— Xã Đẩu, đi tìm cái giở mang lại đây nào...

— Mẹ ơi, — tôi đau lòng hỏi, — mẹ muốn đem chúng...

— Hôm nay là chợ phiên. — Mẹ nói với giọng nặng nề.

— Nhưng mẹ đã hứa rồi, đây là phần chúng ta để lại ăn Tết mà...

Lời chưa dứt, nước mắt tôi đã trào ra.

Đôi mắt mẹ ươn ướt, nhưng bà không khóc, bà có vẻ bực bội mắng:

— Lớn tướng thế này rồi, động một tí là chùi nước mắt, trông ra thể thống gì chứ?!

— Nhà mình trồng một trăm linh bốn cây bắp cải, bán một trăm linh một cây, chỉ còn lại ba cây này thôi... Đã hứa là để ăn Tết cơ mà, đã hứa để dành gói sủi cảo cơ mà... — Tôi nghẹn ngào nói.

Mẹ tiến lại gần tôi, kéo vạt áo lau nước mắt trên mặt tôi. Tôi úp mặt vào ngực mẹ, tủi thân nức nở. Tôi cảm thấy bàn tay thô ráp của mẹ đang xoa đầu mình, tôi ngửi thấy mùi lá bắp cải bị vò nát phảng phất trên vạt áo của mẹ. Từ hạ sang thu, từ thu sang đông, trong ba mùa của một năm, tôi và mẹ đã nâng niu một trăm linh bốn cây bắp cải từ những mầm non cho tới khi thành những bắp cải cuộn chặt to tròn, chúng tôi gieo hạt, tỉa thưa, làm cỏ, bắt sâu, bón phân, tưới nước, thu hoạch, phơi phóng... Trên mỗi chiếc lá đều hằn in dấu tay của chúng tôi... Thế mà mẹ lại đem bán chúng đi từng cây một... Tôi không kìm được mà oà khóc nức nở, vừa khóc vừa bày tỏ sự bất mãn với mẹ. Mẹ phũ phàng đẩy tôi ra khỏi ngực mình, giọng cao vút lên, trong mắt ánh lên tia nhìn bực bội, quát: "Tao chưa chết, khóc cái gì?" Sau đó bà kéo vạt áo lau mắt mình, lớn tiếng giục: "Còn không mau đi!"

Thấy mẹ nổi giận, sự tủi thân trong lòng tôi lập tức biến mất, vội vã chạy ra sân, xách cái giở đan bằng cành liễu phủ đầy sương giá vào nhà, hậm hực ném phịch trước mặt mẹ. Mẹ lớn tiếng, giọng lạnh lùng quát:

— Mày ném cho ai xem đấy hả?!

Một nỗi tủi thân lớn hơn dâng trào trong lòng, nhưng tôi cắn chặt môi, không để tiếng khóc thốt lên qua cổ họng.

Qua làn nước mắt nhoè đi, tôi thấy mẹ gỡ cây bắp cải to nhất khỏi chiếc chốt gỗ đóng trên tường. Mẹ lại gỡ tiếp cây to thứ hai. Cuối cùng, cây nhỏ nhất, hình dáng tròn vo giống như đầu trọc của nhà sư cũng rời khỏi chốt gỗ, chen chúc lọt vào trong giở. Tôi quen thuộc cây bắp cải này giống như quen từng ngón tay của mình. Bởi vì nó mọc ở vị trí góc hàng gần đường nhất, hồi nhỏ từng bị bê con hoặc trẻ con dẫm phải, cho nên nó vẫn luôn còi cọc, khi những cây bắp cải khác lớn bằng cái chậu mặt rồi, nó mới chỉ to bằng miệng bát. Phát hiện ra sự còi cọc đáng thương của nó, lúc tưới nước bón phân chúng tôi đều đặc biệt chăm sóc nó. Tôi từng lén mẹ rắc một vốc phân hóa học lớn xung quanh gốc nó, nhưng hôm sau nó đã héo rũ ra. Mẹ biết chuyện, vội vàng thay toàn bộ đất quanh gốc cho nó, mới giúp nó thoát chết trong gang tấc. Về sau, mặc dù nó vẫn nhỏ, nhưng cuộn lại rất chắc nịch, lúc thu hoạch mẹ vỗ vỗ vào nó đầy cảm thán mà nói với tôi: "Mày nhìn nó xem, mày nhìn nó xem..." Khoảnh khắc ấy, trên khuôn mặt mẹ rạng ngời vẻ vui mừng trân quý, tựa như đang vỗ về một đứa trẻ trải qua bao giông bão cuối cùng cũng trưởng thành.

Chợ ở làng bên, cách nhà chúng tôi ba dặm đường. Mẹ bảo tôi giúp bà đưa bắp cải đi. Tôi trong lòng khó chịu, lầm bầm: "Con còn phải đi học cơ mà." Mẹ ngước nhìn mặt trời, nói: "Không muộn đâu." Tôi còn muốn lải nhải, nhưng thấy sắc mặt mẹ không tốt lắm, đành ngậm miệng lại, miễn cưỡng vác chiếc giở đựng ba cây bắp cải, phía trên phủ một tấm da cừu rách, dọc theo con đường nhỏ phía nam bờ sông, hướng về phía chợ, lủi thủi bước đi. Gió lạnh căm căm, có mặt trời, nhưng rất yếu ớt, như thể chực tắt bất cứ lúc nào. Thỉnh thoảng lại có những người đi chợ vượt qua chúng tôi. Tay tôi nhanh chóng bị cóng đến tê cứng, đến mức giở rơi bịch xuống đất lúc nào mà tôi cũng chẳng hay. Giở rơi xuống phát ra tiếng kêu giòn giã, dưới đáy giở có mấy nan liễu bị gãy, cây bắp cải nhỏ nhất văng ra khỏi giở, lăn xuống mương nước đóng băng trắng xóa bên vệ đường. Mẹ giáng cho tôi một bạt tai vào đầu, mắng: "Đồ giống nhà nghèo mạt rệp!" Rồi bà bước những bước chân bó giòn giẻ, dạng hai tay ra, cẩn thận nhưng lại vô cùng vội vã trèo xuống đáy mương, ôm cây bắp cải đó lên. Tôi thấy phần gốc của cây bắp cải ấy đã gãy, nhưng chưa đứt hẳn, còn vài dải gân vỏ dính liền vào nhau. Tôi biết mình gây tai họa lớn rồi, đứng bên giở, khóc lóc nói: "Con không cố ý, con thực sự không cố ý đâu..." Mẹ đặt cây bắp cải vào trong giở, ban đầu có vẻ vô cùng tức giận, nhưng có lẽ thấy tôi khóc thành khẩn, có lẽ nhìn thấy những vết cởm lạnh đã lở loét trên mu bàn tay đen đúa của tôi, sắc mặt mẹ dịu lại, không đánh tôi cũng chẳng mắng tôi nữa, chỉ dùng một điệu giọng khiến tôi cảm thấy ấm áp mà nói:

— Vô tích sự, cơm chui vào đâu hết rồi hả?

Nói đoạn mẹ ngồi xổm xuống, gác đòn gánh của chiếc giở lên vai, tôi ở phía sau phụ giúp, đỡ mẹ đứng thẳng người dậy. Nhưng cơ thể mẹ vĩnh viễn không bao giờ có thể đứng thẳng lại được nữa, lao động quá sức và cuộc sống nhọc nhằn đã sớm bẻ cong tấm lưng của bà. Tôi lủi thủi theo sau mẹ, lắng nghe tiếng thở dốc của bà, từng bước từng bước lê bước về phía trước. Khi đến gần chợ, tôi muốn giúp mẹ gánh một lúc, nhưng mẹ bảo: "Thôi đi, sắp đến nơi rồi."

Cuối cùng cũng lết được tới chợ. Chúng tôi đi qua khu chợ bán giày cỏ. Hai bên chợ giày cỏ có mấy chục người bán giày cỏ, trước mặt mỗi người đều bày một đống giày cỏ. Họ đều dùng ánh mắt lạnh lùng nhìn mẹ con tôi. Chúng tôi đi qua khu chợ bán đồ Tết, hai bên mặt đất bày những câu đối đã viết sẵn, còn có cả tiền qua cửa đủ màu sắc. Ở góc khu chợ đồ Tết có hai người bán pháo, ai nấy đều tự khoe khoang hàng hóa của mình, dưới sự xúi giục của đám đông xem náo nhiệt, họ nổi máu ăn thua, hết xê-ri này đến xê-ri khác đua nhau đốt, tiếng nổ đì đùng râm ran khắp nơi, không khí tràn ngập mùi thuốc pháo, thứ mùi ấy khiến chúng tôi cảm thấy, năm mới đã đến sát ngay trước mắt rồi. Chúng tôi đi qua chợ lương thực, rồi đến chợ rau. Ở chợ chỉ có mười mấy người bán rau, vài người bán củ cải xanh, vài người bán củ cải đỏ, lại có một người bán rau cải bó xôi, một người bán rau cần, vì thường xuyên theo mẹ đi bán bắp cải nên những người này đa phần đều quen biết cả. Mẹ đặt giở cạnh sọt rau của ông lão cao gầy bán củ cải xanh nọ, thẳng người lên chào hỏi ông lão. Nghe mẹ nói ông lão là người cùng thôn bên nhà ngoại tôi, cùng tộc cùng họ, mẹ bảo tôi gọi ông là thất gia gia. Thức gia gia mặt mày đỏ gân cổ, đầu đội một chiếc mũ vải đơn sơ cũ kỹ, trên tai đeo hai miếng che tai may bằng da thỏ, vểnh lên hai vòng lông trắng, trông rất thú vị. Ông đan hai tay vào trong ống tay áo, trông có vẻ hơi kiêu ngạo. Mẹ bảo tôi đi đi, mau đi học đi, tôi cũng muốn đi, nhưng tôi thấy một bà lão đang tiến về phía bắp cải của chúng tôi. Gió thổi ngược chiều khiến cơ thể bà lảo đảo, tựa như cơn gió chỉ cần hơi mạnh một chút là có thể thổi bay bà lên, khiến bà giống như một chiếc lá khô, bay vút lên trời. Bà cũng có đôi chân bó giòn giống như mẹ, thậm chí còn nhỏ hơn cả chân mẹ. Bà dùng ống tay áo bông rộng thùng thình che miệng lại để chắn cơn gió lạnh căm căm. Bà bước đến trước giở rau của chúng tôi, có vẻ như muốn đứng lại, nhưng gió khiến bà chao đảo không đứng vững. Bà dịch ống tay áo ra khỏi miệng, lộ ra cái miệngóm mém. Tôi quen bà lão này, biết bà là một bà cụ neo đơn, thường hay gặp ở chợ. Bà dùng giọng nói nhỏ và khàn khàn hỏi giá bắp cải. Mẹ trả lời bà. Bà lắc đầu, có vẻ như chê đắt. Thế nhưng bà không đi, mà ngồi xổm xuống, lật tấm da cừu rách kia lên, lục lọi ba cây bắp cải của chúng tôi. Bà giật đứt đoạn gốc nửa đứt nửa nối của cây bắp cải nhỏ nhất kia. Sau đó bà lại dùng những ngón tay cong queo như cành củi khô chọc vào từng cây bắp cải của chúng tôi. Bà bĩu môi, chê bắp cải của chúng tôi cuốn không chặt. Mẹ dùng giọng điệu buồn bã nói:

— Thím lớn ơi, bắp cải thế này mà thím còn chê cuốn không chặt, vậy thím cứ đi khắp chợ mà xem, xem còn nơi nào tìm được cây nào cuốn chặt hơn không.

Tôi tràn ngập ác cảm với bà lão này, bà giật đứt gốc bắp cải của chúng tôi thì thôi đi, đằng này lại còn dám nói nhảm rằng bắp cải của chúng tôi cuốn không chặt. Tôi không kìm được bèn thốt lên một câu:

— Có chặt nữa thì thành quả trứng đá mất thôi!

Bà lão ngước đầu lên, kinh ngạc nhìn tôi, hỏi mẹ:

— Đây là ai thế? Là con trai cô à?

— Là thằng út, — mẹ trả lời câu hỏi của bà lão, rồi quay đầu lại mắng tôi, — trẻ con con cái, nói năng chẳng lớn nhỏ gì cả!

Bà lão đặt chiếc thúng tre quắp trên tay xuống đất, buông tay ra, xé toạc lớp bẹ bắp cải đã khô quắt trên cây nhỏ nhất kia đi. Tôi vô cùng bực bội, bèn châm chọc bà:

— Đừng xé nữa, bà xé đi thế thì chúng cháu bán kiểu gì hả?!

— Thằng bé này, sao nói năng cứ như ăn phải thuốc súng thế hả? — Bà lão lầm bầm, nhưng đôi tay xé bẹ rau thì vẫn không dừng lại.

— Thím lớn ơi, đừng xé nữa, bắp cải để đến tầm này rồi, bẹ già rụng năm sáu lớp, còn trơ lại lõi thôi. — Mẹ khuyên nhủ bà.

Bà cuối cùng cũng lột sạch lớp bẹ rau khô đó đi, để lộ ra phần bẹ rau tươi non, trắng muốt. Trong cơn gió lạnh thấu xương, bắp cải của chúng tôi tỏa ra mùi thơm ngọt ngào. Bắp cải thế này đem gói sủi cảo thì vị ngon biết mấy! Bà lão bê bắp cải đứng dậy, bảo mẹ cân hộ. Mẹ dùng móc cân móc vào gốc bắp cải, nhấc bắp cải lên. Bà lão áp sát mặt suýt chạm vào đòn cân, tỉ mỉ quan sát từng ngôi sao trên đòn cân. Tôi nhìn cây bắp cải đã bị lột trần chỉ còn trơ lõi, trước mắt hiện lên hình dáng của nó qua từng giai đoạn sinh trưởng, trong lòng dâng lên từng đợt xót xa.

Cuối cùng cũng cân xong trọng lượng, bà lão nói:

— Tôi đây thì chịu không biết tính toán thế nào đâu.

Vì bị chứng đau nửa đầu, mẹ tính toán một hồi lâu vẫn không tính ra, bèn bảo tôi:

— Xã Đẩu, con tính đi.

Tôi tìm một cọng cỏ, dùng phép nhân vừa mới được học ở trường, vạch tính trên mặt đất.

Tôi đọc lên một con số, mẹ lặp lại con số mà tôi vừa đọc.

— Tính không nhầm đấy chứ? — Bà lão dùng ánh mắt hoài nghi chằm chằm nhìn tôi nói.

— Bà tự tính lấy là được chứ gì. — Tôi đáp.

— Thằng nhãi này, ăn nói đúng là cộc cằn. — Bà lão lầm bầm trong miệng, từ cạp quần lục ra một chiếc khăn tay bẩn thỉu, mở từng lớp từng lớp ra, lộ ra một tấp tiền giấy, rồi đưa ngón tay vào miệng chấm nước bọt, đếm từng tờ từng tờ một. Cuối cùng bà cũng giao số tiền đã đếm xong vào tay mẹ. Mẹ cũng đếm lại từng tờ từng tờ một. Tôi thấy ánh mắt sắc bén của thất gia gia đâm phập vào mặt tôi một cái, rồi mới dời đi. Một mảnh báo cũ vương vãi trước mặt chúng tôi một lúc, rồi lăn lóc bay đi.

Đến khi tôi đi học về nhà, vừa bước vào cửa đã thấy mẹ đang thẫn thờ ngồi trước bếp lò. Chiếc giở đan bằng cành liễu đặt bên cạnh bà, ba cây bắp cải đều nằm trong giở, cây nhỏ nhất vì bị bà lão lột mất lớp bẹ khô nên đã bị thương tổn do lạnh vô cùng nghiêm trọng. Tim tôi bỗng chốc chùng xuống đáy vực, biết rằng điều tồi tệ nhất đã xảy ra rồi.

Mẹ ngước đầu lên, đôi mắt đỏ hoe nhìn tôi, hồi lâu sau, cất giọng bằng một âm thanh khiến tôi mãi mãi không thể nào quên:

— Con ơi, sao con lại có thể làm thế hả? Sao con lại có thể tính lẹm của người ta một hào tiền cơ chứ?

— Mẹ ơi, — tôi khóc nức nở nói, — con...

— Hôm nay con làm mẹ mất hết cả mặt mũi rồi...

Vừa nói, hai hàng nước mắt của mẹ vừa lăn dài trên má.

Đây là lần đầu tiên tôi nhìn thấy người mẹ kiên cường của mình rơi nước mắt, cho đến tận bây giờ mỗi khi nhớ lại, trong lòng vẫn cảm thấy nhói đau.