Một là nỗi nhục nhã khi ăn

Đạo lý "ăn miệng của người ta thì phải chịu lép vế" rất dễ hiểu, nhưng nếu chỉ hiểu đơn giản như vậy thì quả thực chẳng thấm vào đâu. Ý tôi muốn nói là, cái nhục khi ăn của người ta một củ cà rốt, dù có dùng một củ nhân sâm ngàn năm để rửa sạch cũng khó mà sạch nổi.

Sau khi tôi cứ ngơ ngác như kẻ ngốc mà len lỏi bước chân vào thủ đô Bắc Kinh, chỉ hận không thể hễ gặp động vật nào là phải cúi đầu khom lưng tỏ ý thân thiện, thế nhưng mức độ hung dữ của loài vật ở Bắc Kinh lại nổi tiếng khắp trái đất, cho dù là một con chó hoang lông lá bẩn thỉu đi chăng nữa, thì trông cũng oai phong hơn chó ở các tỉnh khác rất nhiều. Trong tiếng sủa ngạo nghễ ấy, người ta không hề che giấu mà bộc lộ rõ sự ưu việt của loài chó Bắc Kinh. Chó còn thế, huống chi là con người? Chuyện là vào năm đó, tại một quán mì lạnh vừa bẩn vừa tồi tàn dường như do người gốc Bắc Kinh chính gốc mở, ruồi bay vo ve, bà chủ thì nhễ nhại nhầy nhụa, một con chó ghèn rỉ đầy khóe mắt nằm phục bên cái gọi là quầy tính tiền, nhìn tôi với ánh mắt cực kỳ thiếu thiện cảm, cứ như thể tôi không phải đến ăn cơm mà là đến cướp gián tiếp vậy.

Tôi nơm nớp lo sợ ném cho nó một miếng thịt mà bản thân đang tiếc không dám ăn. Dù miệng tôi không nói gì, nhưng trong thâm tâm tôi đang thầm bảo: "Chó ơi, chó quý mến ơi, xin đừng dùng ánh mắt thù địch ấy nhìn tôi, tôi biết Bắc Kinh là Bắc Kinh của các ngươi, thủ đô cũng là thủ đô của các ngươi, tôi biết các ngươi cực kỳ ghét người ngoại tỉnh đến Bắc Kinh kiếm sống, nhưng đây cũng là do tổ chức điều động chúng tôi đến mà. Cho ngươi một miếng thịt, coi như bày tỏ sự kính trọng và lời xin lỗi của tôi, hy vọng ngươi có thể rộng lượng một chút, tôi chẳng qua chỉ tạm thời lưu trú ở đây, lúc nào cũng sẽ quay về thôi."

Con chó tức giận sủa lên một tiếng, cứ như thứ tôi ném trước mặt nó không phải là miếng thịt mà là một quả bom. Bà chủ giận dữ quát: "Làm gì đấy? Làm gì đấy? Ăn no quá hóa dở hơi đấy à? Cái đồ dở người nhà quê xem cái bộ dạng của mày kìa..."

Tôi cảm thấy vô cùng ấm ức, trong lòng tất nhiên cũng dâng lên vô vàn suy nghĩ. Tôi thầm nghĩ, sao những người Bắc Kinh này lại hách dịch thế chứ? Nơi chốn thiện lương như Bắc Kinh, cái nôi phát tích tiếng phổ thông của đất nước chúng ta, sao mà người ta chửi múa thâm độc thế chứ? Người Bắc Kinh dù từng chịu họa xâm lăng của liên quân tám nước, nhưng sao lại vô lý y hệt như liên quân tám nước thế? Tôi cho chó của họ ăn thịt là để thể hiện sự thân thiện cơ mà.

Đúng lúc ấy, từ căn phòng trong bước ra một đại gia thuần chất Bắc Kinh, chất giọng có mối quan hệ vô cùng mật khẩu với đũng quần ấy tuôn ra nhanh như rang đậu, hắn bảo con chó này được mua từ Pháp về, là giống chó thuần chủng thượng hạng, giá trị ít nhất là mười vạn tệ. Loại chó này không thể cho ăn tùy tiện được, những con chó thế này toàn ăn thức ăn theo công thức, vitamin, đạm, đều có định lượng cả, nhiều hơn một chút không được, ít đi một chút cũng chẳng xong, mày dám ngơ ngác cho nó ăn thịt, làm rối loạn hệ nội tiết của nó thì đáng tội gì?!

Tôi nghĩ đây mà vẫn là con chó ư? Đến hoàng đế phong kiến cũng chẳng câu nệ đến mức này ấy chứ. Tôi cảm thấy bụng tức đến phát nổ.

Tôi nhìn con chó đó, thầm nghĩ cái bộ dạng chết tiệt nhà ngươi mà cũng xứng được nhập khẩu từ Pháp á? Những con chó hoang quanh quẩn mấy xó rơm ở làng tôi còn đẹp gấp ba mươi lần nó ấy chứ.

Thế là tôi cả gan lên tiếng: "Đừng có dọa người nhà quê bọn tôi, cái gì khác thì không thấy chứ chó thì bọn tôi gặp nhiều rồi. Con chó của nhà các ngươi chẳng qua chỉ là một con chó ta, trên người lại còn mọc một nhúm ghẻ, thế nên nó chính là một con chó ghẻ!"

Ôi mẹ hiền ơi của tôi chao ôi, câu nói này vừa thốt ra khỏi miệng tôi chẳng khác nào dùng chiếc móc lò nung đỏ thọc vào mông cọ hổ. Chỉ thấy gã đàn ông trợn trừng đôi mắt hung ác lao tới, còn người đàn bà kia thì vỗ vỗ cái mông đẫy đà hét lớn: "Đại Đầu! Đại Đầu! Rút máu thằng oắt con này cho tao!"

Tôi vô cùng sợ hãi. Theo quy trình mổ xẻ gia súc thông thường, sau khi rút máu thì phải cạo lông bằng nước sôi, tiếp theo là chặt đầu bỏ cẳng, mổ bụng moi lòng, rồi treo lên, xẻ từng đao từng nhát ra bán. Có lẽ vào sáng mai, có lẽ vào trưa mai, trong đĩa thịt nguội, trong viên thịt chiên giòn, trên chiếc que xiên thịt, sẽ có một phần cơ thể của tôi trong đó.

Nghĩ đến đây, sống lưng tôi lạnh toát, còn tâm trạng đâu mà ăn mì lạnh nữa, đành hoảng hốt đứng dậy, dán sát vào tường, liên mồm xin lỗi rồi chuồn thẳng một mạch như khói.

Về đến ký túc xá, càng nghĩ càng thấy nhục nhã, thế là có hai hàng nước mắt tuôn rơi như nước tiểu chó. Trách ai? Trách chính mình. Ai bảo mày đi ăn mì lạnh làm gì? Trốn trong phòng pha một gói mì tôm chẳng phải tốt hơn sao? Để mấy cô nhân viên phục vụ bán mì người Bắc Kinh khỏi phiền lòng, mày có thể mua liền một lúc năm mươi gói, gom hết tội lỗi lại chịu một lần cho xong.

Đang nghĩ ngợi thì một người bạn bước vào, bảo mày khóc cái gì chứ? Moskva không tin những giọt nước mắt, Bắc Kinh lại càng không tin nước mắt. Bắc Kinh là thành phố thiếu nước, nước mắt dẫu ít nhưng cũng là do nước máy biến thành, thế nên mày tùy tiện khóc lóc chính là biểu hiện giác ngộ chưa cao.

Tôi ngẫm lại thấy có lý, bọn người ngoại tỉnh chúng ta đến Bắc Kinh, làm việc gì cũng phải cẩn thận, muốn khóc thì về Sơn Đông mà khóc, còn khóc ở Bắc Kinh cũng được, nếu không uống nước máy của Bắc Kinh thì mày thích khóc thế nào cứ khóc.

Người bạn mời tôi đi ăn cơm, ăn một đĩa sợi cà rốt, ăn một đĩa miến, lại ăn một đĩa thịt dai ngoách như cao su.

Ăn xong, trong lòng tôi vô cùng cảm động, thầm nghĩ: Ăn một bát của người ta, phải báo đáp lại một chậu; ơn giọt nước, nên báo đáp bằng suối nguồn.

Cách mấy ngày sau, một nhóm bạn bè tụ tập, vì một câu nói nào đó mà tôi đã đắc tội với người từng mời tôi ăn cơm lần này. Anh ta nghiến răng nghiến lợi nói: "Lương hưu của mày bị chó ăn mất rồi à? Vấy ngày trước, tao đến khách sạn Shangri-La mua thịt bò sốt California của Mỹ, đến khách sạn Trường Thành mua cà rốt do Tây Ban Nha sản xuất, đến cửa hàng hữu nghị dùng phiếu ngoại tệ mua trứng cá muối biển Baltic chuyên cung cấp cho người nước ngoài, lại còn có bơ cao cấp, cho mày ăn đến mồm mép dính mỡ, thế mà mày vừa quay đầu đi là quên sạch sành sanh. Mấy miếng thịt bò đấy chắc vẫn chưa tiêu hóa hết nhỉ?"

Tôi cảm thấy toàn thân lạnh ngắt, lúc này thì hối hận khôn cùng. Tôi chỉ hận không thể dùng băng dính dán cái miệng vô tích sự này lại. Ngày trước mày ăn cục than mà vẫn sống nhăn ra đấy thôi, mày đi ăn mấy sợi cà rốt với miến của người ta làm gì? Thèm quá thì tự ra ngoài mua một bao tải cà rốt ăn đến mức biến thành một con thỏ cũng chẳng tốn bao nhiêu tiền, nhưng đã ăn đồ của người ta thì phải nghe lời người ta, phải chịu đựng sự sỉ nhục mà người ta giáng xuống đầu mình.

Cái tật xấu lớn nhất của tôi chính là không có trí nhớ, y như loài chó, nhớ ăn mà không nhớ đòn. Lúc ấy tức đến mức nghiến răng nghiến lợi thề thốt, thế mà qua mấy ngày là quên béng mất.

Lại có một người bạn mời tôi đi ăn cơm, bày ra một cái bếp lò than, trên lò đặt một cái nồi, trong nồi bỏ hơn chục con tép khô, một đống cải trắng, cùng với một ít thịt gì đó. Đang ăn thì cái vẻ mặt hung ác của tôi lại nguyên hình lộ rõ, người bạn ấy liền bảo: "Nhìn Mạc Ngôn kìa, đồ ăn vừa lên bàn là lại bất chấp tính mạng rồi!"

Một câu nói khiến trái tim tôi nguội lạnh hoàn toàn, bởi vì sự nhục nhã phải gánh chịu khi ăn đồ của người ta lại lần lượt từng chuyện từng chuyện ùa về trong tâm trí. Sao mình lại đê tiện thế này? Sao mình lại kém cỏi thế này? Mày thực sự thèm thì một mình tự vào quán ăn không được sao? Mày muốn ăn thế nào thì ăn! Mày muốn ăn với cái vẻ hung ác thế nào thì ăn thế nương. Mày ăn sạch thịt rồi liếm luôn cả đĩa cũng chẳng ai chế giễu mày cả.

Mày thường xuyên quên đi thân phận của mình, mày quên mất mình là một kẻ nhà quê, từ bản chất bọn họ đã coi thường mày, từ đời thuở nào đã không coi mày ra gì rồi. Bọn họ thỉnh thoảng gọi mày đi chơi cùng, đó là vì buồn chán, đó là thiên nga biểu thị sự thân cận với vịt trời, nếu vịt trời vì thế mà tơ tưởng vẩn vơ, thì vịt trời tiêu đời.

Sau khi đã thông suốt đạo lý, tôi thề thà chết đói chứ quyết không ăn đồ của người ta nữa, giống như Chu Tự Thanh thà chết đói chứ không ăn bột mì Mỹ. Tôi còn thề nếu vạn bất đắc dĩ phải ăn uống cùng người ta, nhất định phải bất chấp tính mạng mà giành thanh toán trước. Tôi trả tiền, vậy thì dù tôi có ăn nhiều hơn một chút chắc họ cũng sẽ không cười chê tôi chứ?

Lại một lần nữa đi ăn vịt quay, ăn được nửa chừng là tôi đã thanh toán tiền rồi. Sau khi mấy vị quý nhân ăn uống vô cùng tao nhã để lấp đầy những chiếc dạ dày cao quý ấy, trên bàn vẫn thừa lại rất nhiều. Lúc này, tâm tính bần tiện của nông dân lại tái phát trong lòng tôi. Thật đáng tiếc làm sao, những cọng hành hoa này, những thứ tương ngọt này, những chiếc bánh tráng mỏng manh trắng muốt này, những lát vịt thơm giòn này, toàn là đồ ngon cả, lãng phí thì không những đáng tiếc mà còn phải chịu thiên tru địa diệt nữa.

Thế là tôi ăn. Lúc này, có tiếng người cất lên: "Nhìn Mạc Ngôn kìa, không vét cho bằng hết số tiền ấy thì không chịu được mà."

Tôi cảm thấy mặt mình nóng bừng bừng, cứ như vừa ăn một bạt tai vang dội. Người ta còn nói: "Các người bảo sao sức ăn của hắn lại lớn thế nhỉ? Sao hắn có thể ăn nhiều đến vậy? Nếu người Trung Quốc ai cũng ăn khỏe như hắn, Trung Quốc sớm đã bị hắn ăn cho thành xã hội cũ chìm trong nước sôi lửa bỏng rồi."

Lúc ấy tôi mới đau đớn nhận ra, mọi chuyện trên đời thực ra từ sớm đã được sắp đặt sẵn rồi. Số phận đã định phải chịu nhục, thì dù có đội lên đầu chiếc vương miện cũng chẳng thể trốn thoát.

Mùa xuân năm ngoái về quê thăm người nhà, tôi đem tất cả những ấm ức chịu đựng ở Bắc Kinh những năm qua kể hết cho mẹ nghe. Mẹ bảo: "Mẹ không tin đâu, con người sống vì một hơi thở, lần sau đi ăn tiệc, trước lúc đi hãy uống thật no hai bát cháo loãng, rồi ăn thêm hai cái bánh bao lớn, lên bàn tiệc rồi chẳng lẽ còn bày ra cái bộ dạng chết đói ấy sao?"

Trở lại Bắc Kinh, tuân theo những lời dạy bảo của mẹ, bước lên bàn tiệc, quả nhiên tôi không còn hấp tấp nữa. Ăn uống ôn nhu nhường nhịn khiêm tốn, trông y như đầu bếp trong hoàng gia Anh vậy. Tôi chờ đợi mọi người khen ngợi, thế nhưng có người lại bảo: "Nhìn cái điệu bộ giả vờ giả vịt của Mạc Ngôn kìa, cứ làm như chỉ dùng răng cửa ăn cơm là có thể thành Giả Bảo Ngọc không bằng."

Mọi người cười lớn, cơn thèm ăn bỗng chốc tăng vọt. Có người nói: "Con người ấy mà, cứ sống thật với bản thân vẫn hơn, Lâm Đại Ngọc cũng phải đi bồn cầu cơ mà."

"Mẹ ơi, thế này thì quả thực không có đường sống nữa rồi..."

Mẹ bảo: "Con ơi, chấp nhận số phận đi. Số mệnh trong đời có gì, thì phải gánh chịu cái đó."

Tôi hỏi: "Mẹ ơi, nhà mình đông người như thế, sao chỉ riêng một mình con là vì chuyện ăn uống mà chịu đựng biết bao nhiêu nhục nhã?"

Mẹ bảo: "Con ơi, thế này thì thấm tháp gì? Hồi năm 1960, mẹ ăn trộm thức ăn ngựa của đội sản xuất, bị người ta bắt được treo ngược lên đánh. Lúc ấy chỉ nghĩ, thả xuống được thì đâm đầu vào tường chết quách cho xong. Thế mà đến khi được thả xuống, chẳng phải vẫn lết bò về được nhà đó thôi. Bác cả của con sang thôn phía tây ăn mày, ăn mày đến nhà người mắc bệnh phong, nhìn thấy trên chiếc bàn vuông ở gian giữa có nửa bát mì ăn thừa, bác cả của con thấy không có ai, lao bổ tới dùng tay bốc ăn. Mì ăn thừa của người bệnh phong, bẩn hay sạch? Con chịu chút ủy khuất này thì tính là gì? Mẹ thấy rõ ràng con ngày một mập lên cơ mà, không hưởng phúc thì làm sao mà mập lên được? Con ơi, con thế này là đang hưởng phúc đấy, đừng có trong phúc mà không biết hưởng phúc nhé!"

Tôi suy ngẫm kỹ càng những lời mẹ nói, dần dần tâm can cũng bình tĩnh trở lại. Đúng vậy đấy, cái gọi là lòng tự trọng, thể diện, đều là chuyện sau khi đã ăn no, đối với một kẻ đói sắp chết mà nói, nửa bát mì thừa của người bệnh phong chính là thứ trân quý nhất trên thế gian. Tất nhiên cũng có tiên sinh Chu Tự Thanh thà chết đói chứ không ăn bột cứu trợ của Mỹ, nhưng người ta là vĩ nhân, còn hạng người trâu ngựa như tôi đây, tuyệt đối không được dùng mấy thứ vớ vẩn như tự trọng với danh dự để làm khó chính mình.

Hai là ăn uống hung ác

Vào cái thời điểm bộ não của tôi cần dinh dưỡng nhất, cũng chính là lúc đại đa số người Trung Quốc đang đói suýt chết. Tôi vẫn thường nói với bạn bè rằng, nếu không phải vì đói khát, chắc chắn tôi sẽ thông minh hơn bây giờ, mà tất nhiên cũng chưa chắc. Bởi vì từ khi sinh ra đã không được ăn no, cho nên những ký ức đầu đời đều gắn liền với thực phẩm.

Hồi đó nhà tôi có hơn chục nhân khẩu, cứ mỗi dịp dọn cơm là tôi lại phải khóc lớn một trận. Con gái của chú tôi lớn hơn tôi bốn tháng, lúc ấy chúng tôi đều tầm bốn năm tuổi. Mỗi bữa cơm, bà nội lại chia cho tôi và người chị họ ấy mỗi người một lát khoai lang khô bị mốc, thế mà tôi lúc nào cũng cho rằng bà nội thiên vị, đem miếng to hơn cho chị ấy. Thế là tôi giật lấy miếng trong tay chị, rồi ném miếng của mình sang. Giật xong lại phát hiện miếng của mình to hơn, thế là lại giật lại. Cứ giật tới giật lui thế là chị tôi khóc òa lên. Nét mặt của thím cũng xầm lại. Tất nhiên là tôi vừa lên mâm là nước mắt đã giàn giụa tuôn rơi. Mẹ chỉ biết bất lực thở dài. Bà nội đương nhiên đứng về phía chị họ, lôi những lỗi lầm của tôi ra đếm nhặt. Những lời thím nói lại càng khó nghe hơn. Mẹ liên tục cất lời xin lỗi thím và bà nội, oán thán cái bụng lớn của tôi, bảo trăm sai ngàn sai không nên sinh ra một đứa con trai bụng to thế này.

Ăn xong miếng khoai lang khô ấy, thì chỉ còn lại bánh rau dại. Những thứ màu đen, đâm vướng cổ họng ấy, nuốt không nổi, nhưng lại bắt buộc phải ăn. Thế là vừa ăn vừa khóc, nuốt xuống cùng với nước mắt.

Lứa chúng tôi rốt cuộc đã lớn lên nhờ thứ dinh dưỡng nào nhỉ? Tôi không biết. Hồi đó chỉ nghĩ, bao giờ mới được ăn một bữa khoai lang khô thật no nê thì mãn nguyện biết bao.

Mùa xuân năm 1960, trong lịch sử loài người e rằng cũng là một mùa xuân đen tối. Những thứ ăn được đều đã bị ăn sạch, rễ cỏ, vỏ cây, cỏ trên mái hiên. Trong làng gần như ngày nào cũng có người chết. Toàn là chết đói cả. Ban đầu có người chết thì còn chôn cất, người thân còn phải khóc lóc đến miếu Thổ Địa ở đầu làng để "báo miếu", làm thủ tục xóa hộ khẩu với ông Thổ Địa cho người đã khuất; về sau thì chẳng ai chôn cất người chết nữa, lại càng chẳng có ai vừa khóc lóc vừa đi "báo miếu" nữa.

Nhưng vẫn có một số người gượng hết sức kéo những thây ma trong làng ra ngoài đồng, rất nhiều con chó điên đã đói đến đỏ ngầu cả mắt đang đợi sẵn ở đó, thi thể vừa thả xuống là bầy chó lập tức lao vào, nuốt chửng lấy người chết.

Trước kia tôi vốn không hiểu lắm câu nói trong tuồng kịch rằng người nghèo dùng quan tài bọc da, bây giờ thì đã hiểu thế nào là quan tài bọc da rồi. Về sau có một số cuốn sách viết về chuyện người ăn thịt người thời bấy giờ, tôi cảm thấy đó chỉ là hiện tượng mang tính cục bộ vô cùng nhỏ. Nghe đồn Mã Tứ ở làng chúng tôi từng cắt thịt trên đùi người vợ đã khuất của mình để nấu ăn, nhưng không có chứng cớ xác thực, bởi vì bản thân hắn cũng nhanh chóng chết theo.

Lương thực ơi là lương thực, lương thực rốt cuộc đã đi về đâu? Lương thực đã bị những kẻ nào ăn mất rồi? Người trong làng thật thà vô dụng, dù có đói chết cũng không dám ra ngoài bươn chải, đều cắn răng chịu đựng chết mòn ở nhà. Về sau nghe nói thứ đất trắng ở trũng phía Nam có thể ăn được, liền đi đào về ăn. Ăn xong không đi cầu được, nghẹn chết một số người, thế là từ đó không ai dám ăn đất nữa.

Lúc đó tôi đã đi học rồi, vào mùa đông, trường học chở tới một xe than, sáng lấp lánh, là loại than hảo hạng. Có một cậu bạn mắc bệnh lao nói với chúng tôi rằng than đó rất thơm, càng nhai càng thơm. Thế là chúng tôi đều lấy ăn thử, quả nhiên càng nhai càng thơm. Vào giờ học, thầy cô giáo viết chữ trên bảng, chúng tôi ở dưới ăn than, tiếng lạo xạo vang lên rôm rốp. Thầy giáo hỏi chúng tôi đang ăn gì, mọi người đồng thanh đáp là ăn than. Thầy giáo bảo than thì sao mà ăn được? Chúng tôi há cái miệng đen ngòm ra đáp, thưa thầy, than ngon lắm, than là món ngon nhất trên thế gian này, thơm lắm ạ, thầy ăn một miếng nếm thử đi. Thầy giáo là nữ, họ Du, cũng bị đói không nhẹ, sắc mặt vàng vợt, dường như râu cũng mọc dài ra, đói đến mức trông như đàn ông. Cô ngẩn ngơ hỏi, than sao lại ăn được? Than sao lại ăn được chứ? Một nam sinh nịnh nọt đưa một cục than sáng lấp lánh cho cô giáo, bảo cô nếm thử đi, nếu không ngon, cô có thể nhổ ra. Cô Du thử cắn một miếng nhỏ, nhai lạo xạo, nhíu mày lại, có vẻ như đang thưởng thức hương vị, rồi sau đó ăn một cách ngấu nghiến. Cô ngạc nhiên mừng rỡ thốt lên: "Á, ngon thật đấy!"

Chuyện này nghe hơi mang màu sắc ma mị, bây giờ tôi nghĩ lại cũng thấy không giống chuyện thật, nhưng không còn nghi ngờ gì nữa, đó hoàn toàn là sự thật. Năm ngoái khi về quê thăm nhà, tôi có dịp gặp lại bác Vương từng làm gác cổng ở trường năm xưa, nhắc đến chuyện ăn than, bác Vương bảo, đây là chuyện rành rành trăm phần trăm, sao có thể giả được chứ? Phân của các cháu đập bẹp ra chính là bánh than chứ gì, bỏ vào bếp lò là bùng cháy phừng phừng ấy chứ.

Đến lúc đói kém tột cùng, nhà nước phát lương thực cứu trợ, là bã đậu, mỗi người nửa cân. Bà nội chia cho tôi một miếng to bằng hạt hạnh nhân, ngậm trong miệng, nhai nhai, ngọt lịm vô cùng, tiếc không dám nuốt xuống thì nó đã biến mất rồi, tựa như tan chảy trong khoang miệng. Ông cụ họ Tôn nhà hàng xóm phía tây nhà tôi mang theo hai cân bã đậu được phân phát, vừa đi đường vừa ăn cho bằng hết, về đến nhà thì bắt đầu khát nước, rồi uống nước lạnh, bã đậu nở trương lên trong bụng, làm bách dạ dày bung bét ra rồi chết.

Mấy chục năm sau nghĩ lại mà đau xót, mẹ bảo con người thời ấy, ruột dạ mỏng như tờ giấy, đến một chút mỡ cũng không có. Người lớn thì bị phù thũng, còn trẻ con bọn tôi đứa nào đứa nấy cũng ưỡn cái bụng to như cái vại nước, da bụng căng bóng trong suốt, ruột xanh lè bên trong cứ ngúc ngoác bò lồm cồm. Đứa nào cũng cực kỳ phàm ăn, trẻ con năm sáu tuổi, một mạch có thể uống hết tám bát cháo rau dại, chiếc bát ấy là bát sứ thô to đản, gần giống với chiếc bát mà vị anh hùng cách mạng đồng chí Triệu Nhất Mạn từng dùng vậy.

Về sau, cuộc sống dần dần chuyển biến tốt hơn, cơ bản thực hiện được cảnh nửa năm lương thực là cám rau. Người chú làm việc ở hợp tác xã cung tiêu của tôi đã đi cửa sau mua được một bao tải bánh hạt bông, cất trong vại nước. Ban đêm dậy đi tiểu, tôi cũng không quên thò tay móc một miếng, nhét vào ổ chăn, trùm chăn kín đầu mà ăn, thơm ngào ngạt.

Súc vật trong làng đều chết đói cả, người ta dựng nồi lớn ở phòng chăn nuôi của đội sản xuất để nấu thịt. Từng đàn trẻ con hoang ngửi mùi thơm kéo tới, vây quanh bếp lò. Có một đứa trẻ lớn tên là Vận Thâu, dẫn đầu chúng tôi cất cao tiếng hát:

Chửi cho Lưu Bưu mi cái đầu cho thật to,

Cha mi mười lăm mẹ mi mười sáu tuổi,

Cả đời chưa từng được ăn bữa cơm no,

Gặm nhấm mấy khúc xương trâu xương dê nghe lách cách.

Đội trưởng cầm cây gậy lớn xua đuổi chúng tôi đi, nhưng chớp mắt một cái là chúng tôi lại ngửi thấy mùi thơm mà quay lại. Trong tâm trí đội trưởng, có lẽ chúng tôi còn đáng ghét hơn cả lũ ruồi nhặng.

Thừa lúc đội trưởng đi nhà vệ sinh, chúng tôi lao vào như bầy sói đói. Anh hai tôi cướp được một cái móng ngựa, ôm chằm lấy đem về nhà như báu vật. Châm lửa thui cháy lông ở móng, rồi chặt khúc ra, bỏ vào nồi luộc. Nấu chín rồi thì húp nước canh. Hương vị chén nước canh ấy thực sự quá đỗi tuyệt vời, mấy chục năm sau vẫn khiến tôi khó mà quên được.

Thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", vẫn không được ăn no, tôi liền ra đồng ngô tìm những bướu nấm sinh trên thân cây. Bẻ xuống, mang về nhà luộc chín, rắc chút muối, trộn cùng với tỏi giã nhuyễn mà ăn, tươi ngon tuyệt đỉnh, trong tâm trí tôi đó chính là món ngon số một trên trần gian.

Về sau nghe nói, thịt cóc thòm thèm còn ngon hơn cả thịt cừu, nhưng mẹ chê bẩn nên không cho chúng tôi bắt.

Cuối cùng cuộc sống ngày càng tốt hơn, khoai lang khô cuối cùng cũng có thể ăn cho no nê rồi. Lúc này đã là giai đoạn cuối của thời kỳ "Cách mạng Văn hóa". Có năm tổng kết cuối năm, nhà tôi phân được hơn 290 đồng tiền, đây là một con số kinh ngạc vào thời điểm đó. Tôi nhớ thím sáu đã đánh con gái bầm đầu chỉ vì thím ấy làm rơi mất một hào khi đi chợ phiên.

Phân được ngần ấy tiền, tổ mổ xẻ thịt trong làng bán thịt giá rẻ, bố quyết định cắt năm cân, có lẽ còn nhiều hơn một chút, để tẩm bổ cho chúng tôi. Cắt thịt thành từng miếng lớn, nấu chín, mỗi người một bát, tôi một mạch nuốt sạch một bát lớn thịt mỡ mà vẫn thấy chưa đủ. Mẹ thở dài một tiếng, đem bát thịt của mình đưa cho tôi.

Ăn xong, miệng thì vẫn thèm nhưng dạ dày không chịu nổi nữa. Từng đợt mỡ ngậy hòa cùng những lát thịt chưa nhai kỹ trào ngược lên cổ họng, cảm giác như cổ họng đang bị dao nhỏ cắt qua, đó chính là cái cảm giác ăn thịt.

Cái sự thèm ăn của tôi nổi tiếng khắp làng, hễ trong nhà có chút đồ ngon gì, dù giấu ở xó xỉnh nào đi nữa, tôi cũng tìm đủ mọi cách để trộm ăn một ít. Có những lúc ăn rồi không kiềm chế được bản thân, bèn liếc mắt đánh liều bất chấp hậu quả, ăn sạch sành sanh, chấp nhận bị đánh bị mắng.

Ông bà nội tôi ở nhà thím, bảo tôi đưa cơm cho họ ăn. Tôi toàn lợi dụng cơ hội đưa cơm ấy để mở hộp cơm lén ăn một chút, vì chuyện này mà mẹ đã phải chịu không ít tiếng oan. Chuyện này cho đến tận bây giờ tôi vẫn cảm thấy ân hận.

Sao tôi lại thèm thuồng đến thế cơ chứ? Chuyện này e là không hoàn toàn do đói khát, mà còn liên quan đến phẩm chất của tôi nữa. Một đứa trẻ ham ăn, thường là kẻ có ý chí bạc nhược, khả năng tự chủ kém, và tôi chính là loại người đó.

Vào giữa thập niên 70 thế kỷ 20, đi lao động ở công trường thủy lợi, đội sản xuất dùng lương thực thủy lợi để hấp bánh bao lớn, nửa cân một cái, tôi một lần có thể ăn bốn cái, có người còn ăn được sáu cái.

Năm 1976, tôi đi lính, từ đó chính thức nói lời tạm biệt với nạn đói. Từ tiểu đội tân binh phân về đơn vị mới, bữa ăn đầu tiên, người ta bưng lên một lồng bánh bao nhỏ trắng phau, tôi một mạch ăn liền tám cái. Trong bụng vẫn thấy còn chỗ trống, nhưng ngại không dám ăn tiếp.

A trưởng tiểu trinh sát nói với tham mưu hậu cần: "Hỏng rồi, có một đại hán cái bang đến rồi kìa." Tham mưu hậu cần bảo: "Không sao đâu, ăn tầm một tháng là sẽ không ăn nổi nữa thôi." Quả nhiên, một tháng sau, vẫn là thứ bánh bao ấy, tôi mỗi lần chỉ có thể ăn hai cái. Còn bây giờ, một cái là đã đủ no rồi.

Mặc dù những năm gần đây không còn đói nữa, trong bụng cũng đã có chút dầu mỡ, nhưng hễ lên bàn tiệc là tôi vẫn cứ có chút hấp tấp nôn nóng, sợ không vớt vát được cho đủ nên cứ tranh giành điên cuồng, chẳng bận tâm người khác nhìn mình thế nào. Ăn xong rồi lại thấy hối hận. Sao mình lại không thể ăn uống thong thả từ tốn nhỉ? Sao mình không thể ăn ít đi một chút cơ chứ? Để người ta cũng cảm thấy xuất thân của mình cao quý, tướng ăn tao nhã, bởi vì trong xã hội văn minh, ăn nhiều là biểu hiện của việc thiếu giáo dục.

Rất nhiều người công kích sức ăn của tôi lớn, ăn cơm thì bất chấp tính mạng, cắm đầu cắm cổ ăn, khiến tôi cảm thấy lòng tự trọng chịu tổn thương ghê gớm, bèn hạ quyết tâm lần sau đi ăn sẽ tao nhã một chút. Thế nhưng lần sau những kẻ có thân phận ấy vẫn cứ công kích tôi ăn nhiều, ăn nhanh như loài sói. Lòng tự trọng của tôi lại càng tổn thương sâu sắc hơn.

Đến bữa ăn tiếp theo, tôi tự nhủ phải ghi nhớ thật kỹ: ăn ít, ăn chậm, đừng với tay sang trước mặt người khác gắp đồ ăn, khi ăn miệng không được phát ra tiếng, ánh mắt không được láo liên thèm thuồng, đũa phải cầm tận phía trên, gắp thức ăn thì chỉ gắp một cọng rau hay một cọng giá đỗ, hệt như chú chim non, giống như cánh bướm vậy. Thế mà người ta vẫn cứ công kích tôi ăn nhiều ăn nhanh, khiến tôi tức điên lên được.

Bởi vì khi tôi đang cố gắng giữ gìn tướng ăn tao nhã, tôi đã quan sát thấy những vị tiểu thư phu nhân chuyên đi công kích tôi ấy lúc ăn uống trông chẳng khác nào loài hà mã, ăn no chán chê rồi mới bắt đầu ra vẻ tao nhã. Thế là ngọn lửa giận dữ bùng cháy trong lồng ngực tôi, lần tới đi ăn mấy bữa tiệc chùa không mất tiền ấy, người ta dọn lên một đĩa hải sâm, tôi liền bê nguyên đĩa, trút một nửa vào bát mình, mặc sức ngấu nghiến nuốt chửng. Bọn họ bảo tướng ăn của tôi hung ác, tôi nổi giận đùng đùng, bèn trút nốt nửa đĩa còn lại vào bát mình, như khiêu chiến mà húp sạch sành sanh.

Lần này, bọn họ lại cười đầy thân thiện, bảo rằng: Mạc Ngôn đáng yêu thật đấy.

Tôi ngẫm lại trải nghiệm ăn uống suốt hơn ba mươi năm qua, cảm thấy bản thân chẳng khác gì một con heo, một con chó, suốt ngày chỉ biết ục ạch kêu la, quay cuồng đi tìm kiếm chút đồ ăn thức uống để khỏa lấp cái hố đen không đáy này. Vì chuyện ăn uống mà tôi đã lãng phí quá nhiều trí tuệ, bây giờ vấn đề ăn uống đã được giải quyết rồi, thì đầu óc lại dần trở nên trì độn.

Tháng 6 năm 1992

Ba là không thể quên ăn

Cách đây vài năm, tôi từng viết hai bài văn ngắn về chủ đề ăn uống, một bài mang tựa đề "Tướng ăn hung ác", bài kia mang tựa đề "Nỗi nhục nhã khi ăn". Ban đầu chỉ là viết tùy bút để ứng phó với lời hẹn viết bài, nào ngờ sau khi được đăng tải, lại bị mấy tài tử vùng Giang Nam xông đến xối xả khen ngợi trước mặt tôi, khiến tôi hoa cả mắt chẳng phân biệt được thật giả. Về nhà liền phát huy tinh thần "xe nhỏ không lật cứ tiếp tục đẩy", tiếp tục viết về chuyện ăn uống, chuẩn bị ăn cho đến khi chán ngấy thì thôi.

Tôi cũng rõ những chuyện vụn vặt gà qué chó má này chẳng đáng để viết, bản thân tôi cũng rất muốn viết chút gì đó tao nhã, rất muốn để văn phong của mình thấm đẫm chút khí chất quý tộc hoặc khí chất tiến bộ, nhưng loài quạ đen làm sao có thể cất lên tiếng hót của phượng hoàng? Chim ưng làm sao có thể bước điệu nhảy của sếu cao cổ? Vậy nên, xin các bậc chính nhân quân tử hãy lượng thứ, xin những ai đồng điệu với tôi mỉm cười thưởng thức, chúng ta bắt đầu thưởng thức thôi nào.

Chữ "Ăn" tách ra, chính là chữ "Khẩu" và chữ "Khất", chữ này được tạo ra quả thực khéo léo vô cùng. Ban đầu tôi cứ ngỡ chữ "Ăn" là dạng giản thể của chữ "Khế", tra cứu cuốn "Từ Hải", mới biết "Khế" chính là thể dị thể của chữ "Ăn". Lời cầu xin của cái miệng, cái miệng đang cầu xin, một chữ "Ăn", ý thèm thuồng có đủ, ý đói khát có đủ, cả ý đê tiện cũng có đủ luôn.

Ngẫm kẻ sáng tạo ra chữ "Ăn" này, chắc chắn là một kẻ vừa nghèo vừa đói. Nếu để Lâm Đại Ngọc hoặc Lưu Văn Thái tạo ra chữ này, thì chắc chắn sẽ không ra cái dáng vẻ thế này đâu. Bởi vì bọn họ ngày qua ngày bụng cứ trướng lên khó chịu, thì phải là thức ăn cầu xin cái miệng của họ mới đúng: Tiểu thư ơi, lão gia ơi, xin các người hãy ăn chúng tôi đi.

Qua đó có thể thấy, ngôn ngữ chữ viết quả thực có tính giai cấp, không chỉ đơn thuần là những ký hiệu trừu tượng. Chợt nhớ đến có lần nọ, ai đó khi viết lời chúc mừng nhân dịp kỷ niệm tờ báo nào đó ra mắt số báo đầu tiên, lại đem tờ báo ấy gọi là "Nuy dao", hóa ra báo chí cũng phân biệt đực cái, quả thực kỳ diệu vô cùng.

Quay lại chủ đề chính: Chuyện kể rằng khi thời kỳ "Cách mạng Văn hóa" vừa kết thúc, tôi ở đơn vị nghe lãnh đạo truyền đạt văn kiện của Trung ương, nội dung văn kiện là bài phát biểu của một vị lãnh đạo trung ương, nội dung chính của bài phát biểu bàn về vấn đề ăn uống của người dân nước nhà.

Vị lãnh đạo nói rằng ai cũng có một cái miệng, há miệng ra là thành một cái hang, một tỷ nhân dân tệ dân tộc cùng há miệng, thử nghĩ xem đó là một cái hang lớn nhường nào, e rằng còn lớn hơn cả Quảng trường Thiên An Môn, bảo sao mà không đáng sợ cho được!

Lãnh đạo chúng ta mượn nước đẩy thuyền phát biểu tiếp: Nếu như những cái miệng này đều là cái miệng anh đào nhỏ nhắn xinh xắn, đổ vào một chén trà nước cháo là có thể đầy lấp, thì vấn đề cũng chưa đến mức quá nghiêm trọng. Đằng này những cái miệng ấy lại phần lớn theo kiểu Lỗ Trí Thâm, Bát Giới, ba bát cháo lớn đổ vào mà mới chỉ lưng lửng dạ dày, thế nên đấy, lãnh đạo chúng ta nói rằng: Trong một khoảng thời gian khá dài sắp tới đây, đối với đại đa số người Trung Quốc, ăn no, hay là chết đói, vẫn sẽ là một vấn đề lớn.

Bây giờ đây liệu có còn là một vấn đề nữa không?

Tương lai liệu có trở thành một vấn đề nữa không?

Những điều viết ở trên, lan man đông tây tung hoành, coi như là một chiếc "mũ" đi, bước vào phần chính văn, tôi vẫn phải viết về lịch sử "ăn" của mình.

Cứ liên tục nhắc đến chuyện của bản thân, thật khiến người ta phát ngán, phát ngán thì cứ phát ngán, tôi cũng chẳng còn cách nào khác, anh ăn bánh bột mì trắng, tôi ăn khoai tây bi. Khoai tây bi quả thực là một loại thực phẩm tuyệt vời hợp cả nhã lẫn tục, hoàng đế thích ăn mà bách tính cũng ưa chuộng, nướng lên cũng ngon mà luộc lên cũng ngon, rán lên cũng ngon mà ninh nhừ cũng ngon, khoai tây bi ơi, tên của ngươi chính là vẻ đẹp! Ồ, khoai tây bi, biết bao lời dối gian đã mượn danh nghĩa của ngươi, nếu như ngươi thực chất chính là củ khoai tây thông thường.

Nói hai nhánh, gác lại củ khoai tây này tạm không bàn tới, vẫn tiếp tục nói về tôi: Tính đến thời điểm hiện tại, tôi đã sống được bốn mươi hai tuổi, nói cách khác, đã ăn uống suốt bốn mươi hai năm trời. Dù tôi vốn ưa chuộng lối viết tỉ mỉ chu đáo, nhưng nếu bắt tôi liệt kê toàn bộ những thứ đã nhét vào dạ dày suốt bốn mươi hai năm qua, thì thà tôi đi ăn thuốc chuột cho rồi, thế nên tôi chỉ đành chọn những thứ quan trọng mà ghi chép lại.

Khổng Tử từng nói "Ham muốn ăn uống và sắc dục là bản tính con người", điều đó chắc chắn là dành cho người trưởng thành. Đối với trẻ nhỏ, "sắc dục" hãy còn chưa thành vấn đề (trường hợp trẻ em phương Tây sớm phát dục do Freud đề cập xin phép không bàn tới). Đối với một kẻ như tôi, trước tuổi đôi mươi, "sắc dục" cũng không phải là vấn đề trọng yếu, bởi vì từ khi có ký ức đến nay, bụng dạ tôi lúc nào cũng réo rắt cồn cào đói khát.

Nói thế này rất có thể sẽ lại rước lấy những trận chửi rủa tơi bời của các vị hảo hán, chụp lên đầu tôi chiếc mũ lớn "bôi đen chủ nghĩa xã hội". Nhưng sự thật rành rành ra đấy, cái bụng đói chẳng có gì là vinh quang cũng chẳng có gì là tốt đẹp, việc gì phải bịa đặt giả dối.

Nhưng có ý khoe khoang "nỗi khổ đau" hay không? Có, quả thực là có, đây là tôi học theo các người đấy chứ.

Tôi sinh năm 1955, đó là thời kỳ hoàng kim đầu tiên của nước Trung Hoa mới. Theo lời các cụ kể lại, hồi đó vẫn còn có thể ăn được bữa no. Nhưng cảnh đẹp chẳng dài lâu, rất nhanh sau đó là phong trào Đại nhảy vọt, vừa nhảy vọt là bắt đầu chịu đói.

Tôi nhớ sự việc sớm nhất là theo mẹ đi ăn ở nhà ăn công cộng. Cầm chậu xách vặn, người của mấy ngôi làng chen chúc nhau xếp hàng, lãnh về một ít cháo loãng ít gạo nhiều rau, rất hiếm khi có lương khô.

Tôi nhớ nhà hàng xóm nhà tôi có một cậu con trai làm rơi chiếc chậu đựng cháo loãng xuống đất, chậu vỡ cháo tràn. Mừa mẹ cậu bé vừa đánh cậu vừa òa khóc. Cậu bé gào lên: Mẹ ơi đừng đánh nữa, mau húp cháo đi! Cậu chịu đòn bò rạp xuống đất, thè lưỡi liếm cháo trên mặt đất mà ăn. Cậu bảo, mẹ ơi mau húp đi, húp được một chút là lãi được một chút.

Người mẹ của cậu, nghe lời con nói, liền quỳ rạp xuống đất, học theo dáng vẻ của con trai, liếm cháo ăn. Những người có mặt lúc ấy, không ai không khen ngợi cậu bé thông minh, đều dự đoán tương lai của cậu ta sau này chắc chắn vô lượng. Quả nhiên mắt người tinh như bàn cân, cậu bé năm nào ấy, bây giờ đã trở thành tỷ phú của làng chúng tôi rồi.

Cậu ta phất lên nhờ nghề nuôi sâu bọ. Nuôi bọ cạp, nuôi ve sầu, nuôi sâu đậu, bán với giá cao cho các nhà hàng lớn và nhà khách của nhà nước. Cậu ta nhìn chuẩn người có tiền và người có quyền miệng lưỡi ngày càng tinh tế, khẩu vị ngày càng xảo quyệt, bọn họ từ chối cá lớn thịt mỡ, lại thích ăn những món kỳ lạ quái dị, hệt như những chú chim non đáng yêu vậy. Tầm nhìn chính là tiền tài.

Cậu ta bảo bước tiếp theo sẽ huấn luyện các vị quý nhân ăn sâu đục quả bông.

Sau khi nhà ăn công cộng sụp đổ, những ngày tháng đen tối nhất chính thức giáng lâm. Lúc ấy không những không có cơm ăn, đến cả cái nồi nấu cơm cũng chẳng có. Rất nhiều nhà dùng vại sành để luộc rau dại.

Nhà tôi may hơn, trong thời kỳ Đại luyện thép tôi nhặt được chiếc mũ sắt hỏng của một tên lính Nhật từ đống sắt vụn mang về chơi đùa, chơi chán rồi thì ném vào xó tường. Bà nội liền dùng chiếc mũ sắt ấy làm nồi.

Vại sành không chịu được lửa, chỉ mấy hôm là nứt vỡ; khiến cho khói lửa mịt mờ, chật vật vô cùng. Chiếc mũ sắt nhà tôi được đúc bằng thép tinh luyện, dẫn nhiệt cực nhanh, cứng cáp vô cùng, không sợ va đập, không sợ lửa đốt, quả thực là một món bảo vật tuyệt vời.

Bà nội dùng nó để luộc rau dại, luộc rễ cỏ, luộc vỏ cây, luộc hết nồi này đến nồi khác, nuôi nấng anh chị em chúng tôi lớn lên hệt như nuôi bầy heo con, cứ thế trải qua năm tháng đói kém khủng khiếp ấy.

Rất nhiều bài văn viết về thời kỳ ba năm khó khăn một màu đen tối, hoàn toàn không có chút niềm vui nào, điều này là không đúng. Ít nhất đối với trẻ con mà nói thì vẫn có một số niềm vui nhất định. Đối với những kẻ đang đói khát mà nói, tất cả mọi niềm vui đều gắn liền với thực phẩm.

Hồi đó, lũ trẻ chúng tôi đều là những yêu tinh đi tìm kiếm thức ăn, chúng tôi giống như vị Thần Nông trong truyền thuyết, nếm thử qua trăm loại cỏ vạn loài côn trùng, góp phần mở rộng thực đơn cho loài người.

Trẻ con thời ấy, đứa nào đứa nấy cũng ưỡn cái bụng to đùng, cẳng chân gầy như que củi, cái đầu to đến mức kỳ lạ. Tôi chính là một thành viên trong số đó. Chúng tôi thành từng tốp từng đàn, đi kiếm ăn khắp trong làng ngoài xóm.

Bên ngoài làng chúng tôi là vùng đất trũng ngút ngàn không thấy điểm dừng. Ở vùng đất trũng ấy có vô số vũng nước lớn, có những đồng cỏ hoang bạt ngàn. Nơi đó vừa là kho lương thực của chúng tôi, lại vừa là thiên đường vui chơi.

Chúng tôi đào rễ cỏ rau dại ở đó, vừa đào vừa ăn, vừa ăn vừa hát, một phần giống như trâu dê, một phần giống như ca sĩ. Chúng tôi chính là những ca sĩ trâu dê của thời đại ấy.

Tôi không sao quên được loài châu chấu dầu toàn thân phát sáng trong bãi cỏ ấy, xào chín lên có màu đỏ quạch, rắc thêm vài hạt muối, hương vị ngon tuyệt cú mèo, dinh dưỡng lại cực kỳ phong phú.

Thời ấy châu chấu nhiều thật đấy, đúng là món ngon trời ban. Người lớn trẻ con trong làng đều xách theo chiếc đầu bầu hồ lô, đi bắt châu chấu trong bãi cỏ. Tôi chính là quán quân bắt châu chấu, một buổi sáng có thể bắt đầy một hồ lô.

Tôi có một bí quyết: Trước khi bắt châu chấu, dùng dịch cây cỏ bôi xanh đôi bàn tay trước, đơn giản vậy thôi. Lũ châu chấu dầu đã tinh ranh lắm rồi, hễ bạn giơ tay ra là nó nhảy mất. Tôi đoán chúng rất có thể ngửi được mùi trên tay người, dùng nước cỏ bôi một lớp là che giấu được mùi vị ngay. Khả năng bật nhảy của chúng siêu thật đấy, một cú nhảy là xa cả trượng. Thế nhưng đôi bàn tay được bôi xanh bằng nước cỏ của tôi thò ra thì chúng lại chẳng thèm nhảy.

Để nhận được phần thưởng của bà nội, bí quyết này ngay cả ông nội tôi cũng không được biết. Bà nội thời ấy đã áp dụng biện pháp kích thích vật chất rồi, tôi bắt được nhiều, thì phần phân phối cho tôi ăn cũng nhiều hơn.

Châu chấu tuy là đồ ngon, nhưng dùng để làm cơm ăn no thì không thể được. Bây giờ hễ nghĩ đến châu chấu là tôi lại thấy hơi buồn nôn.

Ăn châu chấu xong, chẳng bao lâu sau là đến mùa hè. Mùa hè là mùa phong phú thức ăn nhất, là quãng thời gian tươi đẹp của chúng tôi. Mùa mưa thập niên 60 cực kỳ nhiều nước, hoa màu phần lớn đều bị ngập úng chết hết. Vùng đất trũng đâu đâu cũng tích nước, biến thành một mảnh biển nước mênh mông.

Đủ các loại cá cứ như từ trên trời rơi xuống vậy, chủng loại rất nhiều, có những con cá mà đến người sống trăm tuổi cũng chưa từng thấy bao giờ. Tôi bắt được một con cá rất lạ. Toàn thân nó xanh ngắt một màu, vây đuôi đỏ chót, đẹp tuyệt trần. Con cá này nếu nuôi trong bể cá cảnh bây giờ, chắc chắn là hàng thượng phẩm, thế nhưng ăn vào thì vị tanh tưởi khó nuốt vô cùng.

Cá ở vùng đất trũng tuy nhiều, nhưng người đói còn nhiều hơn cả cá, thời ấy lại không có dụng cụ đánh bắt tiên tiến như bây giờ, thế nên về sau muốn bắt được vài con cá cũng không phải chuyện dễ dàng.

Không bắt được cá, nhưng cũng chẳng đến mức chết đói chúng tôi. Chúng tôi vớt bèo trên mặt nước, vớt tảo dưới đáy nước, nấu thành canh tươi để húp. Cho nên các cụ vẫn bảo, sống ven nước thì không lo đói chết người.

Mùa thu là mùa thu hoạch. Cá tôm không có nhiều thì vẫn cứ có cua bè kéo nhau hoành hành. Gió thu se lạnh, lá đậu ngả vàng, càng cua ngứa ngáy. Từng đàn cua bè nối đuôi nhau di chuyển dọc theo dòng sông, ông nội bảo chúng muốn ra biển để đẻ trứng, còn tôi cho rằng trông chúng giống như đi họp hội nghị quan trọng nào hơn.

Cua có hình dáng vụng về, thế nhưng khi di chuyển trong nước thì thoăn thoắt như gió như chớp, thần quỷ khó lường, muốn bắt được chúng tuyệt đối không phải chuyện dễ dàng.

Muốn bắt cua, bắt buộc phải đi vào ban đêm. Khoác tơi mặc áo tơi, đầu đội nón mê, tay xách đèn bão, rón rén bước đi, điều kị nhất là hô hoán lớn tiếng.

Tôi từng theo chú sáu đi bắt cua một lần, vô cùng kỳ bí mới mẻ, thú vị vô tận. Ban ngày, chú sáu đã ngắm nghía kỹ địa hình, dùng cọng cao lương đan thành một hàng rào chắn dưới mương nước, để chừa lại một chiếc lỗ hổng, rồi dựng một chiếc túi lưới ở ngay lỗ hổng đó.

Hơi nước ban đêm nồng đậm, mưa phùn lất phất, cơ thể thu mình trong chiếc áo tơi rộng thùng thình, tai lắng nghe tiếng nước chảy róc rách, dưới ánh đèn mập mờ, nhìn từng đàn cua lớn bò dọc theo hàng rào rào chắn...

Trải nghiệm ấy khiến người ta khắc ghi suốt đời. Cua rất ngon, nhưng không nỡ ăn. Dùng dây thừng buộc chúng thành một chùm, để chúng sủi ra từng chùm bọt trắng xóa, phát ra tiếng lách tách khẽ khàng. Xách chúng ra chợ phiên, bán với giá ba xu một con cho cán bộ công xã, đổi lấy tiền mua chút bột ngô mốc, bánh hạt bông gì đó, đem xay thành bột, trộn cùng rau dại, cũng đủ giải quyết vấn đề lớn.

Sống những ngày khổ cực, tuyệt đối không được tham lam sự sướng miệng, phải có ý thức tự đặt ra chướng ngại, tạo ra đau khổ cho cái miệng của mình.

Mùa thu, hạt cỏ chín rộ. Thứ hạt cỏ ngon nhất chính là hạt của cây lúa nước. Thứ này rất giống hạt kê, mang đi xay nhuyễn cả vỏ, làm thành bánh ngô đem hấp chín, ăn vào miệng nhai lục bục rôm rốp, vô cùng đặc sắc.

Mùa thu có rất nhiều loài côn trùng ngon, ngoài đủ các loại châu chấu ra, còn có dế mèn. Dế mèn lúc cuối thu đen sẫm ngả đỏ, trong bụng toàn là trứng, đem xào chín lên ăn có một mùi hương kỳ lạ vô cùng.

Bắt dế mèn khó hơn bắt châu chấu một chút, loài côn trùng này không chỉ nhảy giỏi mà còn biết đào hang dưới đất.

Lại có một loại côn trùng nữa, bây giờ tôi mới biết tên chúng là bọ hung, là ấu trùng của sùng đất, to bằng hạt hạnh nhân, toàn thân đen bóng, có tính hướng quang, ban đêm lao đầu vào bóng đèn, tục gọi là "hạ mù đâm quáng". Loại côn trùng này thích sống tụ tập, đậu trên cành cây hoặc bụi cỏ, từng chùm từng chùm giống như quả nho chín mọng.

Ban đêm, chúng tôi mò mẫm trong bóng tối đi hái "hạ mù đâm quáng", một đêm có thể hái đầy một bao tải. Loại côn trùng này xào chín lên thì hương vị lại khác hẳn so với dế mèn và châu chấu.

Còn có sâu đậu, sau tết Trung thu là chui xuống đất ngủ đông. Thứ này sau khi chui xuống đất, trong bụng toàn là mỡ trắng, không có lấy một hạt phân, toàn là protein hàm lượng cao.

Bước vào mùa đông thì thê thảm thực sự.

Ba mùa xuân hạ thu, chúng tôi vẫn còn có thể xoay sở chút ít cỏ cây côn trùng để ăn, sang mùa đông cỏ cây điêu tàn, băng giá ba thước, dưới đất có côn trùng cũng không đào lên được, dưới nước có cá cũng không vớt lên nổi.

Nhưng trí tuệ của con người là vô hạn, đặc biệt là trong chuyện ăn uống. Mọi người nhanh chóng phát hiện ra rằng trên bề mặt những vùng đất trũng từng ngập nước có một lớp rêu xanh khô kết lại, có thể bóc ra từng mảng như bóc bánh đa, đem ngâm vào nước một lúc, rồi cho vào nồi sấy khô, giòn rụm như cơm cháy.

Ăn hết rêu xanh, thì đến lột vỏ cây. Lột vỏ cây về, dùng rìu chặt nhỏ, đập nát, ngâm vào vại nước, dùng gậy dốc sức khuấy đều, khuấy đến khi đặc sệt lại như hồ cháo, đem đun chín lên là húp.

Công đoạn đầu của việc ăn vỏ cây gần giống với quá trình Tất Thăng phát minh ra giấy, thế nhưng thứ chúng tôi làm ra không phải là giấy.

Xét từ góc độ ăn uống, vỏ cây du là thượng phẩm, vỏ cây liễu xếp thứ hai, vỏ cây hòe kém hơn nữa.

Rất nhanh chóng, những thân cây trong làng ngoài xóm đều bị lột sạch vỏ trần trụi, trông vô cùng đáng thương, run rẩy trong cơn gió lạnh.

Giữa thời khắc nguy cấp ấy, chính phủ chẳng biết từ đâu điều phối tới một ít lương thực cứu trợ. Cái gọi là lương thực cứu trợ ấy hoàn toàn chẳng phải lương thực gì cả, mà là một số thứ như lá củ cải mốc được ép chặt thành kiện.

Bây giờ nếu đem thứ đồ như thế cho heo ăn thì heo cũng chẳng thèm đụng đũa. Thế nhưng vào thời điểm ấy thì đó quả thực là báu vật hàng thật giá thật.

Khi phân phối, ai nấy đều đỏ ngầu cả mắt, dán chặt vào cán cân, từng chút một, cân cao hay cân thấp đều so đo tính toán vô cùng cẩn thận.

Thứ này cũng không phải lúc nào cũng có sẵn, thường là đợi đến khi người ta đói đến mức sắp ngưng thở, mới phát cho một lần, thế mới thấy nhà nước cũng vô cùng khó khăn.

Khi tiếng chuông phát lương thực cứu trợ vang lên, ngay cả người nằm trong quan tài cũng có thể bật dậy. Tất nhiên đây là cách nói phóng đại.

Thời ấy, người chết quá nhiều, còn đâu ra quan tài nào nữa. Chết rồi, thì kéo đại ra ngoài, mặc cho chó ăn rồi tự lo liệu. Đó là thời đại hoàng kim của loài chó, ăn thịt người chết nhiều đến mức phát điên, hễ thấy người sống là cũng lao vào cắn xé.

Có lẽ sẽ có người hỏi: Sao các người không đi đánh chó mà ăn? Thịt chó giàu dinh dưỡng, hương vị lại thơm ngon.

Bạn hỏi hay lắm, ý nghĩ này bọn tôi đã sớm nghĩ tới rồi, thế nhưng cẳng chân chúng tôi sưng phồng như cái vại nước, đi hai bước là thở dốc không ngớt, hoàn toàn không phải đối thủ của loài chó.

Đi đánh chó chẳng bằng nói là đi nộp thêm bữa ăn cho lũ chó thì đúng hơn.

Nếu có súng, thì lực bóp cò súng chắc vẫn còn đủ sức. Thế nhưng trong hoàn cảnh ấy, nếu trong tay bách tính mà có súng, thì chuyện xấu nào mà họ không dám làm cơ chứ?

Bí thư công xã và nhân viên công an trong tay vốn có súng đấy, nhưng họ có lương thực để ăn, không cần phải đi đánh chó ăn. Họ chê lũ chó ăn thịt người quá bẩn, bèn cầm súng đi bắn thỏ hoang, ngỗng trời, vịt trời gì đó để cải thiện bữa ăn.

Có lẽ là dịp Tết năm 1961, chính phủ phân phối cho mỗi người nửa cân bã đậu để chúng tôi đón Tết.

Cảnh tượng nhận bã đậu quả thực là một khung cảnh vô cùng phấn khởi vui mừng. Có người dùng vạt áo túm lấy bã đậu, vừa đi về nhà vừa nhét vào miệng ăn ngấu nghiến.

Ông cụ Tôn hàng xóm nhà tôi, người chưa về đến nhà, đã ăn sạch sành sanh số bã đậu được phân phát cho mình. Vừa về đến nhà là ông đã bị vợ con vây kín lấy, người mắng kẻ khóc, chỉ hận không thể rạch phẩy cái bụng của ông ra để móc bã đậu ra ngoài.

Có thể thấy tình thân trong đám đông đang đói khát sẽ phải giảm đi mấy phần.

Ông cụ họ Tôn nằm rạp dưới đất, mặt cắt không còn giọt máu, nước mắt giàn giụa, im lặng không nói một lời, mặc cho vợ con cấu xé đá đấm.

Đêm hôm ấy ông cụ họ Tôn đã qua đời. Ông ăn quá nhiều bã đậu, khát nước, uống liền ngót nghét cả một thùng nước lớn, bị trướng chết tươi.

Thành dạ dày của chúng tôi thời ấy mỏng như tờ giấy, chỉ cần trướng nhẹ một chút là rách toác.

Ông cụ Tôn chết rồi, vợ con ông chẳng rơi lấy một giọt nước mắt. Nhiều năm sau nhắc lại, bà cụ Tôn vẫn còn hận đến ngứa cả chân răng, mắng lão già ích kỷ ăn một mình, đến chút tình người cũng không có, chết không có gì đáng tiếc.

Đợt bã đậu dịp Tết năm ấy đã làm trướng chết mười bảy người trong làng chúng tôi, bài học vô cùng sâu sắc.

Về sau khi tôi đi chăn nuôi bò ở phòng chăn nuôi của đội sản xuất, mỗi lần lén ăn bã đậu thức ăn gia súc, tôi luôn vô cùng tiết chế, ăn vừa đủ là dừng, sợ dẫm lại vết xe đổ của ông cụ Tôn.

Những năm tháng ấy, mẹ thường kể cho anh em chúng tôi nghe về giấc mơ của bà. Mẹ mơ thấy mình gặp ông ngoại ở ngoài phần mộ của ông. Ông ngoại bảo ông không hề chết, chẳng qua chỉ sống trong mộ mà thôi.

Mẹ hỏi ông ăn gì, ông bảo: Ăn bông gòn trong áo bông và chăn bông. Ăn vào, thải ra; giặt sạch rồi lại ăn vào; thải ra rồi lại giặt sạch...

Mẹ ngẩn ngơ hỏi chúng tôi: Có lẽ bông gòn thực sự ăn được chăng?

Vượt qua những năm đầu thập niên 60, những năm tháng sau này vẫn khổ, nhưng so ra thì đã khá hơn nhiều rồi.

Thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", trong làng thường tổ chức phong trào ôn nghèo nhớ khổ, hễ mọi người ôn nghèo là lại mơ hồ nhớ về năm 1960. Hễ nhớ đến năm 1960 là các cán bộ lại nhảy cộp lên hô khẩu hiệu, một là đả đảo chủ nghĩa xét lại Liên Xô, hai là đả đảo Lưu - Đặng. Cán bộ bảo nạn đói năm 1960 là do Lưu - Đặng câu kết với chủ nghĩa xét lại Liên Xô bóp cổ người Trung Quốc tạo thành.

Chúng tôi thừa biết đây là lời nói nhảm, nhưng chẳng ai dại gì giả vờ tinh tướng làm gì.

Mãi cho đến giữa thập niên 70, vẫn không thể buông thả cái bụng ra mà ăn, nhưng so với năm 1960 thì đã khá hơn nhiều rồi.

Từ nhỏ sức ăn của tôi đã lớn, cái miệng y như cái hố đen không đáy, quả thực chính là tai tinh lớn của nhà chúng tôi.

Tôi không những sức ăn lớn, mà phẩm chất lại còn kém. Mỗi dịp dọn cơm, vội vàng ăn xong phần của mình là lại trừng trừng nhìn vào bát cơm của người khác mà khóc rống lên.

Mẹ đem phần của mình nhường cho tôi ăn, thế mà tôi vẫn khóc. Vừa khóc vừa công khai cướp đoạt phần ăn của con gái chú tôi.

Lúc đó chúng tôi vẫn chưa chia gia tài, một nhà già trẻ lớn bé có tới mười ba nhân khẩu. Trong đại gia đình như thế, mẹ là con dâu trưởng, vẫn luôn nhẫn nhục gánh vác, cuộc sống vốn dĩ đã vô cùng khó khăn, sự vô lại của tôi lại càng khiến hoàn cảnh của mẹ thêm bội phần khốn đốn.

Cướp đồ ăn của chị họ để ăn, quả thực là hành động khốn nạn. Sắc mặt của thím vô cùng khó coi, thốt ra những lời cay đắng như thuốc độc, câu nào cũng nhắm thẳng vào mẹ.

Mẹ đành mắng tôi, rồi cất lời tạ lỗi với thím. Đây chính là hành vi tồi tệ nhất trong cuộc đời tôi, cho đến tận bây giờ tôi vẫn không thể tha thứ cho chính mình.

Lớn lên tôi từng nhắc lại chuyện này với chị họ, chị ấy chỉ cười nhạt, bảo rằng không còn nhớ nữa rồi.

Mẹ thường xuyên phê bình tôi, bảo rằng tôi không có chí khí. Tôi cũng từng nhiều lần thầm hạ quyết tâm, phải có chí khí, thế mà hễ nhìn thấy đồ ăn là lại quên sạch sành sanh mọi thứ trên đời.

Không đạo đức, không lương tâm, không liêm sỉ, quả thực còn chẳng bằng một con chó.

Trên phố có người bán thịt lợn chín, tôi thò tay ra chộp lấy, suýt bị người bán thịt dùng dao chặt đứt ngón tay.

Cán bộ trong làng nâng trên tay một quả dưa thơm, tôi xông lên sờ một cái, liền bị cán bộ đá cho một cước ngã nhào, đập thẳng quả dưa vào đầu tôi, khiến nước dưa dính đầy đầu.

Những năm tháng ấy, cái miệng của tôi đã khiến bản thân biến thành kẻ ai thấy cũng ghét, còn chẳng bằng một đống phân chó thối.

Lúc ăn no rồi, tôi cũng muốn sửa đổi lỗi lầm, nhưng hễ thấy đồ ngon là lập tức khôi phục nguyên dạng.

Lớn lên xem tivi thấy bộ dạng đáng ghét của loài cá sấu vừa nuốt mồi vừa rơi nước mắt, tôi liền lập tức liên tưởng đến bản thân mình, tôi cũng chẳng khác cá sấu là bao, cũng vừa rơi nước mắt vừa ăn.

Ở nhà như vậy, ra ngoài cũng thế.

Tôi đi ăn trộm thức ăn ngựa của đội sản xuất, bị thủ kho tus bắt được, ấn đầu nhúng vào vại ủ thức ăn, suýt nữa thì sặc chết.

Tôi đi trộm đào trộm cắp cà rốt nhà người ta, bị bắt quả tang, phải quỳ trước di ảnh của chủ tịch Mao để nhận tội ngay trước mặt hàng trăm lao động dân công.

Tôi đi bới trộm ruộng đậu phộng của đội sản xuất để ăn những củ đậu phộng vừa mới gieo trồng, kết quả bị ngộ độc thuốc, suýt nữa thì mất toi cái mạng nhỏ — hạt đậu phộng đã bị ngâm tẩm thuốc trừ sâu cực độc.

Còn như chuyện trộm dưa hái táo thì lại càng như cơm bữa. Có lúc bị bắt, có lúc không bị bắt.

Bị bắt thì ăn một trận đòn roi, không bị bắt thì sướng như vừa thắng một trận đánh lớn.

Có một lần tôi đi trộm dưa hấu ở làng bên cạnh, bị người canh dưa phát hiện, gã thanh niên cục súc ấy giương khẩu súng kíp bóp cò, "bộp" một tiếng vang trời động đất, bắn đổ rạp một khoảng ngô lớn, dọa tôi sợ đến mức đái ra quần tháo ra cả mồ hôi hột.

Muốn chạy nhưng cẳng chân không nhấc lên nổi, bị người ta bắt sống tại trận, dùng súng kíp áp giải thẳng đến trường học, trở thành tin tức nóng hổi gây chấn động cả trường.

Những trải nghiệm tồi tệ bẽ bàng liên quan đến chuyện ăn uống, viết thành văn thì quả thực là kể sao cho hết.

Mấy năm gần đây ở những nơi xa quê hương, thỉnh thoảng tôi cũng dám ra dáng ra phượng làm sang một phen, thế nhưng hễ vừa đặt chân về quê hương là lập tức y như một con chó bị đánh đòn đau, cụp chặt đuôi lại, chỉ sợ hở cái đuôi ra là khơi dậy sự phản cảm của bà con chòm xóm, lôi những chuyện xấu thời thơ ấu của tôi ra bới móc.

Có kẻ cứ khăng khăng nói rằng tôi không có tình cảm với quân đội, điều này khiến tôi không tài nào chấp nhận nổi. Tình cảm treo trên miệng phần lớn là giả dối, cất giấu trong lòng mới là có chất lượng. Sau khi đi lính, tôi mới thực sự được ăn no bụng, có được chút tôn nghiêm của con người, chỉ vì điểm này thôi, tôi cũng không dám không có tình cảm với quân đội.

Lúc sắp xuất ngũ về làng, mấy người lính phục viên trong thôn đến truyền đạt lại cho tôi những kinh nghiệm quý báu mà họ tích lũy được trong quân ngũ. Họ nói: Nếu ăn mì, bát đầu tiên chỉ múc nửa bát, vừa thổi vừa quấy, cho mau nguội, ăn cũng nhanh. Ăn xong nửa bát này, lại đi múc một bát vun ngọn thật đầy rồi thong thả ăn. Nếu bát đầu tiên đã múc đầy đặn, đợi cậu ăn xong ra múc tiếp, thì trong nồi chỉ còn lại nước canh thôi. Nếu gặp bữa ăn cơm tẻ, tuyệt đối không được nhai, hễ cứ nhai là lính miền Nam lại cười chê.

Tôi đến quân đội rồi mới phát hiện ra mấy tay lính phục viên đó toàn là nói nhảm nhí thuần túy. Cuộc sống ở đại đội tân binh có chút kém hơn, nhưng khi phân về đơn vị mới, thì quả thực cứ như được lên thiên đàng. Đơn vị của chúng tôi ấy à, chỉ có mười mấy người mà gieo trồng tới hơn năm mươi mẫu đất, mỗi năm làm hai vụ, một vụ lúa mì, một vụ ngô. Lúa mì xay thành bột lọc (chúng tôi chỉ ăn bột lọc), ngô thì dùng để nuôi lợn. Cậu cứ thử nghĩ xem đời sống ở đơn vị chúng tôi lúc đó thế nào đi. Bố của chiến sĩ đến đơn vị thăm và ở lại ăn cơm mấy ngày, cảm thán mãi không thôi rằng: Thế nào là chủ nghĩa cộng sản? Đây chứ đâu.

Tôi từ đại đội tân binh xuống đơn vị mới, bữa đầu tiên quất liền tám cái bánh bao, trong lòng thấy ngượng ngùng, lại càng sợ để lại ấn tượng xấu cho thủ trưởng, ảnh hưởng đến con đường phấn đấu, nên mới thòm thèm dừng miệng. Thế mà vẫn khiến anh tiểu đội trưởng nuôi quân giật mình thon thót, ba chân bốn cẳng chạy đi báo cáo với đồng chí quản lý, bảo rằng quản lý ơi đại sự không xong rồi! Quản lý hỏi có đại sự gì mà không xong, chẳng lẽ giặc lùng lại vào làng rồi chắc? Tiểu đội trưởng nuôi quân đáp giặc thì không vào làng, nhưng mà có mấy tên tân binh tới, tên nào tên nấy cũng là thùng cơm, đứa ăn ít nhất một bữa cũng nện hết tám cái bánh bao. Quản lý bảo tôi chỉ sợ bọn chúng ăn không nổi, lính ăn được nhất định sẽ làm được việc, đứa nào không ăn nổi thì cũng chẳng làm nổi việc gì, lương thực nhà mình thì nhiều lắm. Ngày mai thịt ngay một con lợn cho tôi, bồi bổ ruột gan cho mấy thằng nhãi này.

Hôm sau quả nhiên mổ một con lợn béo ngậy, thái thành từng miếng to bằng nắm tay, om nửa nồi nước sốt đỏ rực. Bánh bao mới hấp xong, trắng phau phau tựa kem tuyết, thịt lợn hừm nhừ nhuyễn, vừa vào miệng là tan chảy ngay. Thế nào gọi là hạnh phúc? Thế nào gọi là cảm kích đến rơi nước mắt? Thế nào gọi là mừng rỡ phát cuồng? Chính là đây chứ đâu.

Ăn xong bữa này, mấy thằng tân binh chúng tôi đứa nào đứa nấy đi đứng đều hơi lảo đảo, ăn thịt lợn đến mức say mèm. Cảm nhận của cá nhân tôi là bụng dạ nặng trĩu, cứ như đang chửa một ổ lợn con. Bữa này phải gọi là sướng đời. Hai mươi năm cuộc đời có một lần, cứ cho là chết ngay lúc ấy cũng chẳng oan uổng gì.

Thế nhưng di chứng để lại thì vô cùng lớn, cả đêm tôi cứ lang thang trên sân bóng, từng đợt mỡ ngấy cứ như những con rắn nhỏ, ngoằn ngoèo bò ngược lên cuống họng, cổ họng đau rát như bị dao nhỏ cứa vào.

Hôm sau vẫn là bánh bao trắng nõn ăn với thịt lợn kho tàu, chúng tôi bắt đầu ra điều e thẹn, gắp thịt nạc mà ăn, lúc ăn trông cũng có vẻ ra dáng nhã nhặn lịch sự lắm. Quản lý mắng chửi: Cứ ngỡ đâu đón được mấy hảo hán Lương Sơn về đây, hóa ra cũng chỉ là lũ nhãi nhép mềm oặt vô tích sự.

Lại qua mấy chục năm sau, khi tôi đã trở thành cái gọi là "nhà văn" rồi, trong một số bữa tiệc, tôi lại được ăn nào châu chấu, dế mèn, sâu đậu cùng các loại côn trùng khác, lại được ăn cả những thứ rau dại cỏ hoang từng làm dạ dày tôi phát bệnh hồi nào, thế mà mâm đầy gà vịt cá thịt lại chẳng một ai thèm ngó ngàng tới.

Người giàu nhất thôn, vậy mà lại là một hộ chuyên nuôi côn trùng. Tôi thầm nghĩ, hèn chi các triết gia lại nói hai cực gặp nhau, hóa ra đói khát đến cùng cực và no nê đến cùng cực thì đều phải ăn cỏ cây sâu bọ cả, giống như cực Bắc và cực Nam đều là một vùng băng giá trắng xóa vậy.

Ngày 8 tháng 7 năm 1997