Nhiều năm qua, trong đầu tôi không hề có khái niệm về nhà bếp. Trước khi nhập ngũ ở nông thôn, nấu nướng là việc của mẹ, không liên quan gì đến trẻ con; cho dù là đàn ông sức dài vai rộng ở nông thôn, hầu như cũng không có chuyện xuống bếp nấu cơm, nếu đàn ông mà xuống bếp nấu cơm sẽ bị người ta coi thường. Nói cho đúng thì nông thôn cũng chẳng có nhà bếp gì cả, bước chân vào cửa là gian nhà chính, trong nhà kê hai chiếc bếp lớn, lắp hai cái chảo gang khổng lồ, hoàn toàn có thể cho trẻ con vào trong đó tắm giặt. Tại sao lại phải dùng những chiếc chảo lớn như vậy? Đó là vì trong chảo không chỉ nấu cơm cho người ăn, mà còn phải nấu cám cho lợn ăn, hơn nữa khẩu phần ăn của người nông thôn lại lớn hơn người thành phố rất nhiều, thức ăn lại thô ráp, chảo nhỏ thì không thể được.

Ngoài hai chiếc chảo lớn này ra, trong gian nhà chính còn phải đặt một chiếc bàn, nếu không đặt được bàn thì dùng gạch xây một cái bục, trong hốc bục đặt đĩa bát đũa các loại, trên mặt bục chính là nơi an vị bài vị tổ tiên, xúc phạm đến nơi này, cũng giống như xúc phạm đến tổ tiên vậy. Người phụ nữ nhà hàng xóm của tôi đánh nhau với người ta, thực sự đánh không lại, bèn chạy sang nhà chính của nhà người ta, trèo lên cái nơi thờ bài vị tổ tiên ấy, tụt quần ra. Chiêu này của bà ta vô cùng lợi hại, trong thôn hầu như chẳng có ai là không sợ. Một góc gian nhà chính là nơi chất củi đóm cỏ rác, chúng tôi gọi nơi đó là góc cỏ, khi thời tiết lạnh giá, lợn liền chui vào đó để ngủ.

Trước khi tôi nhập ngũ, mỗi khi mẹ chuẩn bị dán bánh ngô vào thành chảo, thường hay bảo tôi giúp bà nhóm lửa, khói bay mù mịt, tro bụi bay tứ tung, nhà bếp ở nông thôn tuyệt đối không phải là nơi vui vẻ gì. Tôi không thích giúp mẹ nhóm lửa, nhưng lại rất thích xem mẹ làm cá. Cơ hội được ăn cá rất ít, một năm chỉ có khoảng ba, bốn lần. Mỗi lần mẹ làm cá, tôi đều ngồi xổm ở bên cạnh xem, vừa xem vừa hỏi, lại còn không kìm được mà đưa tay ra, mẹ liền mắng tôi: "Tanh thế này, sờ cái gì mà sờ?"

Sau khi nhập ngũ, trong đại đội có nhà bếp tập thể, những chiếc chảo lắp ở trong đó còn lớn hơn nữa, trẻ con bước vào tắm đã đành, người lớn bước vào tắm cũng chẳng có vấn đề gì. Tôi rất muốn làm anh nuôi, bởi vì làm anh nuôi thăng tiến tương đối nhanh, cơ hội lập công nhận thưởng rất nhiều, đáng tiếc là thủ trưởng không cho tôi làm. Ngày chủ nhật, tôi thường đến nhà bếp phụ giúp, trải nghiệm cảm giác xào rau trong chảo lớn. Chiếc xẻng xào rau đó gần như là một cái xẻng sắt đào đất, lúc đánh nhau hoàn toàn có thể dùng làm vũ khí. Dùng chiếc xẻng chảo lớn đó đảo đều cả chảo cải trắng lớn, cảm giác đó thực sự tuyệt vời làm sao. Món rau xào trong chảo lớn, hương vị ngon đặc biệt, cho dù là đầu bếp cao tay đến đâu cũng khó mà làm ra được hương vị món ăn đại xảo của quân đội. Tôi đã ăn món ăn đại xảo kiểu này gần hai mươi năm, cảm thấy đã ăn đến phát ngán, nhưng sau khi rời quân đội vài năm, lại cảm thấy có chút hoài niệm.

Năm bốn mươi tuổi, cuối cùng tôi cũng có nhà bếp của riêng mình. Nhà bếp là lãnh địa của vợ, tôi rất ít khi bước vào, bước vào chỉ tổ thêm vướng chân vướng tay. Nhưng hễ là lúc cô ấy làm cá, dù có bận đến đâu, tôi cũng phải bước vào xem. Đương nhiên là lúc cô ấy làm cá biển, làm cá nước ngọt thì tôi không xem đâu, cá nước ngọt quá tanh, hơn nữa phần lớn vẫn còn sống. Cá biển có thể khiến tôi nhớ đến thời niên thiếu, nhớ đến rất nhiều chuyện cũ. Khi cá đối xuất hiện, chắc là thời điểm cuối đông đầu xuân, mẹ nói, muốn xem cá đối có tươi hay không, chủ yếu nhìn vào mắt chúng, nếu mắt chúng đỏ ngầu rớm máu, chứng tỏ rất tươi, nếu mắt không còn đỏ nữa, chứng tỏ là không tươi. Lúc nãy tôi đã nói rồi, chúng ta một năm chẳng ăn được mấy lần cá, mỗi lần tôi xem mẹ làm cá đều được mẹ kể cho nghe những kiến thức về cá. Những điều bà kể cũng chính là ký ức thời thơ ấu của bà. Hồi đó hình như rất nhiều cá. Tháng tư, cá hố tươi bày bán trên thị trường, mẹ nói, con đường trước cửa nhà bà ngoại con một màu trắng xóa, toàn là cá, những con cá hố đó vừa to vừa dày, thả vào chảo rán một cái là mỡ túa ra. Bây giờ, những con cá hố này gầy như lá cao lương, mẹ phẫn nỗ nói, chúng mà cũng xứng gọi là cá hố á? Còn có cá đù vàng lớn, cá đù vàng nhỏ, cá bơn, cá lưỡi trâu, cá hồi nữa, hồi đó cá nhiều thật đấy, giá cả lại rẻ, bây giờ, cá đều đi đâu hết rồi hả con? Mẹ nói.

Bây giờ tôi vào nhà bếp xem vợ làm cá, thực ra là mượn khung cảnh tương tự này để hồi tưởng lại tuổi thơ, hồi tưởng lại ký ức của mẹ, việc này giống như đả thông một đường hầm thời gian, tôi lập tức quay trở lại thời thơ ấu của mẹ thậm chí là sớm hơn nữa, vào thời điểm đó, trên chợ cá ở hương Đông Bắc Cao Mật, một khoảng ánh bạc lấp lánh, đó là những con cá biển tươi rói đang lóe sáng.