Đây là bức ảnh duy nhất của tôi trước năm hai mươi tuổi, thời gian là vào khoảng mùa xuân năm 1962. Bạn đọc có thể thấy, tôi trong ảnh mặc một chiếc áo bông rách ở trên, mặc quần đơn ở dưới, trên đỉnh đầu hình như còn đội một chiếc mũ. Khuyết mất hai chiếc cúc trên áo bông, thứ đang lấp lánh trước ngực là nước mũi và cặn dầu tích tụ suốt cả một mùa đông, dù chẳng ăn được mấy món có dầu mỡ. Ống quần dài ngắn khác nhau, không phải vì vấn đề của chiếc quần, mà là do không biết cách thắt lưng gọn gàng gây nên. Tôi trong ảnh xấu xí vô cùng, một bức ảnh thế này mà được công khai phát hành thì chắc chắn là ô nhiễm môi trường rồi, thế nên tôi hy vọng biên tập viên tốt nhất là hãy loại bỏ bài viết này, và bức ảnh cũng không cần phải đăng làm gì.

Trong ảnh, cô bé trông có vẻ khá lanh lợi ở bên cạnh tôi chính là con gái chú tôi, sinh sớm hơn tôi bốn tháng. Em ấy đã rời khỏi cõi đời từ mười mấy năm trước, hình như cũng chẳng mắc bệnh nặng gì, chỉ là đau bụng, dùng xe đẩy đưa đến bệnh viện, đi được nửa đường thì ngoẹo cổ ra đi. Về chuyện chụp ảnh, mặc dù đã trôi qua gần bốn mươi năm, nhưng cảnh tượng lúc đó vẫn còn rõ mồn một trước mắt.

Lúc đó tôi đang học tiểu học năm thứ hai, vào giờ nghỉ giải lao, liền nghe thấy có bạn học gọi lớn: Người chụp ảnh đến rồi! Mọi người liền ùa ra khỏi lớp như ong vỡ tổ, nhìn thấy trên bức tường đầu hồi của lớp học có treo một tấm vải vẽ phong cảnh, trước tấm vải dựng một chiếc máy ảnh, trên máy trùm một tấm vải đỏ mặt đen. Người thợ chụp ảnh từ dưới huyện lên ấy mặc một bộ đồ màu xanh lam, cằm tái xanh, mắt đen sẫm, khuôn mặt nghiêm nghị, ngậm một điếu thuốc lá, đứng bên cạnh máy ảnh, lạnh lùng chờ đợi.

Đầu tiên là cô giáo trẻ dạy chúng tôi hát cầm cuộn giấy trắng chụp một bức, sau đó là vợ hiệu trưởng chụp chung một bức với con gái hiệu trưởng. Lúc chụp ảnh, người thợ chui đầu vào chiếc khăn trùm, từ bên trong phát ra rất nhiều mệnh lệnh đầy vẻ bí ẩn nghe ồ ồ như từ trong vại phát ra, sau đó ông ấy giơ cao một tay, trong tay cầm một quả bóng cao su màu đỏ, hô lớn: Nhìn ra đây, đừng chớp mắt, cười lên nào! Được rồi! Quả bóng cao su kêu "cục" một tiếng, chụp ảnh xong.

Thật là kỳ diệu làm sao, thật là đẹp làm sao! Chúng tôi vây quanh người thợ chụp ảnh, ai nấy đều xem đến mê mẩn. Ở khoảng trống không có ai chụp ảnh, các thầy cô giáo cũng vây quanh xem náo nhiệt giống như chúng tôi, xúi giục lẫn nhau, thầy Trương bảo cô Lý chụp, cô Lý bảo thầy Vương chụp, ai cũng muốn chụp, nhìn tình hình này hình như cũng sợ tốn tiền.

Thầy Đỗ dạy toán đẩy cô Châu dạy văn ra trước máy ảnh, nói với người thợ chụp ảnh: Chụp cho cô giáo này của chúng tôi một bức đi, thầy ấy là mỹ nam số một của trường chúng tôi đấy! Cô Châu lấy tay che mặt chạy sang một bên, mắng: Đỗ Bình cậu đúng là đồ tạp chủng, cậu không phải đi lễ chùa, cậu là đến để phá hoại thần tiên đấy! Trên mặt cô Châu có một nốt ruồi đen to bằng bàn tay, cực kỳ xấu xí.

Thầy Đỗ Bình nói: Không sao đâu, chụp không thấy nốt ruồi của anh đâu, không tin anh cứ hỏi sư phụ xem. Sư phụ mỉm cười, nói: Người rỗ thì chụp không thấy, nhưng nốt ruồi này... có lẽ chụp không thấy đâu, hay là thử xem thế nào? Cô Châu nói: Không thử không thử!

Lúc này chị họ tôi bước đến trước mặt người thợ chụp ảnh, móc từ trong túi ra ba hào, nói: Em muốn chụp ảnh.

Học sinh và giáo viên đứng xem xung quanh đều cảm thấy rất kinh ngạc. Người thợ chụp ảnh hỏi: Bạn học nhỏ, người nhà em có biết không?

Chị họ nói: Mẹ em bảo em chụp đấy.

Ngay lập tức có người ở bên cạnh nói: Bố nó làm việc ở cửa hàng cung tiêu, mỗi tháng đều phát lương đấy!

Thế là mọi người đều trút được một hơi nhẹ nhõm.

Hôm đó chị họ tôi ăn mặc rất ngay ngắn, bạn đọc có thể nhìn thấy từ trong bức ảnh. Đừng quên đó là năm 1961, đại đa số trẻ em nông thôn đều không mặc nổi một bộ quần áo lành lặn, mà có thể mặc được như chị họ tôi, thì đã hiếm như lông phượng rừng lân rồi.

Chị họ tôi ngẩng cái đầu nhỏ đầy kiêu hãnh, đứng thẳng thắn ngay ngắn trước máy ảnh, chờ đợi người thợ chụp ảnh phát lệnh. Lúc này, hình như có người từ phía sau đẩy một cái, tôi liền lao vút một bước đến trước máy ảnh, đứng cùng với chị họ.

Đầu người thợ chụp ảnh chui ra từ tấm vải đỏ đen, nói: Sao thế? Sao thế?

Thầy cô và các bạn học đều ngây ra nhìn tôi, không ai nói gì.

Tôi kiêu hãnh nói với người thợ chụp ảnh: Chúng tôi là một nhà!

Người thợ chụp ảnh có lẽ không tin một quái vật nhỏ thế này lại có thể là một nhà với một cô bé nhỏ thế này, bèn quay đầu lại nhìn giáo viên.

Cô giáo chủ nhiệm của tôi nói: Không sai đâu, bọn họ là một nhà.

Chị họ tôi cũng không phản đối, chuyện này đến nay vẫn khiến tôi cảm động.

Đầu người thợ chụp ảnh ở trong tấm vải đỏ đen nói: Nhìn về phía trước, cười lên nào, được rồi!

Tay ông ấy bóp nhẹ quả bóng cao su, "cục" một tiếng, xong rồi!

Mãi cho đến rất lâu sau, khi tôi đã quên sạch sành sanh chuyện chụp ảnh rồi, có một buổi tối, cả nhà chúng tôi quây quần bên một chiếc bàn, húp sì sụp bát canh rau, thì nghe thấy bên ngoài cổng lớn có người đang gọi tên cúng cơm của tôi: Quản Mạc Nghiệp! Quản Mạc Nghiệp!

Mọi người trong nhà đều nhìn tôi, bọn họ nghe thấy có người gọi tên thật của tôi, chắc chắn đều cảm thấy rất lạ lùng. Tôi vứt bát cơm chạy ra ngoài, nhìn lại, hóa ra là cô giáo chủ nhiệm của tôi. Cô đưa cho tôi một bọc giấy trắng, nói: Ảnh của các em ra rồi đây.

Tôi cầm ảnh chạy về nhà, thế mà lại quên mời cô giáo vào nhà ngồi chơi, cũng quên mất việc nói một tiếng cảm ơn. Ngay trên bàn ăn đã bóc bọc giấy ra, hiện ra ba tấm ảnh và một tấm bản kẽm. Bức ảnh được truyền tay nhau trong đám đông, tôi thấy khóe miệng thím mẩy lên, rõ ràng là rất không hài lòng. Mẹ thở dài một tiếng, nói: Nhìn cái vẻ lôi thôi lếch thếch này của con xem, chụp cái ảnh gì thế này? Lại còn làm vạ lây khiến chị con xấu theo nữa.

Thím liếc tôi một cái, vứt bát cơm xuống, đi thẳng về phòng.

Hồi đó chúng tôi vẫn chưa chia gia tài, là đại gia đình lớn nhất trong thôn. Toàn gia đình mười ba nhân khẩu, trên có già dưới có trẻ, khổ nhất chính là mẹ. Ông nội và bà nội có phần trọng nam khinh nữ, thiên vị thím tôi, mẹ tôi làm việc nhiều nhất, nhưng ở chỗ hai cụ thì lại không được lòng. Tôi vì tướng mạo xấu xí, sức ăn lại lớn, làm việc thì không nhanh nhẹn, trong mắt ông bà nội, càng chẳng bằng cả phân chó.

Từ nhỏ tôi đã cảm thấy ánh mắt của ông và bà nội đâm vào người mình như dùi. Dù đôi khi bà nội cũng ra vẻ đạo đức giả thanh minh hai câu: Các ngươi đều là ngón tay của ta, cắn ngón nào cũng đau cả thôi! Nhưng tôi nghĩ tôi tối đa cũng chỉ được coi là ngón tay dính liền mà thôi. Hôm nay nghĩ lại, bọn họ không thích tôi, tuy có nguyên nhân của họ, nhưng chủ yếu vẫn là do bản thân tôi không được lòng người. Tôi vừa xấu vừa lười lại vừa tham ăn, còn thường xuyên ra ngoài làm chút chuyện xấu, mang lại không ít phiền toái cho gia đình, một đứa trẻ hư thế này, sao có thể lấy lòng người ta được chứ?

Ông nội tôi là một người rất bảo thủ, mang trong lòng sự kháng cự đối với công xã nhân dân. Bố tôi lại vô cùng tích cực, dẫn đầu gia nhập công xã, chịu thương chịu khó, tuy là trung nông nhưng còn tích cực hơn cả bần nông. Bố càng tích cực, ông nội lại càng tức giận. Ông nội chưa từng làm việc một ngày nào ở công xã nhân dân. Ông là một lão nông nổi tiếng trong thôn, khéo tay hay làm, sức lực vô địch, nếu như toàn tâm toàn ý đến công xã làm việc, chắc chắn sẽ nhận được giấy khen, nhưng ông thề là không đến công xã làm việc, cán bộ đến tận nhà động viên, mềm nắn rắn buông, thế nhưng ông lại ăn miếng trả miếng kiểu "mềm không được rắn không xong", có chút ý gì đó là ngoan cố không chịu thay đổi. Ông lớn tiếng tuyên bố công xã nhân dân chẳng tày gang (đuôi thỏ không dài nổi). Làm bố tôi sợ đến mức suýt thì quỳ xuống lạy ông, cầu xin ông đừng ăn nói hàm hồ nữa.

Thời kỳ hữu nghị Trung Xô, ông nội tôi nói đó chẳng phải là con đường chính đáng tốt đẹp gì, giống như những kẻ bạn rượu thịt trong thôn vậy, tốt đến thế nào thì sẽ hỏng đến thế ấy. Hai lời tiên đoán này của ông nội sau đó đều ứng nghiệm, chúng tôi không thể không khâm phục sự lo xa thấy trước của ông. Ông nội không đến đội sản xuất làm việc, nhưng ông cũng không nhàn rỗi. Nơi chúng tôi đất hoang rất nhiều, ông đi khai hoang trồng trọt. Năng suất lúa mì trên mỗi mẫu đất hoang mà ông khai phá ra còn cao hơn cả những thửa đất thuần thục trong đội sản xuất. Nhưng việc thế này vào thời đó là đại nghịch bất đạo, công xã nhân dân đã tịch thu đất của ông, còn định lôi ông đi diễu phố, chú tôi phải chạy vạy tìm người ở công xã xin hộ một tiếng mới tránh được kiếp nạn này.

Không cho khai hoang, ông nội liền tự chế một chiếc xe ba gác bánh gỗ, đẩy đi cắt cỏ. Cắt cỏ phơi khô, bán cho trường ngựa, đổi lấy một ít củ từ khô, giúp gia đình qua những năm tháng mất mùa đói kém.

Ông nội thực ra là một người rất có phong vị cuộc sống, ông biết đan lưới, biết bắt chim, biết bắt cá, còn biết dùng súng săn thỏ rừng. Lúc tâm trạng tốt, ông là một lão ông rất tuyệt vời, lúc tâm trạng không tốt, cái khuôn mặt đó cứ như đúc bằng gang nguội, ai nhìn thấy cũng sợ.

Bà nội không bộc trực bằng ông nội, nhưng tâm địa cũng không xấu. Bà đối xử với xóm giềng rất tốt, chỉ là đối với mẹ tôi thì không tốt, đối với tôi đương nhiên cũng chẳng ra gì. Bà nội có chút bắt nạt kẻ yếu sợ kẻ mạnh, thím tôi làm việc khá lém lỉnh, đối với bà chẳng có chút tôn trọng nào, thế mà bà lại khép nép chiều chuộng; mẹ tôi cần cù chịu khó, chịu khổ trước hưởng thụ sau, gánh vác gần như toàn bộ việc nhà, thế mà lại chẳng có lấy một sắc mặt tốt đẹp nào từ bà.

Hay là nói về mẹ tôi đi, bà cụ đã qua đời được năm năm rồi, tôi đã rất nhiều lần muốn viết một bài văn để tưởng nhớ bà, nhưng cứ cầm bút lên là lại cảm thấy trăm mối tơ vò, không biết nên viết từ đâu.

Cả cuộc đời mẹ phải gánh chịu quá nhiều cơ cực, cứ nghĩ đến là lại khiến lòng tôi đau đớn. Mẹ sinh năm 1922, năm bốn tuổi thì ngoại mẫu qua đời, bà theo một người cô lớn lên thành người. Cô của mẹ — chính là cô bác của chúng tôi, là một bà cụ nhỏ cứng cỏi như cục sắt, vô cùng tháo vát, vô cùng hiếu thắng, tuy đôi chân bó nhưng đi lại nhanh như gió, việc đàn ông làm được thì bà đều làm được. Mẹ dưới sự dạy dỗ rèn giũa của cô mình, năm bốn tuổi đã bắt đầu bó chân, những cay đắng phải chịu không thể nói hết bằng lời, nhưng cuối cùng cũng bó ra được một đôi chân nhỏ nhắn tinh xảo, mẹ vẫn rất biết ơn cô của mình.

Năm mười sáu tuổi mẹ gả vào nhà tôi, từ đó liền bắt đầu chặng đường đau khổ đằng đẵng. Sự áp bức phong kiến gánh chịu về mặt tinh thần thì không cần phải nói rồi, rất nhiều nỗi thống khổ sâu sắc, vì không có giác ngộ, cho nên cũng không tính là thống khổ nữa. Cứ nói đến những trận ốm mà mẹ từng mắc phải đi, chà, từ khi tôi có ký ức đến nay, liền nhìn thấy mẹ bị tra tấn bởi hết bệnh nọ đến tật kia.

Đầu tiên là "đau tim", năm nào mùa xuân cũng tái phát, phát bệnh là đau suốt mấy ngày trời, ra trạm y tế mua hai viên giảm đau uống vào, chẳng có tác dụng gì, muốn mời bác sĩ đến khám nhưng lại không có tiền, tiền thì bị tổ mẫu kẹp chặt trong tay, đương nhiên sẽ không vì một người con dâu không ưa mà bỏ tiền ra khám bệnh cho, đành phải cắn răng chịu đựng, đi tìm mấy bài thuốc mẹo không tốn tiền để chữa.

Chị dẫn tôi đến nhà người vừa sinh con xin vỏ trứng gà, xin về dùng nồi rang cháy, lại dùng cối tỏi giã nát, sau đó để mẹ khuấy nước uống. Lại có một bài thuốc mẹo là rán một cái bánh trứng gà, bên trong bọc bốn lạng gừng tươi, ăn hết một lần. Tôi nhớ mẹ sau khi ăn chiếc bánh trứng gà gừng tươi đó xong, đau đến mức lăn lộn trên chiếc kang, mồ hôi làm ướt đẫm cả quần áo và tóc tai. Hồi đó cứ tưởng hễ đau bụng là do lạnh, gừng tươi tính đại nhiệt, có thể chữa khỏi, chứ nào biết mẹ mắc bệnh viêm loét dạ dày xuất huyết nghiêm trọng, ăn vào bốn lạng gừng tươi, chẳng khác nào đổ thêm dầu vào lửa.

Điều mẹ xót chính là quả trứng gà đó, là cô của bà lén lút mang tới, không để tổ mẫu và thím nhìn thấy.

Đến mùa hè, thì đau đầu, mặt đỏ tía tai, đi làm về, lo xong cơm nước, người ta ăn cơm, bà liền chạy ra ngoài nôn mửa, nôn đến ruột gan lộn mùng mộ, tôi và chị đứng bên cạnh, chị vừa khóc vừa đấm lưng cho bà, còn tôi thì khóc.

Mùa thu lại tái phát "đau tim", chật vật lắm mới qua được, đến mùa đông, hen suyễn lại kéo tới, người ta bảo là mắc bệnh lao, phương thuốc chữa bệnh lao thì nhiều như rạ (một sọt lớn), chẳng phải trứng gà thì cũng là dầu mè, chúng tôi đi đâu mà kiếm? Chỉ đành dùng mấy bài thuốc mẹo chi phí thấp để chữa. Dùng kiềm trong ống đựng nước tiểu nấu củ cải để ăn, dùng cành liễu đun nước uống, sao có thể có tác dụng cơ chứ?

Lại còn bệnh phụ khoa, sa tử cung (sa giáng hậu môn), nghe nói bài thuốc chữa sa giáng hậu môn tốt nhất là dùng ruột già lợn nhồi gạo tẻ đem hầm để ăn, nhưng nhà nghèo ăn không nổi, hồi đó cơm tẻ hình dạng thế nào chúng tôi còn chưa từng thấy bao giờ. Mẹ tự mình phát minh ra một bài thuốc mẹo, sau bữa tối, tìm một nửa viên gạch vỡ, đặt vào bếp lò nung nóng, sau khi cọ rửa xong xoong nồi bát đũa, làm xong việc nhà, liền gắp viên gạch nóng đó ra, lót dưới hậu môn mà ngồi, mẹ tự nói là cảm thấy rất dễ chịu.

Sau đó lại mọc một cái nhọt độc to bằng miệng bát ở trên eo, bà vẫn cứ cắn răng chịu đựng làm việc, cho đến khi không chịu nổi nữa mới ngã quỵ xuống giường, đau đớn khó lòng chịu đựng, vậy mà vẫn cắn chặt răng không rên rỉ nửa tiếng, chỉ sợ để ông bà nội và thím nghe thấy cảm thấy phiền lòng, gầy đến mức chỉ còn trơ một nắm xương, tôi và chị khóc ở bên cạnh mẹ, bà gọi tên nhũ danh của tôi, nói: Mẹ không sống được nữa rồi, chị em các con sau này phải sống thế nào đây?

May mà đội y tế dưới huyện xuống đi khám lưu động, chữa bệnh tình nguyện, không lấy tiền. Nhớ là vào một buổi trưa, một nhóm bác sĩ tới, đều mặc áo blouse trắng, đeo ống nghe trên cổ, lại còn cầm dao kéo các thứ nói là phẫu thuật cho mẹ, không cho chúng tôi vào trong xem. Nghe thấy tiếng mẹ khóc thét trong phòng, chắc chắn là đau quá không chịu nổi nên mới khóc thét như vậy. Chẳng chốc lát sau, một bác sĩ bưng ra một chậu máu mủ lớn, lát sau lại bưng ra một chậu nữa.

Dần dần tốt lên rồi, có thể vịn tường xuống đất, lại bắt đầu làm việc, cơm của mười mấy miệng ăn một mình bà lo toan. Cơm hồi đó, một nửa là cám rau, phải đem rau dại bỏ lên phiến đá giã nát, vắt kiết nước xanh ra, rồi trộn lẫn với cám và chút bột khoai lang trân quý đó. Nấu được bữa cơm như thế lượng vận động cực kỳ lớn.

Thím tôi không chịu ở nhà nấu cơm, thích đến đội sản xuất làm việc để kiếm điểm công — việc của đội sản xuất lúc đó chính là làm qua loa cho xong chuyện, nhàn hạ vô cùng — thím về nhà cứ như một vị công thần chờ ăn cơm, thím mới thông minh làm sao chứ!

Mẹ sau khi khỏi bệnh, trên eo để lại một vết sẹo rất lớn, hễ trời sắp mưa là lại ngứa ngáy, còn chuẩn xác hơn cả bản tin dự báo thời tiết của huyện.

Sau đó còn bị lừa (lừa: con la/lừa) đá bị thương ở chân, lại còn mắc bệnh zona...

Những năm tháng tuổi già của mẹ, điều kiện của chúng tôi đã khá hơn, nhưng bệnh tình của bà ngày một nặng thêm, cuối cùng không thể cứu chữa được nữa.

Cuộc đời mẹ, chưa từng hưởng thụ dù chỉ một ngày phúc, những nỗi khổ từng nếm trải là điều những người thời nay khó mà tưởng tượng nổi. Tối chuẩn bị sinh con, trưa vẫn đang làm việc trên bãi lúa, vừa sinh con xong, canh ba nửa đêm, trời đổ mưa tầm tã, lúa mì vẫn còn ở ngoài bãi, kéo một chiếc khăn lông quấn lấy đầu, liền chạy ra bãi giúp giành giật lúa mì, động tác chậm hơn một chút thôi là lại phải hứng chịu những lời quát mắng.

Còn về chuyện ăn uống, mấy chục năm trời, mọi người đều không được ăn no, bà lại càng không được ăn no, trên có già dưới có trẻ, món ngon tuyệt đối không bao giờ vào được miệng bà. Có những lúc nuốt vào miệng rồi cũng phải nôn ra để cho tôi ăn. Tôi là đứa con út của bà, tướng mạo kỳ dị xấu xí đã đành, lại còn có sức ăn lớn vô địch, phần cơm chia cho mình, mấy ngọn đã nuốt sạch sành sanh, sau đó liền nhìn bát cơm của người khác mà khóc, thèm quá hóa liều còn giật cả đồ ăn trong bát của chị họ. Tôi vừa giật, chị họ cũng khóc, thế là rối tung cả lên.

Cuối cùng chắc chắn là mẹ phải nói lời xin lỗi với thím, đồng thời nhường chút cơm tiết kiệm được trong bát của mình cho tôi ăn.

Căn bệnh lao của mẹ thực ra là do đói mà ra, đói khát, thế mà vẫn phải đẩy cối xay cho đội sản xuất, con lừa kéo cối xay còn bị bỏ đói cho chết, đành phải coi phụ nữ như con lừa mà sai khiến.

Thập niên 60 của thế kỷ 20, nhà tôi không có ai bị chết đói cả, hoàn toàn là nhờ vào người chú làm việc ở cửa hàng cung tiêu ấy của tôi. Thím tôi tính tình không tốt lắm, nhưng chú tôi rất tốt. Chú tặng tôi một cây bút máy nhãn hiệu Bác Sĩ (Boshi), còn từng mua giày cho tôi.

Vào lúc cuộc sống của chúng tôi khó khăn nhất, chú từ cửa hàng cung tiêu kiếm về một bao tải khô hạt bông, thứ đó bây giờ đến lợn còn chẳng thèm ăn, nhưng vào thời điểm đó, ngay cả rễ cỏ vỏ cây cũng đã bị ăn sạch sạch rồi, thì nó không nghi ngờ gì chính là món ăn ngon nhất trên đời, đâu chỉ là món ăn, đơn thuần chính là linh đan diệu dược cứu mạng. Chúng tôi ăn khô hạt bông vượt qua những năm tháng khó khăn nhất.

Bài viết thế này, chẳng có ý nghĩa gì mấy, dừng bút ở đây thôi vậy.

Ngày 13 tháng 6 năm 1999

Thím đã qua đời vào tháng 5 năm 2001, thế hệ này thực sự là số phận chông gai trắc trở, nghĩ đến khiến người ta cảm thấy ngậm ngùi xót xa. Cả đời thím thực ra cũng chẳng hưởng thụ được phúc lộc gì mấy, đặc biệt là đến lúc tuổi già, chị họ qua đời, bỏ lại hai đứa trẻ mồ côi, thực sự là thê lương hoảng hốt. Sau đó lại đến đứa con út quậy phá quăng quỏ, mở cái xưởng gia công sản phẩm du lịch gì đó, gánh một đống nợ nần, ép cho một người đã hơn bảy tuổi như thím rồi mà vẫn phải đi làm thuê làm mướn ngắn hạn cho người ta. Nghĩ đến cảnh thím cùng các cụ già trong thôn bất chấp giá rét đi hái ớt thuê cho người ta, mỗi ngày chỉ kiếm được hai tệ, trong lòng tôi lại chua xót.

Nếu như không gặp phải những chuyện này, thím sống qua tuổi tám mươi là không có vấn đề gì.

Để trả khoản nợ mà đường đệ còn thiếu, để lo cho hai đứa trẻ mồ côi mà chị họ bỏ lại, chúng tôi đã quyên góp ra một số tiền, vì chuyện này mà thím mỗi khi nhìn thấy chúng tôi lại có cái vẻ như muốn móc cả trái tim ra để cho chúng tôi ăn, khiến trong lòng tôi thực sự rất khó chịu. Mối hiềm khích từ nhiều năm trước, sớm đã tan biến không còn tăm tích.

Bài viết ở trên, những gì tôi viết thực ra là tình trạng gia đình ở nông thôn lúc bấy giờ, hoàn toàn không có ý khen chê đặc biệt nào. Giữa chị em dâu với nhau, đánh nhau sứt đầu mẻ trán là chuyện nhiều như cơm bữa, nhưng quan hệ giữa mẹ tôi và thím, nhìn chung vẫn là tốt.

Sau khi mẹ tôi qua đời, đến lễ ba ngày viếng mộ (tam nhật viên phân), thím dạy ba anh em chúng tôi mỗi người tay trái nắm một vốc kê, tay phải nắm một vốc cao lương, đi vòng quanh ngôi mộ mới của mẹ, quay bên trái ba vòng, quay bên phải ba vòng, vừa đi vòng vừa lẩm bẩm niệm:

"Một nắm cao lương một nắm kê, tiễn đưa người tiên đi hưởng phúc..."

Giờ đây, thím và mẹ đều đã đến thế giới bên kia để hưởng phúc rồi nhỉ!

Viết bổ sung ngày 9 tháng 12 năm 2002