Vinh dự giành được giải thưởng của "Tiểu Thuyết Nguyệt Báo", tôi vô cùng vui mừng, nhưng nghe nói phải viết "cảm nhận đạt giải", tôi lại thấy vô cùng nan giải. Quả thật đạt giải đã không dễ, viết cảm nhận lại càng khó hơn; khó mấy cũng phải viết, vì đây là giải thưởng mà tôi đã mong ngóng từ lâu.

Nhớ lại năm xưa khi tiên sinh Uông Tăng Kỳ đến lớp chúng tôi giảng bài, vừa mở đầu đã viết lên bảng sáu chữ lớn "ti chi vô thậm cao luận" (tạm dịch: lời thấp kém chẳng có luận điểm gì cao siêu), câu này xuất từ điển tích nào tôi quên mất, tiên sinh Uông lúc đó từng nói qua, nhưng ý nghĩa thì tôi vẫn hiểu rõ. Nhắc đến văn học, ngay cả một bậc đại gia như tiên sinh Uông còn nói không có cao luận, loại ngu ngốc như tôi, chỉ sợ ngay cả thấp luận cũng chẳng dám có. Không dám có thì cũng phải có, bởi vì "Con Trâu" của tôi đã đạt giải, bởi vì tôi rất coi trọng điều này.

Người ta thường nói uống nước nhớ người đào giếng, đạt giải rồi không thể quên những con trâu mà tôi từng chăn thả và từng đuổi theo. Cứ nhắc đến trâu, thì lại không tránh khỏi việc nhắc đến cái gọi là "ký ức tuổi thơ", hễ nhắc đến "ký ức tuổi thơ" thì không tránh khỏi bị người đời cười chê, nhưng cho dù là kẻ thông minh đến đâu, hễ cười chê tôi, thì cũng giống như đàn gảy tai trâu mà thôi, bởi vì lời nói của họ đều là lý thuyết văn học, mà lý thuyết vặn học thì tôi hoàn toàn nghe không hiểu, không phải tôi giả vờ hồ đồ, mà là thực sự không hiểu, đã mấy lần tôi muốn mạo nhận là khúc dương xuân bạch tuyết, ra vẻ hiểu biết dẫu không hiểu gì, kết quả lại thành khéo quá hóa vụng, để người ta nắm thóp được thực lực của mình, giống như con hổ nhỏ ở Quý Châu nắm thóp được con lợn vậy.

Thời thơ ấu của tôi, đúng vào dịp "Cách mạng Văn hóa", người lớn thì cúi đầu ủ rũ, trẻ con thì hân hoan vui sướng. Một trong những trò giải trí lớn nhất của chúng tôi hồi đó là sau khi ăn tối xong liền ra đồng hoang đuổi trâu. Đương nhiên là những đêm có trăng là tuyệt nhất. Người lớn thì đốt đèn bão ở trụ sở đại đội để náo loạn làm cách mạng, thành phần bốn loại thì tranh thủ ánh trăng làm việc cho đội sản xuất, còn chúng tôi thì tranh thủ ánh trăng chạy đuổi trâu ngoài đồng ruộng. Hồi đó, giống như những gì tôi đã viết trong "Con Trâu", trâu là đại súc vật, là tư liệu sản xuất, trộm mổ một con trâu là phải đi tù, nhưng trong đội sản xuất hoàn toàn không có cỏ cho trâu ăn, thời buổi cách mạng, sản xuất năm sau ai còn thèm nghĩ tới? Thế là họ lùa những con trâu đó ra khỏi chuồng nuôi, để chúng đi kiếm ăn ngoài, con nào sống được thì sống, sống không nổi thì chết, chết thì báo cáo lên công xã, công xã xuống khám nghiệm tử thi xong, chứng nhận là chết tự nhiên, rồi sau đó lột da bán thịt, cả thôn đều vui mừng. Đương nhiên vui nhất vẫn là những đầu sỏ Hồng vệ binh đang nắm quyền lực, cái lũ khốn này, còn xấu xa hơn cả Bí thư chi bộ và Đại đội trưởng đang bị đấu tố, thịt ngon nhất trên người trâu chết đều vào bụng chúng. Giờ nghĩ lại, điều này cũng là đương nhiên, làm quan mà không có chút lợi lộc thì ai thèm làm nữa? Đám trẻ con chúng tôi, ăn cơm tối xong, đợi trăng mọc lên, liền chạy ra đồng ruộng, đuổi theo những con trâu gầy trơ xương. Thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", ruộng đất chẳng những không mọc ra hoa màu, mà đến cỏ cũng mọc rất ít, trâu ở trên đồng ruộng trơ trọi, ăn không no, liền học được cách đào rễ cỏ gặm vỏ cây, lại còn học được cách dùng móng vỗ phá băng sông để uống nước. Chúng tôi bắt đầu đuổi trâu dưới ánh trăng chiếu rọi, thoạt đầu chúng tôi chạy không nhanh bằng trâu, nhưng dần dần trâu không còn chạy nhanh bằng chúng tôi nữa. Mỗi người chúng tôi tóm lấy một chiếc đuôi trâu, ngửa người ra sau, để trâu kéo chạy, ngẩng đầu ngắm vầng trăng sáng, tựa như đang cưỡi mây đạp gió, có chút cảm giác phiêu phiêu như tiên. Những con trâu già yếu bệnh tật đó, chẳng mấy chốc đã bị chúng tôi hành hạ cho đến chết, những con trâu còn lại, cơ bản đều biến thành trâu rừng, hễ thấy người là hai mắt đỏ ngầu, lỗ mũi phồng lên, cúi đầu xuống, ra vẻ tư thế liều mạng. Đối với những con trâu như thế, chúng tôi không dám đuổi theo nữa. Sau đó lại xuất hiện một lời đồn, nói rằng có mấy ngôi mộ của những người vừa mới chết đã bị đám trâu rừng này bới tung lên, thi thể đương nhiên cũng bị đám dã thú này ăn mất. Trâu mà đã hoang dã đến mức ăn cả người chết, thì cách ăn người sống cũng chẳng còn bao xa nữa. Thế là phong trào đuổi trâu của chúng tôi liền kết thúc. Giai đoạn này, Trung Quốc cơ bản không có văn học.

Không lâu sau khi "Cách mạng Văn hóa" kết thúc, nhân dân công xã liền giải thể, trước tiên là khoán sản lượng theo nhóm, tiếp theo là chia ruộng làm ăn riêng, nhà nhà đều nuôi trâu, giá trị của con trâu bỗng chốc trở nên đắt đỏ. Con trâu vốn được nói là rất quan trọng trong thời kỳ nhân dân công xã nhưng thực chất chẳng ra cái đinh gì, đã trở thành cọng rễ sinh mệnh của người nông dân một lần nữa. Giai đoạn này, chính là thời kỳ hoàng kim của văn học thời kỳ mới của Trung Quốc.

Từ những năm 90 trở lại đây, vì nguyên nhân này hay nguyên nhân khác, nông dân đã mất đi sự nhiệt tình với việc đồng án, những người khỏe mạnh lực lưỡng đại đa phần đều bỏ đi làm thuê kiếm tiền, ruộng đất trong thôn phần lớn đều được các hộ lớn thầu lại, cộng thêm sự phổ biến của máy móc nông nghiệp cỡ nhỏ, diện tích cây ăn quả tăng lên và ruộng lúa mì giảm đi, con trâu với tư cách là tư liệu sản xuất chính dần dần đã trở thành lịch sử. Mục đích nuôi trâu hiện nay của nông dân, cơ bản là nuôi vỗ béo để bán thịt, xã hội thương mại hóa đã thay đổi địa vị lịch sử của con trâu, tình cảm của nông dân đối với con trâu cũng đã xảy ra những biến đổi to lớn. Trước kia, người ta thường nguyền rủa những kẻ mổ trâu, nói rằng chết đi sẽ không được báo ứng tốt đẹp, hiện nay, mổ trâu cũng giống như mổ lợn, đã trở thành chuyện cơm bữa. Giai đoạn này, văn học của chúng tôi cũng đã mất đi vẻ thần thánh và sự tôn nghiêm của nó, sáng tác văn học, cũng đang dần biến thành một quá trình sản xuất hàng hóa.

Tôi lơ mơ cảm thấy rằng, mấy chục năm qua, cảnh ngộ của con trâu rất giống với cảnh ngộ của văn học, lịch sử nuôi trâu của nông dân, sống động y hệt như một bộ tiểu thuyết đương đại. Tôi đoán sẽ có rất nhiều người phản đối "kết quả nghiên cứu" của tôi này, đúng là quá ư hạ lý ba nhân mà! Tôi cũng muốn làm khúc dương xuân bạch tuyết chứ, nhưng học không nổi, đành phải là người nào nói chuyện nấy vậy.

Cuối cùng, tôi muốn nói rằng, các đồng chí làm văn học, đừng bi quan, càng đừng tuyệt vọng, khoa học dù có phát triển đến đâu, nông dân dù có thay đổi thế nào đi nữa, con trâu được nuôi dưỡng vì mục đích cày ruộng thì vẫn sẽ tồn tại, cho nên văn học thuần túy vẫn sẽ tiếp tục tồn tại. Tôi nghĩ lý do "Tiểu Thuyết Nguyệt Báo" thưởng cho tôi, không phải vì cuốn tiểu thuyết này của tôi viết hay đến mức nào, mà họ thưởng cho tôi thứ tinh thần nuôi trâu cốt để cày ruộng này.