Thỉnh an đại thúc Grasses — Tản mạn văn học · Lắc · Lắc

Từ những năm 80 của thế kỷ 20, văn học Trung Quốc bắt đầu tỏa sáng sức sống tràn trề. Lúc bấy giờ, văn học là điểm nóng của xã hội, công việc của nhà văn cũng nhận được sự chú ý sâu sắc từ đại chúng. Một người trẻ tuổi, chỉ cần có thể viết ra một thiên truyện ngắn có chút ý mới mẻ hoặc chạm đến những vấn đề nhạy cảm của xã hội, lập tức sẽ trở thành nhân vật thời sự, và từ đó giành được danh hiệu nhà văn được mọi người tôn trọng phổ biến. Thời kỳ này, cũng là thời kỳ văn học nước ngoài sinh ra ảnh hưởng to lớn đối với các nhà văn Trung Quốc. Tính cho đến thời điểm hiện tại, tôi nghĩ vẫn chưa có một nhà văn Trung Quốc thành danh sau thập niên 80 nào dám khẳng định chắc chắn rằng sáng tác của anh ta không chịu ảnh hưởng của văn học nước ngoài.

Sở dĩ hiện tượng này xảy ra, là bởi vì trước đó, các nhà văn Trung Quốc lâu dài sống trong một xã hội bị đóng cửa kìm kẹp, thiếu thốn sự thấu hiểu đối với những thành tựu trọng đại mà các nhà văn thế giới phương Tây giành được. Bước vào những năm 80, chính sách cải cách mở cửa đã khiến cửa ngõ đất nước mở ra, vô số tác phẩm ưu tú của các nhà văn phương Tây được dịch sang tiếng Trung, rất nhiều trước tác quan trọng vốn đã gây tiếng vang lớn từ lâu ở thế giới phương Tây, lại một lần nữa gây tiếng vang ở Trung Quốc, chấn động mạnh mẽ trái tim các nhà văn. Trong những năm tháng ấy, các nhà văn Trung Quốc đọc sách như đói như khát, sáng tác một cách chăm chỉ, vô thức bắt chước, khiến cho tiểu thuyết Trung Quốc bắt đầu thoát khỏi khẩu hiệu mang tính chú ngữ như "văn học phục vụ chính trị", giành được sự tự do nhất định về mặt tâm hồn và sáng tác.

Không lâu sau khi các tác phẩm của nhà văn phương Tây ồ ạt tràn vào Trung Quốc, những tác phẩm mới nhất của nhà văn Trung Quốc cũng bắt đầu nhận được sự quan tâm từ giới Hán học phương Tây. Đồng thời, rất nhiều nhà văn nổi tiếng cũng bắt đầu thường xuyên bước ra khỏi cửa ngõ đất nước, bắt đầu cuộc giao lưu với phương Tây. Thế nhưng cái nhìn của giới Hán học phương Tây khi nhìn nhận các nhà văn và tác phẩm Trung Quốc vào lúc này, vẫn chưa hoàn toàn thoát khỏi góc nhìn chính trị. Họ luôn muốn phát hiện ra đời sống chính trị của Trung Quốc từ trên thân các nhà văn Trung Quốc và trong các tác phẩm của họ, hơn nữa luôn có thể có phát hiện.

Đa số các tác phẩm được giới thiệu ra thế giới phương Tây trong thời kỳ này, đều mang theo dấu vết phục vụ chính trị hoặc chống chính trị rất rõ ràng. Mà các nhà văn thường xuyên có được cơ hội xuất ngoại trong thời kỳ này, cũng hầu hết là sủng nhi trong thể chế. Họ mang một tầng thân phận là nhà văn, một tầng thân phận là quan chức văn hóa. Những người này sau khi ra nước ngoài, đầy rẫy sự đề phòng thậm chí là địch ý đối với phương Tây, hiếm khi có thể dùng lập trường văn học thuần túy để giao lưu với các nhà văn phương Tây và độc giả văn học bình thường.

Độc giả thực sự của các tác phẩm nhà văn Trung Quốc được dịch sang tiếng nước ngoài trong thời kỳ này, đại đa số chỉ giới hạn trong vòng tròn của giới Hán học và các cơ quan nghiên cứu như đại học, chứ không được độc giả bình thường chú ý.

Bước sang những năm 90, tình cảnh lúng túng này đã có sự cải thiện. Đầu tiên là rất nhiều nhà học giả Hán học có tầm nhìn, bắt đầu thoát khỏi sự trói buộc của ý thức hệ, dùng cái nhìn văn học tương đối thuần túy để tìm kiếm những tác phẩm hay trong văn học thời kỳ mới của Trung Quốc, sự hợp tác giữa nhà Hán học và nhà văn cũng dần dần xóa bỏ trung gian chính thức, diễn biến thành hành vi mang tính dân gian, tình bằng hữu, tính văn học.

Sự thay đổi này khiến cho các tác phẩm văn học đương đại ưu tú của Trung Quốc mang ý nghĩa văn học thuần túy được dịch sang phương Tây, đồng thời, các tác phẩm Trung Quốc được dịch sang tiếng nước ngoài, cũng bắt đầu bước ra từ vòng tròn nhỏ của đại học hoặc cơ quan nghiên cứu, đi vào thị trường sách của phương Tây, không còn dựa vào các yếu tố phi văn học, mà dựa vào tính văn học và tính nghệ thuật của tác phẩm để được độc giả phương Tây lựa chọn.

Tác phẩm của tôi, vào cuối những năm 80 của thế kỷ trước đã thu hút sự chú ý của giới Hán học phương Tây, nhưng sách của tôi trở thành hàng hóa ở phương Tây, lại là vào đầu những năm 90. Lần đầu tiên trong đời tôi xuất ngoại là năm 1987, quốc gia đến thăm là Đức. Lúc đó, bức tường Berlin vẫn sừng sững lạnh lùng chia cắt Berlin xinh đẹp thành hai nửa, những người lính Liên Xô cũ vẫn đứng như tượng trước một cửa tiệm kiến trúc hùng vĩ của nước Đức, khiến tâm hồn tôi chịu đựng sự áp bức và chấn động nặng nề.

Lần đó Trung Quốc phái sang một đoàn đại biểu nhà văn hơn chục người, trưởng đoàn và phó đoàn đều là lãnh đạo của Hội Nhà văn Trung Quốc. Người mời chúng tôi thăm Đức là một bà cụ người Đức, danh sách đoàn đại biểu là sản phẩm thỏa hiệp giữa bên mời và Hội Nhà văn Trung Quốc, nói cách khác, những nhà văn phi chủ lưu như tôi, là không thể có được cơ hội xuất ngoại thăm viếng, nhưng vì tính chất dân gian của lời mời này, Hội Nhà văn Trung Quốc đành phải nhượng bộ.

Bởi vì trong hệ thống mang tên Hội Nhà văn Trung Quốc này, cho đến tận bây giờ, xuất ngoại vẫn được xem như một loại đãi ngộ hoặc phần thưởng, chỉ có những nhà văn mà họ yêu thích, mới có thể được phái đi xuất ngoại. Lần đó ở Đức, các hoạt động liên quan đến văn học thực ra rất ít, phần lớn thời gian là đi tham quan du lịch.

Nước Đức có rất nhiều nhà văn khiến tôi ngưỡng mộ: tỷ như Günter Grass, tỷ như Siegfried Lenz, nhưng tôi biết tôi không thể nào gặp được những nhà văn này. Một là các nhà văn phương Tây sẽ không có hứng thú với nhà văn Trung Quốc, hai là chúng ta quả thực cũng chưa viết ra những tác phẩm vĩ đại như "Cái trống thiếc", "Bài học tiếng Đức", để từ đó giành được tư cách đối thoại với họ.

Mặc dù tôi không gặp được hai vị nhà văn vĩ đại này, nhưng đặt chân đến nơi họ từng sống và đang sống, đắm mình trong khung cảnh từng được miêu tả trong tiểu thuyết của họ, một cảm giác thân thiết vẫn dâng trào tự nhiên. Grass và Lenz, sức hút của họ đối với tôi còn lớn lao hơn cả sức hút của đất nước Đức, nếu có thể gặp họ, tôi nghĩ đây sẽ trở thành ngày hội trọng đại của tôi.

Bước vào sau những năm 90, xuất ngoại đã không còn là đặc quyền của quý tộc văn đàn, tác phẩm được dịch sang tiếng nước ngoài, cũng không còn là chuyện hiếm có. Thỉnh thoảng cũng có thể nghe thấy tin tức bản dịch tiếng nước ngoài của tác phẩm nhà văn Trung Quốc nào đó giành được giải thưởng này giải thưởng nọ ở nước ngoài, thế nhưng sức ảnh hưởng của nhà văn Trung Quốc ở hải ngoại so sánh với sức ảnh hưởng của nhà văn nước ngoài ở Trung Quốc, vẫn là nhỏ bé không đáng kể.

Cuối những năm 90, tôi thường xuyên xuất ngoại, đi quảng bá sách của mình, đi tham gia các hội nghị văn học, mặc dù địa vị của văn học Trung Quốc trong văn học thế giới vẫn chưa thể địch lại với văn học phương Tây, nhưng tình hình so với thời điểm tôi đi Tây Đức những năm 80, rõ ràng đã có chuyển biến tốt đẹp.

Tỷ như bản tiếng Ý của tác phẩm "Cao lương đỏ" của tôi, chỉ riêng bản bìa cứng đã bán được hơn vạn cuốn, bản tiếng Pháp của "Bầu sữa lớn và mông rộng" xuất bản ba tháng đã bán được tám ngàn cuốn, con số thế này mặc dù không thể đánh đồng với sách bán chạy, nhưng một cuốn tiểu thuyết của nhà văn Trung Quốc, ở những quốc gia dân số không nhiều như Ý và Pháp, mà có thể có lượng tiêu thụ thế này, đã là rất khiến người ta thỏa mãn. Ngay cả ở Trung Quốc sở hữu một tỷ ba trăm triệu dân, rất nhiều tiểu thuyết cũng chỉ có thể bán ra mấy ngàn cuốn.

Năm ngoái, bản tiếng Pháp của tiểu thuyết "Tửu Quốc" của tôi đã giành được một giải thưởng văn học ở Pháp (LAURE BATAILLON), lúc tôi đi nhận giải đã thông qua phiên dịch có một cuộc giao lưu đơn giản với Volodine - một thành viên ban giám khảo tham gia đợt bình xét lần này. Bản thân anh ấy cũng là một nhà văn rất ưu tú của Pháp. Anh ấy nói ba tác phẩm lọt vào vòng chung kết của đợt bình xét lần này đều là tác phẩm của nhà văn Trung Quốc, một cuốn là "Linh Sơn" của Cao Hành Kiện, một cuốn là "Địa chỉ cũ" của Lý Nhuệ, "Linh Sơn" đã mang về giải Nobel Văn học cho Cao Hành Kiện, "Địa chỉ cũ" cũng là một tác phẩm được rất nhiều nhà học giả Hán học tán dương, thế nhưng ban giám khảo cuối cùng lại chọn "Tửu Quốc" của tôi.

Volodine nói, họ cho rằng, "Tửu Quốc" là một văn bản mang tinh thần đổi mới, mặc dù nó được định sẵn là sẽ không bán chạy, nhưng nó không còn nghi ngờ gì nữa chính là một trước tác hàm ý sâu xa, mang ý nghĩa tượng trưng. Đánh giá như vậy được thốt ra qua miệng một nhà văn Pháp, thực sự khiến tôi cảm thấy còn phấn khích hơn cả việc giành được giải thưởng này.

Bởi vì cuốn "Tửu Quốc" này của tôi sau khi xuất bản ở Trung Quốc, không hề gây ra bất kỳ tiếng vang nào, độc giả bình thường không biết tôi viết một cuốn sách như thế này thì chớ, ngay cả đa số nhà phê bình cũng không biết tôi viết một cuốn sách như thế.

Cho đến tận ngày nay, hiện tượng dùng cái nhìn phi văn học để quan sát văn học Trung Quốc rồi quyết định dịch xuất bản giống như những năm 80 vẫn cứ tồn tại, tôi cho rằng đây là điều bình thường, hơn nữa vĩnh viễn cũng không thể xóa bỏ. Giống như các nhà xuất bản Trung Quốc vì lợi nhuận mà không ngừng tạo ra sách bán chạy vậy, các nhà xuất bản phương Tây cũng hy vọng có thể xuất bản những tác phẩm mang lại cho họ lợi nhuận hậu hĩnh.

Nhưng dẫu sao vẫn có rất nhiều dịch giả và nhà xuất bản đang âm thầm làm việc, không phải vì lợi nhuận, mà là để giới thiệu những tác phẩm văn học Trung Quốc thực sự ưu tú đến với độc giả phương Tây. Trong thế kỷ mới, cùng với độ tự do sáng tác của nhà văn Trung Quốc từng bước được nới rộng, cùng với sự thể hiện đầy đủ cá tính sáng tác của nhà văn, chắc chắn sẽ có nhiều tác phẩm hay xuất hiện hơn nữa, đợi đến khi thời cơ chín muồi, địa vị của nhà văn Trung Quốc trên thế giới cũng sẽ từng bước được nâng cao, tầm quan trọng của văn học Trung Quốc trong văn học thế giới cũng sẽ tăng lên từng ngày.

Tôi với tư cách là một nhà văn Trung Quốc, Trung Quốc chính là môi trường sáng tác tốt nhất của tôi. Tôi tràn đầy tự tin đối với sáng tác của chính mình, bởi vì tôi biết rằng, tôi đã dùng một tâm thế thấp kém để phân biệt bản thân với vô số nhà văn. Trung Quốc xưa nay vốn có truyền thống "văn dĩ tải đạo", rất nhiều nhà văn thường đánh giá quá cao địa vị xã hội của bản thân, lầm tưởng rằng bản thân thực sự là "kỹ sư tâm hồn" gì đó, gánh vác trọng trách giáo dục nhân dân, phát ngôn cho nhân dân, điều này khiến họ vô thức trở thành tầng lớp quý tộc tinh thần, vô thức dùng một cái nhìn bề trên để nhìn ngắm đại đa số nhân dân sống ở tầng đáy xã hội, cuộc sống được quan sát bằng cái nhìn như vậy nhất định là cuộc sống giả dối, tác phẩm được viết ra bằng thái độ như vậy tất yếu là tác phẩm giả tạo, thiếu thốn sức sống.

Thái độ như thế này, đã bị rất nhiều nhà văn vứt bỏ. Cũng có một bộ phận nhà văn, tâm thế cuồng ngạo, coi trời bằng vung, tự cho rằng mình là số một thiên hạ, nhìn không thấy, hoặc nhìn thấy rồi cũng không chịu thừa nhận thành tựu mà người khác đạt được, thái độ như thế, trên thực tế cũng đã tổn hại rất lớn đến việc viết lách của họ.

Tôi tin rằng, Trung Quốc có không ít nhà văn giống như tôi, chúng tôi còng lưng, giống như những người nông dân cần cù cày cuốc trên mảnh đất văn học, chúng tôi vừa tích cực lao động, lại vừa thành kính cầu xin Thượng đế ban cho chúng tôi vận may tốt đẹp, thế nên tôi tin rằng, trong tương lai không xa, tác phẩm vĩ đại nhất định sẽ ra đời, ngày mà nhà văn Trung Quốc giao lưu bình đẳng với nhà văn phương Tây, văn học Trung Quốc được toàn thể độc giả trên thế giới đọc và yêu mến đã không còn cách thời gian bao xa nữa.

(Bài viết này được viết cho tờ "Der Spiegel" của Đức, tháng 9 năm 2001)