó phải sống lưu vong ở Anh. Một lần nữa, vào năm 35, anh bị kết án lưu tù. Đó là những đau khổ; còn về sự hy sinh — chà, anh đã hoàn toàn phá sản vì những khoản tiền phạt!"
"Được rồi, Louis, được rồi," câu trả lời buồn rầu vang lên, "thừa nhận tất cả những điều này, sự hy sinh và đau khổ của tôi chỉ càng thêm cay đắng vì thực tế là chúng hoàn toàn vô ích, hoàn toàn không có tác dụng. Anh, Louis, đã khôn ngoan hơn tôi. Tờ báo của anh được đặt tên rất đúng là 'Bon Sens'."
"Có lẽ khôn ngoan hơn," câu trả lời vang lên, "và có lẽ ít táo bạo hơn. Nhưng chẳng phải sự khôn khéo đôi khi lại giành được điều mà sự táo bạo sẽ làm hỏng sao? Trong sự đấu tranh liều lĩnh để có tất cả, đôi khi chúng ta lại mất tất cả. Sự thận trọng và kiên trì, Armand thân mến, là vô giá."
