Cách đây không lâu, do một số tờ báo và tạp chí ở Bắc Kinh đứng ra chủ trì, một cuộc thảo luận lên án nền giáo dục ngữ văn hiện hành đã được phát động. Nói là "lên án" thì có vẻ hơi gay gắt, vậy đổi thành "thảo luận" đi. Cuộc thảo luận này đã tạo ra sức ảnh hưởng rất lớn. Nhiều bài viết có thể gọi là đầy phẫn nộ lần lượt xuất hiện trên các mặt báo, hơn nữa, nghe nói những bài viết này đã thu hút sự chú ý của các cơ quan có thẩm quyền.

Tôi là một người chưa từng thụ hưởng nền giáo dục học đường hoàn chỉnh. Thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", vì thành phần gia đình là trung nông, lại thêm việc tôi dám chống lại những giáo viên làm đầu sỏ Hồng vệ binh, nên tiểu học chưa tốt nghiệp đã bị đuổi khỏi cổng trường. Sau này vào bộ đội, xuất bản được một số tác phẩm văn học, tôi mới thi vào học tại một học viện nghệ thuật quân đội. Tôi chưa từng bước chân vào lớp học trung học một ngày nào, đối với giáo dục ngữ văn trung học hiện nay, cơ bản là không hiểu biết gì. Tôi có một cô con gái đang học trung học, nó thường đến hỏi tôi một số vấn đề về mặt ngữ văn. Nó có lẽ cho rằng người cha làm nhà văn thì giải đáp vài vấn đề ngữ văn cấp trung học là chuyện không thành vấn đề, nhưng đối mặt với câu hỏi của nó, tôi chưa từng đưa ra cho nó một câu trả lời khẳng định nào. Tôi luôn mơ hồ bàn về quan điểm của mình, sau đó bảo nó đi hỏi thầy cô và nhất định phải lấy cách nói của thầy cô làm chuẩn. Sự thiếu tự tin của tôi là vì tôi không học trung học theo trình tự từng bước, trong cốt tủy ẩn giấu sự tự ti sâu sắc. Nhưng sau khi đọc những bài viết do những người được giáo dục hoàn chỉnh, thậm chí đang dạy ngữ văn viết ra, tôi mới biết hoàn cảnh của họ cũng tương tự như tôi, trong lòng ít nhiều cũng tìm được chút an ủi.

Đọc kỹ những bài viết thảo luận đó, lại lướt xem qua loa sách giáo khoa ngữ văn của con gái, tôi cảm thấy, giáo dục ngữ văn hiện nay của chúng ta, từ việc lựa chọn sách giáo khoa cho đến mục đích dạy học, đã hình thành một hệ thống tương đối hoàn chỉnh, tự mãn tự túc, muốn thay đổi triệt để là điều không thể. Có những bài viết đưa ra phê bình đối với bộ sách giáo khoa mấy chục năm cơ bản không thay đổi của chúng ta, thực ra, sách giáo khoa chỉ là sản phẩm của mục đích giáo dục, nói cách khác, có mục đích giáo dục như thế nào thì sẽ có sách giáo khoa như thế ấy. Trước "Cách mạng Văn hóa", mục đích giáo dục của chúng ta là bồi dưỡng "người kế sự nghiệp cách mạng vô sản vừa hồng vừa chuyên", sau "Cách mạng Văn hóa", theo sự thay đổi và phát triển của hình thái chính trị, đã đổi một số cách gọi, nhưng cốt tủy vẫn là bài ca cũ ấy. Mà mục đích giáo dục, không phải là thứ mà vài tên mọt sách biên soạn sách giáo khoa có thể quyết định được. Tôi đã nhìn thấy người biên soạn sách giáo khoa ấy phát biểu ấp úng, biết rằng họ có nỗi khổ tâm không thể nói ra. Chính vì mục đích giáo dục của quốc gia mang màu sắc chính trị mãnh liệt như vậy, nên mới chỉ có thể biên soạn ra bộ sách giáo khoa như thế này. Ấy thế mà bộ sách giáo khoa như vậy, trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa" vẫn bị phủ nhận triệt để, bởi vì nó vẫn chưa đủ "hồng", chưa đủ "vô sản", vậy thì chỉ học "Mao Chủ tịch ngữ lục". Tôi học tiểu học năm năm, có hai năm là đem một cuốn "Mao Chủ tịch ngữ lục" khổ lớn ra làm sách giáo khoa ngữ văn. Sau khi "Cách mạng Văn hóa" kết thúc, lại đem sách giáo khoa trước "Cách mạng Văn hóa" coi như báu vật, gần như khôi phục toàn bộ. Thực ra, "Cách mạng Văn hóa" không hề xảy ra đột ngột, mà là sự bùng nổ tất yếu sau thời gian dài tích tụ những sai lầm mà Đảng Cộng sản đã phạm phải kể từ khi lập quốc. Sai lầm mà Đảng Cộng sản phạm phải trước "Văn hóa đại cách mệnh", đã được thể hiện đầy đủ trong sách giáo khoa ngữ văn của chúng ta. Sau "Văn hóa đại cách mệnh", Đảng Cộng sản không ngừng sửa chữa những sai lầm trước "Văn hóa đại cách mệnh", nhưng sách giáo khoa ngữ văn của chúng ta lại không thay đổi theo. Thế là liền xuất hiện hiện tượng bị rất nhiều người kịch liệt công kích: Bao nhiêu năm sau khi không còn nhắc đến đấu tranh giai cấp, trong sách giáo khoa ngữ văn của chúng ta vẫn còn rất nhiều bài viết "cách mạng" như vậy. Giới văn học từ lâu đã đưa ra những lời phê bình mạnh mẽ đối với loại tản văn mang tính khuôn mẫu đã thống trị giới tản văn Trung Quốc mấy chục năm qua, những bài viết đầy tính giả dối này từ lâu đã không còn ai muốn đọc nữa, thế nhưng sách giáo khoa của chúng ta vẫn coi chúng là những bài văn mẫu quang vinh, ép buộc giáo viên bốc hỏa giả tạo, gượng phát biểu tình cảm "vô sản", ép buộc học sinh thập niên 90 mô phỏng theo văn thể giả-đại-không của họ. Có lẽ, tác giả của những bài viết này, khi viết ra những bài đó, thứ mà họ bộc lộ quả thực là tình cảm chân thật của họ lúc bấy giờ, nhưng những người này hiện tại còn sống cũng không viết những bài văn như thế nữa, họ phê bình những sai lầm của Đảng Cộng sản còn cay độc hơn cả những nhà văn bị gọi là "có vấn đề" như chúng tôi, bản thân họ cũng chưa chắc đã thừa nhận rằng những bài viết được đưa vào sách giáo khoa, giáo dục mấy thế hệ người Trung Quốc ấy, chính là những bài văn hay nhất của họ. Họ chưa chắc đã không phản tư về sáng tác dưới sự chỉ đạo của tư tưởng "tả khuynh" trong năm tháng đó. Sáng tác hiện tại của họ chẳng phải cũng tràn ngập "tình người", tràn ngập "thức tình không lành mạnh" hay sao! Những nhà văn mang tính "cách mạng" nhất này từ lâu đã biến thành những chú bướm xinh đẹp bay lượn khắp thế gian để truyền bá tình yêu thương, thế nhưng chúng ta vẫn đang ép buộc bọn trẻ học tập những bài văn nghiến răng nghiến lợi của họ.

Từ trước đến nay, ở đất nước chúng ta, "chủ nghĩa nhân đạo", "tính người", đều bị đóng mác "tư sản" hoặc "tiểu tư sản", phát triển xa hơn nữa là nghe đến tình yêu là biến sắc, câu nói thường xuyên được trích dẫn nhất chính là câu của Lỗ Tấn, "Gia Phủ Giao Đại sẽ không yêu Lâm Muội Muội", thực ra Lỗ Tấn cũng không phải Giao Đại, ông cũng không dám khẳng định chắc chắn rằng Giao Đại sẽ không yêu Lâm Muội Muội. Sau khi Đảng Cộng sản vào thành, bao nhiêu "Giao Đại" đã cải tạo gia đình, cưới hàng triệu hàng vạn "Lâm Muội Muội" làm vợ. Nhưng người ta không dám đối mặt với hiện thực, đặc biệt là không dám đối mặt với nội tâm của chính mình. Tiên sinh Lỗ Tấn thông qua A Q để vạch trần một phần "tính quốc dân", tiên sinh Lỗ Tấn còn dùng những bài tạp văn tựa như dao găm của ông để vạch trần sự giả dối của người Trung Quốc. Đây là "tính quốc dân" phổ biến hơn. Vì giả dối, chúng ta nói một đằng nghĩ một nẻo; vì giả dối, chúng ta vừa làm người vừa làm quỷ; vì giả dối, chúng ta rõ ràng yêu mỹ nhân, lại biến mỹ nhân thành hồng thủynhãnh thú. Đáng sợ hơn nữa, sự giả dối lâu ngày đã thành thói quen, khiến chúng ta coi sự giả dối thành sự thành thật. Chúng ta rõ ràng đầy dối trá trong miệng, nhưng lại không vì nói dối mà sinh ra mảy may cảm giác thẹn thùng. Thế là chuyện này xảy ra, rõ ràng con trai con gái tôi đi du học tự phí sau đó đều không về nước, tôi vẫn hùng hồn phê bình những lưu học sinh không chịu về nước đó; rõ ràng con trai con gái tôi đang sống cuộc sống sung túc ở nước ngoài, tôi lại đứng đắn nghiêm túc phê phán tính chất suy đồi của xã hội tư bản chủ nghĩa. Rõ ràng chúng ta biết rất nhiều bài viết trong sách giáo khoa là lời giả dối lời sáo rỗng, ngay cả bản thân tác giả bài viết cũng không tin, nhưng chúng ta vẫn cứ ép bọn trẻ coi đó là chân lý để học tập. Rõ ràng mỗi chúng ta đều có thứ tình cảm "tư sản" mang tính "bệnh hoạn" ấy, nhưng chúng ta lại cứ khăng khăng muốn tiêu diệt thứ tình cảm đó trong đầu óc học sinh. Tác giả một số bài viết trong sách giáo khoa của chúng ta rõ ràng là đang thể hiện tình cảm "tư sản" của chính mình, chúng ta lại cứ khăng khăng áp đặt cho người ta sự giải thích mang tính "vô sản".

Vấn đề hãy quay trở lại với mục đích giáo dục của chúng ta đi, mục đích cuối cùng mà giáo dục ngữ văn của chúng ta muốn đạt được, không phải là để học sinh có thể dùng ngôn ngữ mang đặc sắc độc đáo để bộc lộ tư tưởng tình cảm của chính mình (cho phép mô phỏng tấm gương quang vinh trên sách giáo khoa để bộc lộ tình cảm "vô sản"); thứ chúng ta muốn bồi dưỡng là người kế thừa có tư tưởng "lành mạnh", hoàn toàn không cần "tiểu tư sản" có tình cảm tinh tế; chúng ta hận không thể khiến thế hệ sau đều giống như những đứa trẻ ngoan được đúc ra từ cùng một cái khuôn, tuyệt đối không hy vọng bồi dưỡng ra những "kẻ khác loài" dám có tư tưởng độc đáo mới lạ. Quốc gia khuyến khích mọi người có tư tưởng độc đáo mới lạ, phát minh sáng tạo trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, nhưng dường như không khuyến khích mọi người có tư tưởng độc đáo mới lạ trong lĩnh vực ý thức hệ, càng không hy vọng bạn phát minh sáng tạo. Mặc dù quốc gia có chính sách tôn giáo, cho phép mọi người không tin chủ nghĩa Mác mà tin Thiên Chúa giáo, Hồi giáo hoặc Phật giáo, nhưng trong trường học của chúng ta thì tuyệt đối không cho phép sự tồn tại của bất kỳ tư tưởng phi chủ nghĩa Mác nào. Điều này quyết định sách giáo khoa của chúng ta tất yếu mang màu sắc chính trị mãnh liệt; điều này quyết định chúng ta phải thông qua giáo dục ngữ văn để đạt được mục đích giáo dục chính trị. Thế là, ngữ văn đã biến thành công cụ của chính trị. Thế là, bài văn của con trẻ chúng ta, cũng tất yếu trở thành con vẹt học nói, rập khuôn nghìn bài như một, bộc lộ cùng một thứ "tình cảm", bịa đặt cùng một câu chuyện. Tôi từng đọc những bài văn đi thi từ tiểu học đến trung học của con gái mình, gần như không nhìn ra sự thay đổi nào. Ngược lại, những bài tùy bút và nhật ký mà nó viết theo lời dặn dò của giáo viên trung học – những thứ hoàn toàn vô dụng đối với kỳ thi của nó – mới ít nhiều thể hiện ra chút tài năng văn học và tình cảm chân thật của một thiếu nữ đang ở tuổi thanh xuân. Có thể thấy bọn trẻ cũng biết rằng, bài viết để cho đảng và nhà nước xem, bắt buộc phải nói lời dối trá, bộc lộ tình cảm giả dối, nếu không thì đừng hòng mơ đến chuyện học đại học. Nếu phương pháp giáo dục này của chúng ta thực sự có thể bồi dưỡng thế hệ sau của chúng ta thành "người kế thừa màu đỏ" chẳng tin gì ngoài chủ nghĩa Mác, vậy thì cứ tiếp tục làm thế đi! Nhưng sự thật lại hoàn toàn ngược lại, bọn trẻ ngay trong thời gian đi học đã nhìn thấu sự giả dối của giáo dục, đã được huấn luyện ra bản lĩnh không nói "tiếng người", huống chi là sau khi rời khỏi trường học bước vào xã hội phức tạp.

Ngẫm nghĩ kỹ lại, hiện tượng con trẻ chúng ta dùng hai giọng điệu để viết văn, theo một ý nghĩa nào đó chính là sự kế thừa truyền thống. Trong xã hội phong kiến lâu dài, những sĩ tử kia, dùng một giọng điệu để viết văn bát cổ đi thi, dùng một giọng điệu khác để làm từ phú viết tiểu thuyết. Làm văn bát cổ là nghề chính, liên quan đến tiền đồ cá nhân; làm từ phú viết tiểu thuyết là nghề phụ, là dã hồ thiền. Tiêu tiểu thư nhà Báo biên tu trong "Nho lâm ngoại sử", phát hiện ra phu quân mới cưới của mình chỉ biết làm thơ chứ hoàn toàn không biết làm văn bát cổ, tức giận đến mức ngất xỉu tại chỗ, có thể thấy không biết làm văn bát cổ thì ngay cả tiểu thư xinh đẹp cũng không thèm yêu. Văn nhân thời đó, những người có thành tựu về mặt văn học, đại khái có hai trường hợp: Một là thi cử nhiều lần không đậu, đã tuyệt vọng với khoa cử, thế là thông qua phương thức văn học để bộc lộ nỗi uất ức trong lòng, ví như Bồ Tùng Linh. Hai là sau khi đắc chí ở trường thi, nhưng lại đắc ý trong quan trường, bị giáng chức đến chân trời góc biển nhưng cơm vẫn được ăn no, lúc rảnh rỗi không có việc gì làm, liền viết thơ làm từ, giải tỏa tình cảm, qua ngày tháng, như Tô Thức và những người khác. Đương nhiên lưu danh muôn thuở là thơ từ tiểu thuyết của họ, chứ không phải những bài văn bát cổ giúp họ đề tên bảng vàng. Đương nhiên, người thi đỗ cử nhân tiến sĩ có hàng triệu hàng vạn, nhưng đại đa số đều đã chìm nghỉm trong dòng sông lịch sử, cái tên Bồ Tùng Linh lại trường tồn bất diệt. Con trẻ chúng ta, một khi đã đỗ đại học rồi, đại khái sẽ không bao giờ dùng giọng điệu đó để viết những bài văn đi thi kiểu đó nữa, giống như dùng một viên gạch để gõ cửa, cửa đã gõ mở rồi, viên gạch chắc chắn sẽ phải vứt đi. Giáo dục ngữ văn thập niên 90, thực sự không nên vì giúp học sinh đẽo gọt một viên gạch mà tốn sức lực lớn đến thế. Điều này khiến người ta liên tưởng đến kỳ thi đại học.

Cho dù có một ngày kỳ thi đại học và kỳ thi trung học tiến hành cải cách mang tính cách mạng, sách giáo khoa ngữ văn cũng được biên soạn khiến người ta hài lòng, liệu con trẻ chúng ta có tất yếu nâng cao tố chất văn học, và từ đó tiến lên nâng cao tố chất con người hay không? Tôi nghĩ cũng chưa chắc. Lý do chưa chắc này chính là mặc dù chúng ta có sách giáo khoa tốt, có phương pháp thi cử tốt, nhưng chúng ta chưa chắc đã có nhiều giáo viên ngữ văn giỏi, ít nhất là đạt chuẩn. Giáo viên giỏi, có thể thông qua lời dạy việc làm của chính mình để học sinh học được rất nhiều thứ không có trong sách vở. Giáo viên giỏi từ đâu mà ra? Đương nhiên chủ yếu là thông qua sự bồi dưỡng của các trường sư phạm. Tình hình ở thành phố tôi không rõ lắm, chỉ nói riêng về nông thôn mà tôi tiếp xúc, thực ra những học sinh ưu tú thực sự không đăng ký học sư phạm. Cho dù là học sinh ưu tú tốt nghiệp sư phạm, cũng chưa chắc đã đi làm giáo viên. Phải thừa nhận rằng trong xã hội của chúng ta, nghề nghiệp cao cấp nhất vẫn là làm quan, tiền lương làm quan tuy không cao hơn giáo viên, nhưng mọi người đều biết, đa số người làm quan không sống dựa vào tiền lương. Họ được hưởng hợp pháp những thứ tốt nhất, họ cho dù không tham ô nhận hối lộ thì cũng có thể sống tốt hơn người dân bình thường rất nhiều lần. Bất kể người nào mất việc, người làm quan cũng sẽ không mất việc. Thường xuyên nghe nói nơi nào đó nợ lương giáo viên, nhưng chưa từng nghe nói nơi nào nợ lương bí thư hay huyện trưởng. Một giáo viên trung học được bổ nhiệm làm hương trưởng dù là ở một vùng quê nghèo, cũng phải bày tiệc rượu ăn mừng; nhưng nếu để một hương trưởng đi làm giáo viên trung học, anh ta rất có thể sẽ đi thắt cổ. Đương nhiên, người thực sự ưu tú cũng chưa chắc đã làm được quan. Đối mặt với hiện thực như vậy, rất khó để bảo đảm chất lượng của đội ngũ giáo viên. Đã có sách giáo khoa tốt mà không có giáo viên giỏi, e rằng cũng chẳng giải quyết được vấn đề gì. Cho nên, tôi nghĩ cải cách giáo dục ngữ văn của chúng ta, thực tế liên quan đến mọi mặt. Đợi đến khi nào người làm quan ai cũng muốn làm giáo viên, thì đừng nói đến chút vấn đề tồn tại trong giáo dục ngữ văn này, dù là vấn đề lớn hơn nữa cũng sẽ được giải quyết một cách dễ dàng.

Tôi cho rằng, việc nâng cao trình độ ngữ văn, đọc nhiều sách là vô cùng quan trọng. Trong tình trạng kinh phí giáo dục hiện nay nhìn chung không đủ, việc để nhà trường lấy ra số tiền lớn để mua sách là không thực tế, tại sao chúng ta lại không thể giống như trước "Văn hóa đại cách mệnh", chia sách giáo khoa ngữ văn thành hai cuốn "Hán ngữ" và "Văn học"? Hồi nhỏ tôi thất học ở nhà, đọc đi đọc lại cuốn sách giáo khoa "Văn học" mà anh trai từng dùng, cảm thấy thu được lợi ích rất lớn. Hứng thú văn học và tố chất văn học ban đầu của tôi, chính là do mấy cuốn sách giáo khoa "Văn học" đó bồi dưỡng nên. Ngoài ra, tôi cảm thấy, chúng ta không cần thiết phải để học sinh trung học nắm vững quá nhiều kiến thức kiểu như ngữ pháp và logic, những kiến thức này hoàn toàn có thể để lên khoa Trung văn đại học rồi học. Tôi cảm thấy, một người nếu không thể có được cảm giác về ngôn ngữ trong thời kỳ thanh thiếu niên, chỉ sợ cả đời rất khó viết ra được bài văn hay. Còn như mấy thứ ngữ pháp logic, tám mươi tuổi cũng có thể học được, hơn nữa rất có thể vì đã có thực tiễn sử dụng ngôn ngữ nhiều năm, học lên sẽ đạt kết quả gấp đôi với công sức bỏ ra chỉ bằng một nửa. Bắt lũ trẻ học những thứ logic, ngữ pháp khô khan giống như trộn món dưa chuột, không còn nghi ngờ gì nữa là một công việc vất vả, chúng ta hoàn toàn có thể biến việc dạy học môn ngữ văn trở nên vô cùng thú vị. Thực tế mà nói, đại đa số mọi người, cả đời cũng chẳng dùng đến ngữ pháp tiếng mẹ đẻ của mình, một người cơ bản không hiểu ngữ pháp, hoàn toàn có thể sử dụng đúng đắn tiếng mẹ đẻ để nói chuyện và viết lách. Đã vùi lòng đề cao học đi đôi với hành, hà cớ gì phải tốn nhiều thời gian như vậy để học những thứ vô ích đối với đại đa số mọi người? Nếu giáo dục ngữ văn trung học của chúng ta có thể tiến hành cuộc cải cách như thế, khoa Trung văn đại học của chúng ta sẽ có thêm một lý do để tồn tại. Khoa Trung văn đại học bồi dưỡng chính là chuyên gia tinh thông ngữ pháp và logic Hán ngữ, họ nghiên cứu sự phát triển và lịch sử của Hán ngữ, sau khi tốt nghiệp họ có thể dạy người Trung Quốc học Hán ngữ, cũng có thể dạy người nước ngoài học Hán ngữ. Khi đó sẽ không giống như hiện tại, một bài văn, học sinh tiểu học đang học, học sinh trung học cũng học, sinh viên đại học cũng học. Tôi nghĩ, nếu ví ngữ văn giống như một cây đàn piano, vậy thì, quả thực cần một số người học thiết kế, học sửa chữa, còn đại đa số mọi người, chỉ cần học cách biểu diễn là được. Tiêu Bang chưa chắc đã biết sửa đàn piano, Thẩm Tùng Văn chưa chắc đã viết ra được một cuốn sách về ngữ pháp, mà Lữ Thúc Tương – người viết rất nhiều sách ngữ pháp – hình như cũng chẳng thể viết ra nổi một cuốn tiểu thuyết hay.