Người đầu tiên phát hiện ra tôi có một chút tài năng văn học là một thầy giáo họ Trương, cao gầy. Đó là khi tôi đang học lớp ba ở tiểu học trong thôn. Vì khả năng tự chăm sóc bản thân rất kém, lại thêm tuổi nhỏ khi đi học, mẹ vẫn may quần thủng đáy cho tôi. Vì chuyện này, tôi thường xuyên bị bạn học chế giễu. Có một nữ sinh tên là Quách Lan Hoa, đặc biệt thích xem đám con trai nhét đồ vào đũng quần tôi. Bản thân cô ta ngượng không dám động tay, liền cổ vũ đám con trai quậy phá. Lúc đám con trai trêu chọc tôi, cô ta cười đến gập cả người, mặt đỏ bừng như mào gà. Sau đó, thầy Trương cao gầy ấy đến — người mà lúc đó có lẽ vừa tốt nghiệp trường sư phạm nông thôn, trẻ trung khỏe mạnh, ăn mặc sạch sẽ, trên người tỏa ra mùi xà phòng dễ chịu. Thầy nghiêm khắc ngăn chặn hành vi lưu manh nhét đồ vào quần tôi. Thầy dạy môn ngữ văn của chúng tôi, đồng thời là chủ nhiệm lớp. Khuôn mặt thầy có rất nhiều mụn trứng cá, mắt rất to, cổ rất dài. Mỗi lần thầy trừng mắt, tôi lại muốn tiểu tè dầm. Có một lần thầy mắng tôi trong lớp, tôi vô duyên vô cớ lại tè ngay ra lớp học. Thầy rất tức giận, mắng rằng: "Cái thằng nhóc này, sao lại có thể tiểu tiện bừa bãi hả?" Tôi vừa khóc vừa nói: "Thầy ơi, em không cố ý..."

Có một lần, thầy bảo tôi lên bục giảng đọc một bài văn hình như viết về tre trúc trên núi Tỉnh Cương, khi đọc đến đoạn những búp măng đầy sức sống phá vỡ muôn vàn áp lực chui khỏi mặt đất, trong lớp vang lên tiếng cười. Đầu tiên là tiếng cười khúc khích nhỏ của đám con sinh nữ, sau đó là tiếng cười lớn càn quấy của con trai.Triệu Ngọc Anh — Triệu Ngọc Anh — người lúc ấy mới mười bảy tuổi, năm sau liền gả cho một người anh họ của tôi và trở thành chị dâu tôi — nghe nói cười đến mức tè cả ra quần. Thầy Trương lúc đầu còn không biết chuyện gì xảy ra, quát mắng mọi người: "Các em cười cái gì?!" Đợi thầy cúi đầu nhìn tôi, liền nhếch miệng, nói: "Đừng đọc nữa, xuống đi!" Tôi nói: "Thầy ơi, em vẫn chưa đọc xong." Bởi vì tôi đọc văn trôi chảy nhất lớp, hiếm có cơ hội được thể hiện, thực sự rất không nỡ xuống. Thầy Trương liền đẩy tôi xuống một cái. Chị dâu Triệu Ngọc Anh của tôi sau đó vẫn thường xuyên chế giễu tôi, cô ấy bắt chước điệu bộ của tôi mà nói: "Gió xuân làm ẩm không khí, mặt trời phơi ấm đại địa, những búp măng nhọn hoắt liền chui lên khỏi mặt đất..."

Thầy Trương đến nhà tôi thăm hỏi, đề nghị mẹ tôi may kín đũng quần lại. Mẹ tôi không mấy miễn cưỡng tiếp nhận đề nghị của thầy. Sau khi may kín đũng quần, vì thường xuyên thắt dây lưng thành nút thắt chết, tôi đã gây ra không ít chuyện cười. Sau đó, đại ca tặng tôi một chiếc dây lưng ngoại đã hỏng khóa, kết quả là càng mất mặt hơn. Một là Tết Thiếu nhi 1/1 đọc thuộc lòng bài văn ở đại hội toàn trường thì bị tuột quần, khiến mọi người cười ồ lên; hai là tôi đến văn phòng đưa bài tập cho thầy Trương, nữ giáo viên họ Thượng ngồi đối diện với thầy Trương cứ bắt tôi chơi bóng bàn với tôi, tôi nói không chơi, cô ấy cứ bắt chơi, thầy Trương cũng bảo tôi chơi, tôi đành phải chơi, vừa đánh thì quần lại tuột. Lúc đó tôi mặc chiếc quần rộng thùng thình, vừa tuột liền tuột đến tận cổ chân. Cô Thượng cười ngả nghiêng, nói thầy Trương đồ đệ cưng của anh hóa ra lại là một tên lưu manh nhỏ...

Trong cuộc đời học sinh ngắn ngủi của tôi, dây lưng và đũng quần luôn là một vấn đề phiền toái. Có lẽ là khi học lớp bốn, tôi đã viết một bài văn về đại hội thể thao của trường nhân ngày Quốc tế Lao động 1/5, thầy Trương rất khen ngợi. Sau đó tôi lại viết rất nhiều bài văn, đều được thầy giáo mang lên lớp đọc, có bài còn được chép lên bảng tin của trường, có bài còn được trường trung học gần đó lấy làm văn mẫu. Có được thành tích như vậy, vấn đề dây lưng và đũng quần của tôi cũng biến thành một vấn đề đáng yêu.

Sau này tôi đi bộ đội, được thăng chức cán bộ, khi về thăm nhà tình cờ lục rương, lật ra được cuốn vở tập làm văn hồi lớp bốn, trên đó có những lời phê dài do thầy Trương viết bằng bút đỏ, vô cùng xúc động. Vì "Cách mạng Văn hóa", tôi và thầy Trương trở mặt thành thù. Tôi bị khai trừ về nhà, gặp thầy Trương liền cúi đầu tránh đi, lòng lạnh như băng. Đọc lại những lời phê đó, trong lòng vô cùng xúc cảm, không khỏi căm hận "Cách mạng Văn hóa" đã hủy hoại tương lai gấm vóc của tôi. Cuốn vở tập làm văn đó đã bị đứa cháu trai của tôi dùng để chùi đít, nếu giữ lại được, biết đâu lại được viện bảo tàng nào đó trong tương lai thu mua đi.

Sau khi bỏ học về làm cậu bé chăn bò, tôi thường nhớ lại vẻ huy hoàng khi viết văn. Trong thôn có một "phái hữu" bị đày về quê cải tạo, ông ấy là cựu sinh viên khoa Ngữ văn Học viện Sư phạm Sơn Đông, từng là giáo viên ngữ văn trung học. Chúng tôi cùng một đội sản xuất, thường xuyên lao động cùng nhau. Ông ấy đã truyền đạt cho tôi rất nhiều kiến thức về nhà văn và tiểu thuyết. Nào là nhà văn thần đồng từ hồi sơ trung đã được tuyển vào sách giáo khoa cao trung thế nào, nào là nhà văn về nông thôn tự mang nước cao cấp thế nào, nào là nhà văn lúc học cao trung đã gom được ba vạn tệ nhuận bút thế nào, nào là có một nhà văn mặt đầy rỗ ngồi trên tàu hỏa nhìn thấy người tình của mình đi bên đường sắt, liền bất chấp hiểm nguy nhảy xuống, kết quả bị gãy chân thế nào... Ông ấy giúp tôi dệt nên giấc mơ nhà văn. Tôi hỏi ông ấy: "Chú ơi, chỉ cần có thể viết ra một cuốn sách, có phải là không phải chăn bò nữa không?" Ông ấy nói: "Đâu chỉ là không phải chăn bò!" Sau đó ông ấy kể cho tôi nghe về một cuốn sách chủ nghĩa của Đinh Linh, kể về chuyện những nhà văn nổi tiếng đó ăn sủi cảo ba bữa một ngày. Có lẽ từ lúc đó, tôi đã mơ ước trở thành một nhà văn. Không nói gì khác, cái chuyện ăn sủi cảo ba bữa một ngày đó thực sự quá sức hấp dẫn.

Năm 1973, tôi theo người trong thôn đến huyện Xương Ấp đào sông Giao Lai. Băng sơn tuyết địa, hàng trăm vạn dân công của ba huyện tập trung lại với nhau, người biển người, cờ đỏ phấp phới, loa phóng thanh của bộ chỉ huy phát đi phát lại khúc ca dân gian Hồ Nam "Sông Lưu Dương", cảnh tượng lúc đó thực sự khiến lòng tôi trào dâng cảm xúc. Đêm đến, nằm trong hầm đất, liền muốn viết tiểu thuyết. Đào sông xong về nhà, trên mặt lột đi một lớp da, tự cảm thấy có ý vị lột xác thành người khác. Xin mẹ năm xu, ra cửa hàng cung tiêu mua một lọ mực, một cuốn sổ tay, nằm bò trên sảng, liền bắt đầu viết. Tên sách là "Bên bờ sông Giao Lai". Dòng đầu tiên là chữ in đậm, trích dẫn lời Mao Chủ tịch: Thủy lợi là huyết mạch của nông nghiệp. Tựa hồi của chương đầu tiên cũng bám sát theo ngay: Đêm Nguyên Tiêu chi bộ mở đại hội, ác địa chủ âm mưu chặt đứt ngựa. Câu chuyện là thế này: Sáng sớm ngày Tết Nguyên Tiêu, liên trưởng dân quân Triệu Hồng Vệ ăn hai củ khoai lang, uống hai bát cháo đỏ quánh, vội vã chạy đến trụ sở đại đội họp hành, nghiên cứu vấn đề đào sông Giao Lai. Anh ấy đứng trước bức tượng Chủ tịch Mao, lầm bầm niệm tụng: Chủ tịch Mao ơi Chủ tịch Mao, ngài là mặt trời đỏ nhất trong lòng chúng tôi, những nông dân nghèo khổ... Niệm xong nghĩ lại, kỳ thực mặt trời đỏ vốn không hề nóng bức, mặt trời trắng vào lúc chính ngọ mới thực sự lợi hại. Đang miên man suy nghĩ, người đến họp đã đến đủ. Bí thư già tuyên bố khai họp, trước tiên học tập ngữ lục Chủ tịch Mao, sau đó truyền đạt quyết định của ủy ban cách mạng công-nông-binh về việc đào sông. Đội trưởng phụ nữ Sắt cô nương Cao Hồng Anh xin chiến, bí thư già không đồng ý, Cao Hồng Anh muốn đi tìm chủ tịch Mã của ủy ban cách mạng công xã. Cao Hồng Anh và Triệu Hồng Vệ là đối tượng yêu nhau, người lớn hai nhà muốn bọn họ kết hôn, bọn họ nói: Để đào tốt sông Giao Lai, lại lùi thời gian kết hôn lại ba năm. Bên này đang họp, bên kia trong góc tối, một tên ác địa chủ mài dao sạt sạt, muốn chặt đứt chân sau con ngựa lông đỏ tía của đội sản xuất, phá hoại việc đào sông Giao Lai, phá hoại chuẩn bị chiến tranh chuẩn bị thiên tai vì nhân dân... Cuốn tiểu thuyết này viết chưa được một chương thì vứt xó, nguyên nhân cũng không nhớ rõ nữa. Nếu nói là tác phẩm đầu tay tiểu thuyết của tôi, bài này chắc là đúng.

Sau này đi bộ đội, ăn no mặc ấm, giấc mơ nhà văn lại càng làm tới. Năm 1978, khi tôi đang gác súng ở huyện Hoàng, đã viết một tác phẩm "Câu chuyện của mẹ". Viết về con gái của một địa chủ (mẹ) đem lòng yêu đội trưởng đội võ công Bát Lộ Quân, bỏ nhà ra đi, cuối cùng dẫn đội ngũ quay về tiêu diệt người cha làm Hán gian của mình, nhưng trong "Cách mạng Văn hóa" thì "người mẹ" lại vì xuất thân thành phần địa chủ mà bị đấu tố đến chết. Cuốn tiểu thuyết này gửi cho tạp chí "Văn nghệ Giải phóng quân", khi tôi ngày ngày mong ngóng tiền nhuận bút đến để mua đồng hồ đeo tay, thì bản thảo lại bị trả về. Sau đó lại viết một vở kịch nói "Ly hôn", viết về cuộc đấu tranh chống "Bè lũ bốn tên". Lại gửi cho "Văn nghệ Giải phóng quân". Khi tôi đang mong ngóng tiền nhuận bút đến để mua một chiếc đồng hồ đeo tay, bản thảo lại bị trả về một lần nữa. Nhưng lần này biên tập viên của tòa soạn văn nghệ đã dùng bút mực viết cho tôi một bức thư trả bản thảo, nét chữ hào hoa phong nhã ấy đến nay vẫn còn lắc lư trong đầu tôi. Đại ý của bức thư là: Tranh thủ mặt báo có hạn, những vở kịch nói lớn thế này, tốt nhất nên gửi cho nhà xuất bản hoặc đoàn kịch. Ở phần cuối thư còn đóng một con dấu đỏ chói. Tôi đem bức thư này cho chính ủy xem, ông ấy vỗ vai tôi nói: "Được đấy, chàng trai trẻ, quậy phá đến mức tòa soạn Văn nghệ Giải phóng quân cũng không dám đăng cơ đấy!" Tôi đến nay vẫn không biết ông ấy đang châm biếm tôi hay đang khen ngợi tôi nữa.

Sau đó tôi được điều đến Bảo Định, để giải quyết vấn đề thăng chức cán bộ, tôi làm chính trị giáo viên. Vì nền tảng quá kém, đành phải ngày ngày học thuộc lòng sách giáo khoa. Chuyện văn học đành tạm thời gác lại. Một năm sau, tôi đã thuộc làu làu mấy cuốn sách giáo khoa đó, lên lớp không cần cầm bản thảo giảng bài nữa, giấc mơ văn học liền hồi sinh từ đống tro tàn. Tôi viết rất nhiều, chuyên tìm những tờ tạp chí nhỏ cấp địa phương để gửi bài. Cuối cùng, vào mùa thu năm 1981, tiểu thuyết "Mưa đêm lất phất" của tôi đã được đăng trên tạp chí "Liên Trì" của thành phố Bảo Định.