Việc các nhà văn Trung Quốc gọi là diễn thuyết ở nước ngoài, thực ra phần lớn chỉ là tự lừa mình dối người. Một là người nước ngoài vốn dĩ chẳng có mấy hứng thú với văn học Trung Quốc, có thể đến ba bốn mươi người nghe giảng (trong đó phần lớn vẫn là đồng bào của mình), đã là rất khá rồi, đôi khi chỉ đến ba năm người, nếu bạn còn muốn lấy bản thảo đã viết sẵn ra đọc một lượt, thì cách bệnh tâm thần cũng chẳng còn xa nữa. Cách tốt nhất là nhanh chóng vào quán cơm, vừa uống vừa ăn, nên nói gì thì nói nấy.

Hai là trong số các nhà văn Trung Quốc, trong phạm vi tôi quen thuộc, cho họ một đề tài mà có thể xuất khẩu thành chương, nói năng có lý lẽ ngay thì rất ít, phần lớn là lắp bắp đầy miệng, đem những lời sáo rỗng đã nói không biết bao nhiêu lần lặp lại một lần nữa mà thôi. Diễn thuyết thực sự, tuyệt đối không được ôm bản thảo mà đọc, nên giống như Lenin, giải phóng cả hai tay, ngẩng cao đầu, dùng ánh mắt và biểu cảm phong phú trên khuôn mặt để giao lưu với đông đảo quần chúng. Phải vát tay, chống hông, thân ngườiướn về phía trước, rồi sau đó ngẩng lên, chốc chốc lại đi lại trên sân khấu, phải giống như đang biểu diễn, nhưng lại không có một chút dấu vết biểu diễn nào; phải để ngôn ngữ của bạn chảy ra như nước, phun ra như ngọn lửa, chứ không phải nặn ra giống như kem đánh răng. Không được có câu sai, không được lải nhải, càng không được vì muốn lấy lòng thiên hạ mà nói năng nhảm nhí. Phải để sức mạnh logic nội tại trong ngôn ngữ của bạn giống như xúc tu vạn năng kìm chặt khán giả, mà không rơi vào cạm bẫy tam đoạn luận rỗng tuếch.

Nhưng trên thế giới chỉ có một Lenin, ông sinh ra một cái đầu to lớn, trọng lượng não cũng nặng hơn người bình thường mấy chục gram. Ông có ý chí sắt đá, có trí nhớ đáng kinh ngạc, có học thức phong phú và logic tự nhiên, ông vừa đứng lên bãi đài, khán giả (cũng là người xem) lập tức bị thôi miên. Lenin, xin hãy nghĩ đến dáng vẻ ấy của ông đi, đó là kỳ nhân dị tướng thực sự, là thiên tài thực sự. Muốn học theo ông ấy? Làm sao có thể? Gà trống muốn học đại bàng, cho dù cũng có thể miễn cưỡng bay lên, cánh thì mỏng manh, mông thì trĩu xuống, cái vẻ chật vật ấy, chi bằng nói là đang giãy giụa. Bọn chúng ta cái gọi là diễn thuyết ở nước ngoài, cũng giống như gà trống học bay, bay lên được cũng là một cảnh tượng, nhưng thực sự là thảm hại không nỡ nhìn.

Thông qua việc này, tôi nghĩ đến việc rất nhiều chuyện là không học được cũng không thể học. Phong lưu không học được, "Là đại tài tử tự phong lưu"; không phải hạt giống phong lưu mà học phong lưu, đó là tự chuốc lấy diệt vong. Tư thế quý tộc không học được, nhị công tử của Viên Thế Khải là Viên Khắc Định sau khi phá gia sản, trong nhà chỉ còn lại một người hầu già chăm sóc, mỗi sáng sớm vẫn cứ ngực đeo khăn ăn trắng tinh, ngồi ngay ngắn, tay trái cầm dĩa, tay phải cầm dao, cắt những cái bánh ngô và dưa muối trên bàn, đưa vào miệng nhai.

Trọc phú thích gắn răng vàng, đồ nhà quê thích khoe hàng hiệu. Một nhà văn bên ngoài mặc một chiếc quần dài hàng hiệu, bên trong mặc một chiếc quần đùi hàng hiệu, sợ người ta không nhìn thấy, trong lòng khó chịu, mày nhăn lại, kế sinh tình, liền khâu một miếng vải trắng lên mông, bên trên viết: Trong mặc một chiếc quần đùi hàng hiệu, trị giá ba trăm tệ trở lên. Sử dụng dĩa vàng chén bạc, ăn món Tây chính hiệu, trên bàn bày hoa tươi, nhưng trông vẫn không giống, vẫn là cái vẻ tiểu nhân đắc chí. Chỉ có chút tiền, khoảng cách với quý tộc vẫn còn rất xa. Phải từ từ, qua được ba đời sau, đến đời cháu chắt, hơi thở quý tộc đại khái mới có một chút. Cái lão huynh khâu miếng vá lên mông ấy thực sự là ngốc nghếch, bạn mặc quần đùi hàng hiệu ra bên ngoài quần dài chẳng phải là được rồi sao? Nội y ngoại mặc, đúng là mốt thực sự, dẫn đầu trào lưu trang phục. Không thì cắt ngắn cạp quần, phía trước lộ rốn, phía sau lộ khe mông, để lộ đường viền ren của quần đùi hàng hiệu — tôi không biết thế nào là viền ren, nhìn từ sách của rất nhiều nhà văn trào lưu, hễ hàng hiệu thì ắt có viền ren.

Hồi nhỏ ở nông thôn, tôi có một người chú làm đội trưởng đội sản xuất, sáng sớm phải dậy sớm đánh chuông, phân việc, tối đến phải định công điểm cho bao nhiêu xã viên, miệng gà miệng vịt, phần cha phần mẹ, sơ sẩy một chút thôi là lập tức cãi nhau tung trời, nhưng người chú của tôi lời nói có trọng lượng như đỉnh núi, cho dù là nhân vật khó nhằn đến đâu cũng có thể dẹp yên, quả thực không dễ dàng gì, quả thực ghê gớm, khiến tôi khâm phục sát đất, hồi đó tôi liền hạ quyết tâm: Làm việc thì phải làm việc như thế này, làm người thì phải làm người như thế này. Nhưng khi tôi bày tỏ chí hướng của mình với ông ấy, ông ấy dùng ánh mắt khinh bỉ liếc nhìn tôi và nói: Mày á? Ba cú đá không rặn nổi một tiếng rắm mà cũng muốn làm đội trưởng á? Biết không? Làm quan trước tiên phải có khẩu tài giỏi! Nói ngược lại chính là "Khẩu tài giỏi mang theo ba phần quan cách". Người chú của tôi lập tức đánh sụp sự tự tin của tôi.

Sau này, vì để có một ngày nào đó được làm quan, tôi cũng từng đứng trong rừng cây luyện tập diễn thuyết, tư thế khó coi, giọng điệu khó nghe, đến cây cối còn phải hổ thẹn mà run lẩy bẩy, lá cây xào xạc.

Chú tôi là thiên tài thổ phỉ, thường xuyên vào những đêm hè trên sân phơi lúa phát biểu diễn thuyết trước các xã viên. Đông Tây Nam Bắc, đầu lợn kéo sang mông ngựa, nhưng nghe vô cùng thú vị, không kém gì tấu nói độc khẩu. Vừa nói còn vừa vỗ vào cái lưng trần bạch bạch, đoán là đang vỗ muỗi. Khẩu tài của ông ấy tại sao lại giỏi như vậy? Trong bụng ông ấy sao lại có nhiều lời muốn nói đến thế? Ông ấy làm sao có thể nói năng trôi chảy như thể lời nói từ trong miệng ông ấy chảy ra chứ không phải dùng não suy nghĩ?

Bởi vì tấm gương của chú, từ nhỏ tôi đã vô cùng kính trọng những người có khẩu tài giỏi. Tôi cảm thấy những người có thể phát biểu diễn thuyết một cách trôi chảy đều là nhân vật lớn hoặc là nhân vật lớn trong tương lai. Hồi đó ở nông thôn không có sách để đọc, tình cờ có được một cuốn sách của nhà lãnh đạo Quốc tế Cộng sản Dimitrov viết về lời trần tình và bào biện cho chính mình cũng như cho Quốc tế Cộng sản trước tòa án phát xít Đức, sự sắc bén của ngôn ngữ đó, khí thế ngôn ngữ như dời non lấp biển, khiến máu trong người tôi sôi sục, tâm trí bay bổng, bài diễn thuyết của ông ấy thậm chí còn ảnh hưởng đến văn phong tiểu thuyết của tôi. "Tam Quốc diễn nghĩa" khi ca ngợi anh tài thường hay sử dụng từ "biện tài vô ngại", ví dụ như Gia Cát Lượng, ví dụ như Tần Mật, ví dụ như Trương Tùng, không ai là không hùng biện. "Đạo khả đạo, phi thường đạo; danh khả danh, phi thường danh", "Ngựa trắng không phải ngựa". Đến thời cận đại, nếu muốn làm quan, đặc biệt là muốn làm quan lớn, mà không luyện cho cái miệng thật dẻo thì không được — cũng có ngoại lệ, mấy chục năm trước, ở biên giới phía nam đại lục, từng xảy ra một cuộc chiến tranh, tôi từng xem một đoạn video tiễn đội cảm tử ra tiền tuyến, các đội viên cảm tử mặc quân phục rằn ri, vũ trang tận răng, ai nấy nét mặt nghiêm nghị, trên ngọn núi đằng xa tiếng súng vang dội không dứt, khói lửa mịt mù, lúc này, một chính ủy quân sự, đi đến trước đội ngũ, tay trái cầm một tờ bản thảo, tay phải nâng một chén rượu, đọc lời phát biểu hào hùng sục sôi. Trong lòng tôi nghĩ, một chính ủy, kẻ ăn cơm bằng cái miệng, vào thời khắc thế này, bài phát biểu ba phút mà vẫn phải cầm bản thảo đọc, ngốc nghếch thế không biết, không hiểu ông ta làm thế nào mà leo lên được vị trí cao như vậy — nhưng nói đi cũng phải nói lại, khẩu tài giỏi là do bẩm sinh, chứ không phải luyện mà thành. Hồi đó tôi trốn trong khu rừng nhỏ học thuộc lòng những lời của Dimitrov để luyện tập diễn thuyết, đối mặt với cây cối thì hình như cũng có thể mày bay sắc múa nhấn nhá luyến láy, nhưng hễ cứ đứng trước mặt mọi người, thì cổ họng lại nghẹn lại, trán túa mồ hôi, lúng túng không biết để tay chân vào đâu, những lời đã nghĩ sẵn quên sạch sành sanh, trong đầu trống rỗng.

Để một người có khẩu tài giỏi khâm phục một người có khẩu tài giỏi khác thì không dễ chút nào, nhưng đối với một kẻ miệng lưỡi vụng về mà trong lòng lại vô cùng muốn luyện cho khẩu tài thật giỏi để làm quan lớn như tôi, nhìn thấy những kẻ "biện tài vô ngại" thì không thể không khâm phục. Đáng tiếc là trong đội ngũ nhà văn rất ít khi nhìn thấy những người như vậy, những người như vậy đi đâu hết rồi? Có người bảo là đi làm quan rồi. Nhưng những vị quan mà chúng ta nhìn thấy trên ti vi thì khẩu tài thực sự cũng chỉ bình thường, những lời họ giảng đều là một điệu bộ, hoàn toàn không có khiếu hài hước, càng không có phong cách ngôn ngữ cá nhân. Nói năng lưu loát không phải là khẩu tài giỏi trong lòng tôi, càng không phải là diễn thuyết. Diễn thuyết thực sự, mỗi lần đều là sự sáng tạo, mỗi lần đều không lặp lại, mỗi lần đều có thể nói ra lời của chính mình, chứ không phải học thuộc lòng lời của người khác hoặc xào nấu lại lời của người khác. Chỉ có thể nói thế này: Nhà diễn thuyết thực sự là thiên tài, mà thiên tài thì khó có được, nghe nói năm trăm năm mới xuất hiện một người. Hãy cùng chờ đợi sự ra đời của nhà đại diễn thuyết nhé, có lẽ còn đợi được, phần lớn là không đợi được vậy.

Vẫn quay lại chủ đề diễn thuyết ở nước ngoài, dùng thái độ khoan dung với chính mình. Đã được mời ra nước ngoài, thế nào cũng phải nói gì đó. Đã không có tài năng diễn thuyết ứng khẩu, viết sẵn bản thảo từ trước, ra ngoài cứ thế cầm lấy đọc, thì cũng có thể châm chước, vẫn tốt hơn là giả câm giả điếc. Có người nói nhà văn ra ngoài là đại diện cho quốc gia để nói chuyện, đó là nói nhảm, đó là không biết trời cao đất dày, đương nhiên có người muốn nghĩ như vậy thì cũng không phải là không thể.

Mười mấy năm trước, một người bạn của tôi, vừa gia nhập Hội Nhà văn tỉnh, trong lòng vô cùng phấn khích, ngồi trên tàu hỏa, đặt thẻ hội viên hội nhà văn lên chiếc bàn nhỏ, mùa hè, mở cửa sổ, một trận gió lùa tới, thổi bay thứ đó ra ngoài. Anh ta hoảng hốt, muốn nhảy cửa sổ, bị mọi người kéo lại. Bạn tôi khóc hu hu. Nam nhi có giọt nước mắt không dễ gì rơi, chỉ vì chưa đến lúc đau lòng. Kéo theo bao nhiêu người tới xem, còn tưởng là ví tiền bị thổi bay mất. Sau này có người nói: Đừng khóc nữa, về làm lại một cái là được chứ gì. Người bạn của tôi nói: Về nhà đương nhiên có thể làm lại một cái, nhưng lần này người ta làm sao biết tôi là một nhà văn chứ? Một bà cụ tóc tai bạc phơ bĩu môi nói: Người trẻ tuổi, đừng khóc. Hồi đó Tolstoy làm mất thẻ hội viên hội nhà văn, liền viết bốn chữ to "Tôi là nhà văn" trước ngực, anh cũng có thể làm theo cách này. Tôi nghe rõ ý mỉa mai của bà cụ, từ đó ra cửa không bao giờ mang theo thẻ hội viên hội nhà văn nữa. Bà cụ này đã cho tôi một bài học, để tôi hiểu được rất nhiều đạo lý.

Cho nên tôi biết rằng, các nhà văn xuất ngoại có lẽ đại diện cho tổ quốc, nhưng tôi chỉ đại diện cho chính mình, có đôi khi đến cả bản thân mình còn chẳng đại diện nổi. Bởi vì lời nói của tôi cần phải được phiên dịch cho khán giả nghe, việc phiên dịch có thể dịch lời của tôi phù hợp với ý định ban đầu của tôi hay không, chỉ có trời mới biết.

Đã là nói chuyện ở nước ngoài, việc tự khoác lác một cách vừa phải thì cũng có thể hiểu được, bởi vì các nhà văn nước ngoài ai cũng có sở thích này. Cho nên trong những "bài diễn thuyết" này của tôi có một số lời, mọi người cũng không cần phải coi là thật. Lời thì nói thế đấy, nhưng bản thân ăn mấy bát cơm thì vẫn tự biết. Một người viết tiểu thuyết, theo lý mà nói thì không nên viết những văn bản khác ngoài tiểu thuyết, nhưng vì nể nang tình cảm thế sự, tôi cũng không thể tránh khỏi. Đem những văn bản kiểu như "diễn thuyết", "đối thoại" gom lại thành tập để xuất bản, là một việc không những tầm thường mà còn ghê tởm, chẳng khá hơn việc quần lót mặc ra ngoài quần dài là bao. Theo ý nghĩa này, vị nhà văn khâu miếng vải lên mông để khoe quần lót hàng hiệu kia tuy không phải là tôi, nhưng cũng có thể coi là vậy.