Ngay lúc đó, có tiếng gõ nhẹ ở cánh cửa riêng. Marrast liền vội vã ra mở, như thể đang trông chờ một người bạn đến thăm.

Một cuộc trao đổi ngắn ngủi và nhanh chóng diễn ra; sau đó, ngài Dantès, nghị sĩ đại biểu thành phố Marseille, được mời vào. Ông dường như quen thuộc và được tất cả những người có mặt kính trọng sâu sắc. Trang phục của ông vẫn như mọi khi: bộ đồ đen lịch lãm cùng chiếc cà vạt trắng, còn phong thái và dáng điệu mang đầy vẻ uy nghi và sức hút mãnh liệt khiến bất cứ ai tiếp xúc cũng phải ấn tượng sâu sắc.

— Thưa các ngài, hình như tôi đang làm gián đoạn một cuộc họp kín phải không? — Ông vừa hỏi vừa mỉm cười nhìn quanh. — Xin các ngài cứ tự nhiên, chớ vì tôi mà dừng lại. Tôi chỉ ghé qua một lát để bàn với ngài Marrast về một đạo luật tại Nghị viện, và chỉ đồng ý bước vào theo lời nài nỉ của ông ấy mà thôi.

— Ngài Dantès nói đúng, — Marrast đáp, — khi cho rằng chúng tôi đang bàn bạc việc riêng và những vấn đề trọng đại. Dù vậy, những cuộc họp trong căn phòng này chưa bao giờ là quá riêng tư hay quá quan trọng đến mức không thể nhận được những lợi ích từ sự hiện diện và lời khuyên của vị nghị sĩ đến từ Marseille.

— Quả thực là vậy, — Louis Blanc lên tiếng; — và sự xuất hiện của ngài không hề là một sự làm phiền, mà trái lại, chúng tôi vô cùng hoan nghênh và xem đó là cơ hội vô cùng đúng lúc để tham vấn ngài về một vấn đề mà giữa chúng tôi, đặc biệt là giữa người bạn Marrast và tôi, hãy còn có đôi chút bất đồng ý kiến.

— Tôi e rằng, — ngài Dantès nói, — sẽ là một sự kiêu ngạo không thể dung thứ nếu một kẻ còn non trẻ trong đại sự đấu tranh vì tự do của nhân loại như tôi lại dám đưa ra lời khuyên cho các ngài, những bậc lão thành, và phần lớn cũng chẳng kém gì những bậc thánh tử đạo vì lý tưởng của mình. Nhưng không một người công dân lương thiện nào lại có thể né tránh trách nhiệm bày tỏ suy nghĩ của mình về mọi vấn đề liên quan đến phúc lợi chung.

— Chúng ta chủ yếu khác biệt ở điểm này, — Marrast nói: — Louis Blanc cho rằng những thất bại của phe Cộng hòa trong mười năm qua là do sự nóng vội và thiếu chuẩn bị trong các nỗ lực của chúng ta, và lập luận rằng tất cả những sự thụt lùi đó có thể được khắc phục bằng sự kiên nhẫn và thận trọng trong tương lai; trong khi theo suy nghĩ của tôi, chẳng có gì bảo đảm rằng tương lai sẽ mang lại kết quả khác đi nếu nguyên nhân vẫn y hệt như những gì chúng ta từng trải qua trong quá khứ.

— Sự đồng lòng trong hành động, — ngài Dantès điềm đạm nói, — luôn là điều kiện tiên quyết không thể thiếu trong việc thực hiện bất kỳ5 doanh nghiệp nào dựa vào sự liên kết hoặc nỗ lực chung của các cá nhân vì một mục đích chung. Thế nhưng, dù có đạt được sự đồng lòng đến đâu đi chăng nữa, kế hoạch được sắp đặt và nghiên cứu kỹ lưỡng nhất trên đời vẫn có thể đổ vỡ bởi một hành động hấp tấp. Về điều này, chúng ta chắc chắn đã có những minh chứng đau đớn qua lịch sử mười năm qua mà vừa nhắc đến. Lời tuyên bố thường được nhắc lại rằng nhân dân Pháp hãy còn chưa sẵn sàng cho tự do có một phần sự thật trong đó. Nếu đúng là như vậy, thì nhiệm vụ của những người bạn của họ là phải chuẩn thật tốt cho họ. Thật là dại dột khi cho rằng ngay từ đầu quần chúng có thể tự nhiên thấu hiểu mọi quyền lợi của mình cũng như phương pháp tốt nhất để bảo vệ chúng. Họ cần phải được dạy bảo; và vì mục đích đó, báo chí phải hoạt động không ngừng nghỉ, không chỉ khắp nước Pháp mà trên toàn cõi châu Âu, nhằm truyền bá những quan điểm đúng đắn về cuộc sống, lao động, cùng các quyền lợi và quyền lực chính trị. Bên cạnh đó, cần phải có sự đồng lòng hành động giữa những người ủng hộ tự do, và các câu lạc bộ phải được thành lập ngay lập tức tại mọi thành phố, thị trấn và làng mạc ở Pháp, giữ mối liên lạc mật khẩu và riêng tư với các câu lạc bộ tương tự ở Paris và tất cả các thủ đô trong thế giới Thiên Chúa giáo. Tương tự, sự thống nhất trong hành động cũng phải được thiết lập ngay trong lòng quần chúng. Tại một thành phố như Paris, và giữa một dân tộc như dân tộc Pháp, những ám hiệu bí mật có thể dễ dàng được sắp xếp, nhờ đó vào bất kỳ giờ nào trong ngày hay đêm, năm mươi nghìn công nhân mặc áo blouse có thể tập trung tại bất kỳ điểm nào khi cần sự hiện diện của họ, và hơn thế nữa, với vũ khí trong tay được cung cấp từ các kho vũ khí bí mật. Bằng cách đó, những cuộc tàn sát thảm thương đối với những người nổi dậy vô định, chẳng khác nào cừu nơi lò mổ mà chúng ta từng chứng kiến quá nhiều lần, sẽ có thể được tránh khỏi, dẫu cho không đạt được điều gì khác đi chăng nữa. Nhân dân lúc nào cũng quá sẵn sàng đổ máu, và nhiệm vụ khó khăn, tinh vi nhất trong sự nghiệp của chúng ta suy cho cùng chính là kìm hãm họ — là khắc sâu vào tâm trí họ chân lý tối quan trọng ấy, thiếu nó thì chẳng thể đạt được điều gì vĩ đại, tốt đẹp hay trường tồn, đó chính là ba từ chứa đựng toàn bộ sự khôn ngoan của nhân loại: 'Hãy chờ đợi và hy vọng.'

— Thế chúng ta phải chờ đợi và hy vọng điều gì, khi mà những gì chúng ta mòn mỏi chờ đợi và hy vọng suốt mười năm qua đều chỉ là vô ích? — Marrast hỏi.

— Khoảnh khắc đích thực để ra đòn! — Đó là câu trả lời kiên quyết.

— Và khoảnh khắc ấy, bao giờ sẽ tới?

— Nó có thể đến rất nhanh, và chắc chắn nó sẽ đến, sớm hay muộn! Cuộc Cách mạng tháng Bảy không thể tiếp tục kéo dài tình trạng biến thành một trò hề đầy trang trọng như thế này mãi được. Những người bạn của cuộc cách mạng không thể cứ mãi bị gạt ra khỏi những người đã tạo dựng nên nó, chỉ để làm giàu cho một lão già cùng các con hắn ta. Chủ nghĩa ích kỷ trơ trẽn và đáng ghê tởm của Louis Philippe cùng những nỗ lực bám víu lấy mọi chiếc vương miện ở châu Âu — không phải vì vinh quang của nước Pháp, mà vì lợi ích của riêng hắn — sẽ không thể tiếp tục bị phớt lờ hay che đậy những hiểm họa nữa. Những bổng lộc mà tự hắn vơ vét — của hồi môn và trang phục cưới xin của Công tước xứ Orléans — khoản tiền trợ cấp được trót lọt đòi hỏi cho Công tước xứ Nemours, cùng chức vụ Nhiếp phòng trong thời gian Bá tước xứ Paris còn niên thiếu — quyền cai trị xứ Algeria được trao cho hoàng tử Aumale trẻ tuổi và thiếu kinh nghiệm, phỉ báng biết bao vị tướng quân dũng cảm và từng trăm trận trăm thắng — quyền thống trị trên biển được trao cho tên Joinville đầy tham vọng, cùng cuộc hôn nhân của hắn với vị công chúa giàu có người Brazil — nỗ lực gán ghép hoàng tử Montpensier trẻ tuổi với Infanta của Tây Ban Nha — việc bao vây Paris bằng những pháo đài Bastille với mục đích tuyên bố rõ ràng là củng cố trật tự bằng cách biến những cỗ đại bác vốn dùng để bảo vệ thành phố thành công cụ tàn phá — một đội quân thường trực khổng lồ — sự nhũng lũng nổi tiếng của các quan chức, và hành động đầu cơ táo bạo của các bộ trưởng trên thị trường chứng khoán, nếu không muốn nói là cả nhà vua, thông qua những thông tin có được từ hệ thống điện tín chính phủ mà giấu giếm không cho nhân dân biết, hoặc những thông tin giả mạo do chính hệ thống điện tín tạo ra nhằm thao túng Sở giao dịch chứng khoán — số lượng chưa từng thấy các quan chức nắm giữ ghế trong Hạ viện nhưng lại nhận những khoản lương ngất ngưởng với tư cách là người đương chức dân sự, trong đó một người thường nhận lương của nhiều chức vụ dù chẳng làm gì — thực tế là các bộ trưởng đã duy trì đa số ghế bằng những mánh khóe hối lộ trơ trẽn trong các cuộc bầu cử — rằng cứ hai trăm người thì chưa nổi một người có quyền cử tri — những thủ đoạn hủ bại đồi phong bại tục để mua chuộc mọi nhân tài về phe triều đình — sự kiểm duyệt báo chí và sân khấu đầy ô nhục — những khoản ngân sách khổng lồ dành cho danh sách nội các, được vắt kiệt từ mồ hôi và sự nhọc nhằn của hàng triệu người qua những thứ thuế nặng nề — sự ngạo mẫn vô lý nhưng lại nắm quyền lực quái đản đối với báo giới và những người điều hành nó của cái hội đồng gồm những kẻ lú lẫn già nua được gọi là Viện Quý tộc — sự phớt lờ hoàn toàn và bất kính nhất trước sự túng quẫn và khốn khổ của tầng lớp lao động, dẫu họ phải sống chung với sự kiêu ngạo và giàu có được nuôi dưỡng bằng chính những đồng tiền thuế bị giật khỏi tay họ — sự quên lãng hoàn toàn trước chân lý hiển nhiên về quyền lao động của mọi người, không bị kìm hãm bởi những ảnh hưởng tai hại từ sự cạnh tranh của tư bản — tất cả những sự thật này, nếu được thúc đẩy và trình bày đúng mức qua ngòi bút báo chí, từ diễn đàn và trong các câu lạc bộ, kết hợp với việc giáo dục khai sáng thấu đáo cho quần chúng về quyền lao động, quyền thụ hưởng thành quả lao động cùng trách nhiệm của chính phủ, chắc chắn sẽ chuẩn bị tâm lý cho người dân trên khắp nước Pháp và toàn châu Âu hướng tới cải cách, hướng tới cách mạng.

— Không còn nghi ngờ gì nữa, — Louis Blanc lớn tiếng kêu lên, — kết quả sẽ chính là như vậy; và nó không chỉ chuẩn bị cho người dân tinh thần cải cách và thúc đẩy họ giành lấy nó, mà còn biến họ thành những người theo chủ nghĩa Cộng hòa — những người Cộng hòa chân chính — những người Cộng hòa theo kiểu Mỹ! Người Mỹ không kiêu hãnh tự mãn về danh hiệu công dân, nhưng họ làm việc; họ ít tranh cãi về câu chữ mà khai hoang đất đai; họ không nói đến chuyện tiêu diệt bất kỳ ai, mà phủ kín đại dương bằng những con tàu của mình, xây dựng những con kênh, con đường và tàu thủy khổng lồ mà không hề lải nhải về nhân quyền sau mỗi nhát cuốc. Đối với họ, lao động, công trạng, tài năng và sự giàu có lương thiện mới là những tầng lớp quý tộc được tôn vinh và đền đáp. Những người Cộng hòa như thế sẽ mang lại cho nước Pháp nhiều Washington, Jefferson và Madison hơn, và ít Robespierre, Danton và Marat hơn!

— Không thể nghi ngờ rằng, — Flocon nhận xét, — lợi ích tối cao trong một nước cộng hòa chính là lợi ích của những người lao động, rằng vấn đề lao động có tầm quan trọng tối thượng, rằng bài toán sâu sắc hiện đang đặt ra cho các quốc gia công nghiệp trong thế giới Thiên Chúa giáo đòi hỏi một lời giải đáp thỏa đáng, và những nỗi thống khổ kéo dài cùng vô cùng bất công của những người lao động phải được chấm dứt. Cải cách, cách mạng và chính phủ nào không đạt được những điều này thì chẳng đạt được gì cả! Chúng sẽ còn tồi tệ hơn cả vô ích. Những biện pháp mà người bạn xuất chúng của chúng ta vừa gợi ý dường như rất thích hợp để đạt được mục tiêu mà chúng ta hằng mong ước.

— Một chính phủ tốt phải và sẽ luôn có hệ thống nâng đỡ người nghèo, luôn đứng ra bảo vệ kẻ yếu trước kẻ mạnh, — Louis Blanc nói. — Nhà nước phải đóng vai trò bảo hộ cho những người vô tri, nghèo khó và những kẻ đang chịu đựng mọi nỗi thống khổ. Chúng ta phải có một chính phủ bảo mẫu — một chính phủ trao đi sự trợ giúp của cỗ máy hùng mạnh mang tên tín dụng, không chỉ cho người giàu mà còn cho cả người nghèo. Nó cũng phải nhúng tay vào vấn đề công nghiệp và loại trừ nguyên tắc cạnh tranh mang tính đối kháng ấy — cội nguồn độc hại sinh ra biết bao sự cay độc, bạo lực và lụi tàn. Châm ngôn của chúng ta, thưa các anh em, và đây là điều tất cả chúng ta đều đồng lòng, chính là 'Sự đoàn kết của nhân loại', và khẩu hiệu của chúng ta là 'Đoàn kết, Tự do, Bình đẳng và Huynh đệ'. Tất cả mọi người đều thuộc cùng một gia đình, và một khi đã thấu triệt sâu sắc mối dây huyết thống này, sự bất hòa, lòng thù hận và sự ích kỷ sẽ không còn chỗ dung thân.

— Những quan điểm vừa được đưa ra, — Ledru Rollin phát biểu, — chừng nào chúng còn hướng tới việc nâng cao vị thế của quần chúng và chuẩn bị cho người dân tiến tới cải cách, chủ nghĩa cộng hòa hay cách mạng, thì đều nhận được sự đồng tình nhiệt thành nhất từ tôi; nhưng tôi xin phép được hỏi là nhân dân sẽ phải 'chờ đợi và hy vọng' đến bao giờ? Khi nào thì khoảnh khắc ra đòn mới tới?

— Ai có thể nói trước được, — ngài Dantès cất giọng trầm trầm, trong trẻo và du dương, — vào khoảnh khắc nào thì luồng gió sẽ thổi tới, cuốn phăng đi để thực hiện sứ mệnh tàn phá của trận lở tuyết mà tuyết và nắng của hàng thế kỷ, có chăng, đang âm thầm chuẩn bị cho sứ mệnh kinh hoàng của nó? Trong sự tĩnh mịch của đêm dài, dưới bầu trời xanh ngát mùa hè, hay giữa tiếng gầm thét của cơn bão nửa đêm, bước chân đáng sợ ấy đã được định đoạt, và nó bắt đầu dịch chuyển với sức mạnh siêu phàm, nghiền nát mọi thứ trên đường đi để hoàn thành sứ mệnh khủng khiếp của mình. Ai có thể tiên đoán được chính xác khoảnh khắc trận động đất rung chuyển, cơn lốc quét qua, tia chớp đỏ xé rách không gian, hay dòng dung nham tàn phá? Và ai có thể nói trước ngày nào hay giờ nào mà nhân dân, với uy quyền và sức mạnh của mình, sẽ đứng lên báo thù cho những nỗi bất công mà họ gánh chịu? Tông tuyết nhẹ nhàng rơi phủ trên đỉnh núi qua bao đêm dài lặng lẽ; một mảnh đất xanh tươi tựa vườn Eden mỉm cười phía trên miệng núi lửa; qua bao ngày tháng êm đềm nắng ấm, ngọn lửa điện vẫn đang tụ hội nơi vòm trời! Cuối cùng, vào lúc ít ngờ tới nhất, trận lở tuyết tràn xuống, núi lửa phun trào, tia chớp đỏ giáng xuống. Nước Pháp là nạn nhân của biết bao nỗi oan khiên. Liệu nỗi oan nào sẽ là giọt nước tràn ly làm đầy chiếc cốc cay đắng của đất nước? Chúng ta nào có hay biết. Nước Pháp bị chia cắt thành nhiều phe phái chính trị, và ngoại trừ một phe, tất cả số còn lại đều nhắm tới mục tiêu cách mạng. Trong số đó, phe nào sẽ là kẻ châm ngòi cho quả bóng cách mạng lăn bánh? Những người theo chủ nghĩa LLegitimist, những kẻ coi Công tước xứ Bordeaux là người thừa kế hợp pháp và Louis Philippe kẻ tiếm ngôi; những kẻ theo phái Bonapartist, những người nghĩ rằng họ đang triệu hồi cái bóng vĩ đại của Napoleon qua hậu duệ bất tài của ngài; hay những người Cộng hòa kỳ cựu? Còn về phe Bảo thủ, hãy để họ dưới sự dẫn dắt của Guizot tự cứu lấy mình nếu có thể, và hãy để các triều đại dưới quyền Barrot và Thiers lật đổ rồi kế vị những kẻ thù phe phái của chúng. Những cuộc cãi vã vặt vãnh ấy chúng ta chẳng màng bận tâm. Bản thân chúng ta, những người theo chủ nghĩa Cộng sản, cũng sẽ chẳng bao giờ tự biến mình thành đảng cách mạng; nhưng một khi cuộc cách mạng đã nổ ra, chúng ta hãy lao mình vào dòng chảy xiết ấy, và với tổ chức hoàn hảo, triệt để cùng bí mật của mình, chúng ta chắc chắn sẽ định hình nó một cách thành công nhất để phục vụ cho mục tiêu chính đáng của chính chúng ta. Khoảnh khắc cuộc cách mạng có thể bùng nổ là điều chúng ta không thể tiên đoán, bởi chính sách của chúng ta không phải là kẻ khơi mào hay thúc ép nó; thế nhưng khoảnh khắc ấy có thể đến rất nhanh. Nó chắc chắn sẽ xảy ra khi Louis Philippe qua đời — một sự kiện không thể kéo dài lâu hơn nữa — và nó thậm chí có thể bị thúc đẩy sớm hơn thế. Và không chỉ riêng nước Pháp bị chấn động. Khi tin tức về cái chết của lão già ấy theo cánh chớp lan truyền khắp châu Âu, sợi dây điện sẽ chẳng khác nào ngòi dẫn chạy qua những quả mìn được bố trí liên tiếp, để rồi từng quả một sẽ phát nổ với sức tàn phá khủng khiếp. Berlin, Vienna và St. Petersburg, những pháo đài kiên cố của chủ nghĩa chuyên chế ở châu Âu, mỗi nơi sẽ đều chao đảo — và tất cả sẽ sụp đổ trừ cái cuối cùng. Báo chí hoàn toàn bất lực trước những người nông nô Nga. Nước Nga sẽ là thành trì cuối cùng của bạo chúa. Ý sẽ rũ bỏ ách thống trị của Áo để được tự do. Giáo hoàng Gregory XVIII sẽ sớm qua đời. Một vị linh mục khôn ngoan, có tầm nhìn xa và nhân từ tên là Giovanni Maria Mastai Ferretti, sinh ra tại Sinigaglia và nay là một hồng y, với tước hiệu Thánh Phêrô và Thánh Marcellinus, sẽ kế vị ngai tòa Giáo hoàng, và nước Ý sẽ trở thành một nước cộng hòa. Genoa, Venice, Naples, Lombardy, Piedmont và Sardinia sẽ là những quốc gia chị em nhưng có chủ quyền, cùng nhau hợp thành một liên minh — chòm sao của tự do, hoài bão được yêu chuộng nhất trong những ngày tháng tươi đẹp nhất của Napoleon cuối cùng cũng trở thành hiện thực. Thụy Sĩ, với những ngọn đồi xanh ngát và chiến trường Morgarten, với những tên bạo chúa mặc áo thầy tu bị trục xuất, cũng sẽ được tự do. Nhưng tôi đang làm các ngài mệt mỏi rồi, thưa các ngài.

— Hoàn toàn không đâu, — Marrast lớn tiếng, vừa siết chặt tay ngài Dantès thật nồng ấm. — Tôi đã im lặng lắng nghe phần trình bày đầy nhiệt huyết của ngài về chính sách mà ngài đề xuất, và tôi hoàn toàn tán thành đến mức từ nay về sau, tôi xin làm môn đồ của ngài và nhận châm ngôn 'Hãy chờ đợi và hy vọng' làm phương châm cho chính mình. Nhưng trời đã gần hai giờ rồi. Chỉ một tiếng nữa là Hạ viện họp.

— Và trong lúc này, thưa các ngài, — ngài Dantès ngắt lời, — tôi không biết chúng ta có thể làm gì tốt hơn sau một buổi họp kéo dài như thế này, ngoài việc ghé qua nhà hàng Véfour. Nói chuyện thế này là một việc tốn sức, còn lắng nghe và suy ngẫm — những việc vốn dĩ còn tẻ nhạt hơn nhiều — lại càng hao tổn tâm sức hơn nữa. Thế nên, hãy đến Véfour thôi.

— Buổi họp của tờ 'National' xin được khép lại! — Ledru Rollin vừa cười vừa nói khi toàn thể mọi người cùng nhau bước xuống chiếc cầu thang tối tăm.