Trước lần đầu tiên đến Thanh Đảo, thực ra tôi đã rất quen thuộc với Thanh Đảo rồi. Ba mươi năm trước, đó chính là thời kỳ đỉnh cao của công xã nhân dân. Cả làng chia thành mấy đội nhỏ, tập trung lại cùng lao động, tuy nghèo nhưng quả thực rất vui vẻ.

Trong đó có một người phụ nữ tên là Phương Lan Hoa, chồng cô làm lính ở Thanh Đảo, lái xe jeep nhỏ, nghe nói là lính thủy đánh bộ, mặc quân phục màu xám trông rất oai phong. Thanh Đảo cách nhà chúng tôi không xa, anh lính này thường xuyên lái xe jeep nhỏ về đón Phương Lan Hoa đi ở. Mỗi khi Phương Lan Hoa trở về, cùng làm việc với chúng tôi, cô lại kể cho chúng tôi nghe những phong cảnh tươi đẹp và món ăn ngon mà cô nhìn thấy, thưởng thức ở Thanh Đảo.

Nào là cầu tàu, công viên Lỗ Tấn, bãi tắm nước mặn, sở thú, thủy cung... nào là tôm xào dầu, thăn lợn sốt chua ngọt, bánh bao trắng muốt ăn thoải mái...

Qua lời miêu tả vô cùng sinh động và hớn hở của cô ấy, mặc dù tôi chưa từng đến Thanh Đảo, nhưng đã rất quen thuộc với phong cảnh và ẩm thực nơi đó rồi. Nhắm mắt lại, những phong cảnh ấy dường như đang hiện ra trước mắt tôi.

Ngoài phong cảnh và ẩm thực của Thanh Đảo, Phương Lan Hoa còn kể về những kẻ "lưu manh" ở Thanh Đảo. Cô ấy nói — ban đầu hạ thấp giọng, nhỏ nhẹ: "Mấy người Thanh Đảo đó, đúng là bản tính lưu manh..." Rồi đột nhiên cao giọng lên, hô như muốn cho cả thế giới nghe thấy: "Ban ngày ban mặt mà họ cứ chụt chụt hôn nhau ở vách đá Tiền Hải ấy..."

Những chuyện thế này còn thu hút sự hứng thú của đám thanh niên chúng tôi hơn cả phong cảnh và ẩm thực, thế nên đằng sau mông Phương Lan Hoa lúc nào cũng có một đám thanh niên bám theo, hừ hừ nài nỉ: "Thím ơi, thím ơi, kể thêm mấy chuyện đó đi... Kể nữa đi mà..."

Cô ấy cúi đầu nhìn chúng tôi, nói: "Nhìn mấy đứa xem, lớn tướng cả rồi mà còn dám nghe kể cơ à?"

Trong đội sản xuất có một người từng đến Thanh Đảo buôn mắm tép và vẹt từ những năm trước, họ Trương tên Sinh, tròng mắt trái có một vết bớt hình hoa ngọc bích, cổ vẹo, có chút vấn đề về lý lịch, suốt ngày lầm lì không hé răng. Nhấy thấy Phương Lan Hoa hưng phấn, ra vẻ vênh váo, cuối cùng hắn nhịn không nổi, nói: "Phương Lan Hoa, ngày nào cô cũng khoác lác về Thanh Đảo, nhưng cô đi là bằng xe jeep của chồng cô, cô đã từng đi tàu hỏa đến Thanh Đảo chưa? Cô có biết đi tàu hỏa từ Cao Mật đến Thanh Đảo phải qua những ga nào không?"

Phương Lan Hoa trợn trừng mắt không đáp nổi. Thế là Trương Sinh đắc ý nghiêng đầu, như đếm của báu, lần lượt kể vanh vách tên các ga từ Cao Mật đến Thanh Đảo.

Chuyến tàu hắn đi chắc chắn là tàu chậm, bởi vì tên các ga lên tới mấy chục cái.

Bây giờ tôi chỉ nhớ ra khỏi Cao Mật là Diêu Ca Trang, qua Diêu Ca Trang là Chi Lan Trang, qua Chi Lan Trang là Giao Tây, qua Giao Tây là Giao Huyện, qua Giao Huyện là Lan Thôn, rồi đến Thành Dương, Tứ Phương gì đó, ga cuối cùng là ga cũ.

Nhưng vào lúc đó, tôi cũng giống như Trương Sinh, có thể đọc làu làu các ga dọc đường từ Thanh Đảo đến Cao Mật mà không vấp một hạt gạo, hơn nữa còn có thể đọc ngược lại trôi chảy như nước giống như Trương Sinh.

Cho nên, trước khi thực sự đến Thanh Đảo, tôi đã không biết bao nhiêu lần tưởng tượng mình ngồi trên tàu hỏa, dựa theo tên các ga mà Trương Sinh kể, từng ga một đi đến Thanh Đảo, rồi theo tuyến tham quan do Phương Lan Hoa vẽ ra, dạo chơi non nước hữu tình của Thanh Đảo không biết bao nhiêu lần, lại còn mơ tưởng được ăn vô số sơn hào hải vị.

Mơ tưởng được đi tàu hỏa, ngắm phong cảnh thì rất đẹp đẽ, nhưng mơ tưởng được ăn đồ ngon thì không đẹp đẽ chút nào, vô cùng dằn vặt. Trong miệng toàn nước bọt, bụng kêu ọt ọc.

Mơ tưởng nhìn những nhân vật phong lưu yêu nhau bên bờ biển cũng chẳng đẹp đẽ gì cho cam.

Đến sau Tết Nguyên Đán năm 1973, tôi gùi theo hai mươi cân đậu xanh, hai mươi cân lạc nhân, hai mươi cân bánh nếp, tiễn đại ca và con trai anh ấy ra Thanh Đảo để lên thuyền đi Thượng Hải, cảm giác lúc đó không phải đang đến một thành phố xa lạ, mà giống như đang bước trên con đường trở về quê hương.

Nhưng vừa đến Thanh Đảo là tôi hoàn toàn mất phương hướng.

Từ căn nhà ván thấp lè tè cũ kỹ nằm ở ngã tư Quảng Châu, sát cạnh một xưởng gỗ của nhà cậu tôi chui ra đi vệ sinh một bận, vậy mà lại không tìm được đường về nữa.

Tôi cứ đi vòng vèo giữa những chồng ván gỗ và những bãi gỗ tròn ấy, từ trưa đi đến tận hoàng hôn, mấy lần tuyệt vọng muốn khóc, mồ hôi làm ướt sũng chiếc áo bông.

Cuối cùng, tôi nghe thấy tiếng đại ca nói chuyện sau đống gỗ, rẽ một bước, phát hiện ra cửa nhà cậu ngay trước mắt.

Lúc tôi trở về quê nhà, trong lúc rảnh rỗi giữa những giờ lao động, bà con lối xóm hỏi về ấn tượng của tôi đối với Thanh Đảo, tôi đầy cảm thán mà nói rằng: "Gỗ ở Thanh Đảo nhiều thật đấy, người Thanh Đảo hầu như đều sống trong đống gỗ."