Thời thơ ấu, tôi quả thực rất mê đọc sách. Hồi đó, phim điện ảnh không có mà phim truyền hình lại càng không, thậm chí đến cả đài phát thanh cũng chẳng có nốt. Chỉ là vào khoảng dịp Tết nguyên đán hằng năm, người trong thôn thường diễn vài vở kịch "nỗi hận thấu trời", "mối thù ba đời" để ôn nghèo nhớ khổ. Trong môi trường văn hóa như thế, việc đọc "sách nhàn" đã trở thành niềm vui lớn nhất của tôi. Thể lực của tôi kém, gan lại nhỏ, không muốn cùng đám trẻ trong thôn chơi trò trèo cây xuống giếng, hễ rảnh rỗi là tôi lại đọc "sách nhàn". Cha phản đối tôi đọc "sách nhàn", đại khái là sợ tôi nhiễm phải độc tố trong sách, biến thành một kẻ xấu; lại càng sợ tôi vì đọc "sách nhàn" mà lỡ việc cắt cỏ chăn cừu; thế nên tôi đọc "sách nhàn" chỉ đành lén lút như cách đảng viên hoạt động ngầm vậy. Sau đó, giáo viên chủ nhiệm đến thăm nhà và nói với bố mẹ tôi rằng thực ra có thể cho tôi đọc một số "sách nhàn" một cách thích hợp, tình hình mới khá hơn đôi chút. Nhưng bộ dạng tôi đọc "sách nhàn" rốt cuộc vẫn không khiến bố mẹ tôi thuận mắt bằng bộ dạng tôi cõng giỏ cỏ, dắt bò dê hay đang học thuộc bài văn. Con người thật lạ lùng, thứ càng không cho xem, việc càng không cho làm thì xem hay làm lại càng nghiện, cái gọi là quả ăn trộm thì thấy ngon chắc cũng là vì đạo lý này vậy.

Cuốn "sách nhàn" đầu tiên tôi lén đọc chính là bộ tiểu thuyết thần ma có rất nhiều tranh minh họa tinh xảo "Phong thần diễn nghĩa", đó là báu vật gia truyền của một người bạn cùng lớp, không dễ gì đem cho người khác mượn. Tôi phải kéo cối xay cho nhà cậu ta suốt một buổi sáng mới đổi được quyền đọc cuốn sách này trong một buổi chiều, hơn nữa bắt buộc phải đọc trong cối xay nhà cậu ta và chịu sự giám sát của cậu ta, cứ như thể tôi mang sách ra khỏi cửa là sẽ đi in lậu sách vậy. Cuốn sách đánh đổi bằng mồ hôi để lấy quyền đọc ngắn ngủi ấy đã để lại trong tôi ấn tượng vô cùng sâu sắc, Thân Công Báo cưỡi trên lưng hổ, Trịnh Luân bắn ra ánh sáng trắng từ lỗ mũi, Thổ Hành Tôn có thể đi lại dưới đất, Dương Nhậm mắt mọc tay tay mọc mắt, v.v., cả đời này cũng không thể quên được. Cho nên mấy năm trước xem bộ phim truyền hình "Phong thần diễn nghĩa" trên tivi, tôi thấy bất bình thay cho người xưa, một danh tác như thế mà lại bị giày vò ra cái dạng này. Thực ra tác phẩm thể loại này không thể chuyển thể thành phim ảnh được, nếu cứ nhất định phải làm, tôi nghĩ chỉ có thể làm thành phim hoạt hình, giống như "Đại náo thiên cung", "Vịt Donald và Chuột Mickey" vậy.

Sau đó, tôi lại dùng đủ mọi cách để vơ vét và đọc sạch mấy cuốn kinh điển được lưu truyền ở mấy ngôi làng xung quanh như "Tam quốc diễn nghĩa", "Thủy hử", "Nho lâm ngoại sử". Trí nhớ của tôi lúc ấy thật tốt, đọc lướt qua với tốc độ bay, tên nhân vật trong sách là có thể nhớ hết, tình tiết chính có thể thuật lại, những câu danh ngôn miêu tả tình yêu thậm chí có thể học thuộc từng đoạn. Bây giờ thì hoàn toàn không được như vậy nữa rồi. Sau đó lại đọc sạch hơn chục cuốn tiểu thuyết nổi tiếng trước thời "Cách mạng Văn hóa". Còn nhớ khi mượn được "Bài ca thanh xuân" từ tay một giáo viên thì trời đã xế chiều, rõ ràng biết rằng nếu không đi cắt cỏ thì cừu sẽ phải chịu đói, nhưng vẫn không cưỡng lại được sự cám dỗ của sách, chui đầu vào sau đống rơm, chỉ một buổi chiều là đọc xong cuốn "Bài ca thanh xuân" dày cộp. Trên người bị kiến, muỗi cắn lên từng đám mẩn ngứa. Chui đầu u mê từ sau đống rơm ra, mặt trời đã ngả về tây. Tôi nghe thấy tiếng cừu kêu hoảng loạn trong chuồng, vì đói. Trong lòng tôi thấp thỏm bất an, chờ đợi một trận mắng mỏ hoặc roi vọt. Nhưng mẹ nhìn bộ dạng của tôi, thở dài khoan dung, không mắng cũng chẳng đánh tôi, chỉ bảo tôi mau ra ngoài kiếm chút cỏ cho cừu ăn. Tôi phi nhanh ra khỏi sân nhà, tâm trạng vui sướng kinh khủng, lúc ấy tôi thực sự cảm nhận được hạnh phúc.

Người anh thứ hai của tôi cũng là một con mọt sách, anh ấy lớn hơn tôi năm tuổi, con đường mượn sách rộng rãi hơn tôi rất nhiều, thường hay mượn được những cuốn sách mà tôi không mượn nổi. Nhưng gã này không cho phép tôi đọc sách anh ấy mượn. Khi anh ấy đọc sách, tôi giống như mạt sắt bị nam châm thu hút, lặng lẽ bò đến sau lưng anh ấy, thoạt đầu đứng nhìn từ xa, cái cổ vươn dài ra như một con ngỗng đang uống nước, xem một hồi thì không kìm được mà nhích lại gần. Anh ấy biết tôi đã bò ra sau lưng liền cố tình lật sách bay vèo vèo, tôi phải đọc mười dòng một mắt mới miễn cưỡng theo kịp. Chẳng mấy chốc anh ấy sẽ thấy phiền, gấp sách lại, đẩy tôi sang một bên bằng một chưởng. Nhưng chỉ cần anh ấy mở trang sách ra, chẳng mấy chốc tôi lại sà đến. Sợ tôi lén xem lúc anh ấy không có nhà, anh ấy luôn giấu sách vào những nơi kỳ quái, giống như đảng viên ngầm Lý Ngọc Hòa trong vở kịch mẫu cách mạng "Đèn đỏ" giấu mật mã vậy. Nhưng tôi cao tay hơn đội trưởng hiến binh Nhật Cưu Sơn rất nhiều, tôi luôn có thể tìm thấy cuốn sách mà anh thứ hai đã tốn hết tâm cơ giấu đi; tìm thấy xong dĩ nhiên lại bất chấp tất cả, hứa hẹn nuốt chửng ngay cuốn sách vào bụng. Có một lần anh ấy mượn được cuốn "Pháo minh ký", giấu ở mái hiên chuồng lợn. Lúc tôi đi tìm sách, đầu đụng phải tổ ong vò vẽ, ong vò vẽ kêu vù vù một tiếng, mấy chục con chích vào mặt, đau đớn khôn xiết. Nhưng không màng đến đau đớn, tôi tranh thủ thời gian đọc, đọc mãi đến nỗi hai mắt không mở nổi ra nữa. Đầu sưng vù như cái giỏ đựng liễu, mắt sưng húp thành một đường chỉ. Anh thứ hai vừa về nhà, thấy bộ dạng của tôi hình như giật mình thon thót, nhưng anh ấy vẫn giật phăng cuốn sách từ tay tôi trước, đem giấu ở đâu không biết, rồi mới quay lại dạy dỗ tôi. Anh ấy tát một bạt tai suýt đẩy tôi ngã nhào vào chuồng lợn, rồi nói: Đáng đời! Tôi vừa căm hận vừa đau đớn, òa khóc hu hu. Anh ấy suy nghĩ một lát, có lẽ sợ mẹ về mắng, liền bảo: Chỉ cần mày nói là tự mình đi vệ sinh không cẩn thận đụng phải tổ ong vò vẽ, tao sẽ cho mày đọc nốt "Pháo minh ký". Tôi vô cùng vui vẻ đồng ý. Thế nhưng đến ngày hôm sau, đầu tôi đã xẹp sưng, đi đòi sách anh ấy, anh ấy liền trở mặt không nhận trướng ngay. Tôi thề từ nay về sau mượn được sách cũng tuyệt đối không cho anh ấy xem, nhưng hễ tôi mượn được cuốn nào anh ấy chưa đọc là anh ấy lại dùng bạo lực cướp đi xem trước. Có một lần tôi khó khăn lắm mới mượn được cuốn "Tam gia hạng" từ bạn cùng lớp, về nhà liền chui ngay vào chuồng bò chất đầy rơm mì, đang xem đến hồi say sưa, anh ấy lén lút mò vào, giật phăng cuốn sách đi, nói: Sách này có độc, tao xem trước, giúp mày phê phán một chút! Anh ấy nhét cuốn "Tam gia hạng" của tôi vào ngực rồi chuồn mất. Tôi tức chết đi được! Nhưng đuổi thì không đuổi kịp, đuổi kịp cũng đánh không lại, chỉ đành giậm chân mắng nhiếc anh ấy trong chuồng bò. Mấy ngày sau, anh ấy ném "Tam gia hạng" cho tôi, nói: Mau mang trả đi, cuốn sách này đồi phong bại tục hết chỗ nói! Dĩ nhiên tôi sẽ không nghe lời anh ấy.

Tôi ôm nỗi buồn ngọt ngào đọc "Tam gia hạng", mê mẩn và say đắm trước tình yêu thuần khiết của những nam thanh nữ tú trong sách. Hơi nước và tiếng thị tứ của Quảng Cảng cũ ập thẳng tới, vờn quanh bên tai bên mũi. Từng nhân vật sống động như thật, tựa như đang ở ngay trước mắt. Khi đọc đến đoạn Khu Đào bị đạn lạc bắn chết trong cuộc diễu hành ở Sa Diện, tôi nằm sấp trên đống rơm rơm thút thít khóc nhỏ. Nỗi buồn trong lòng tôi, cảm giác đau đớn ấy, khó mà dùng ngôn từ để hình dung. Lúc đó chắc tôi khoảng chín tuổi nhỉ? Sáu tuổi đi học, học đến năm lớp ba. Xem xong "Tam gia hạng", trong một thời gian dài, lòng tôi trống vắng hụt hẫng, không có tâm trí nghe giảng, trước mắt cứ thấp thoáng bóng dáng của thiếu nữ xinh đẹp Khu Đào, tay không kiềm chế được mà viết đầy tên Khu Đào vào những trang giấy trắng trong sách giáo khoa ngữ văn. Cán bộ lớp phát hiện ra, nhục mạ tôi trước mặt mọi người, mắng tôi là lưu manh lớn, lại còn đi tố cáo với giáo viên chủ nhiệm, giáo viên phê bình tư tưởng của tôi không lành mạnh, nói tôi đã nhiễm độc tố của tư tưởng giai cấp tư sản. Mấy chục năm sau, tôi lần đầu tiên đến Quảng Cảng, đi khắp các con phố lớn ngõ nhỏ muốn tìm Khu Đào, nhưng rốt cuộc ngay cả một Hồ Hạnh cũng chẳng chạm mặt. Tôi hỏi bạn bè ở Quảng Cảng, Khu Đào đi đâu rồi? Bạn bè nói: Lũ Khu Đào ban ngày ngủ, ban đêm mới ra ngoài hoạt động.

Đọc xong "Tam gia hạng" không lâu, tôi mượn được cuốn "Thép đã tôi thế đấy" từ một người thầy rất coi trọng tôi. Buổi tối, mẹ bận rộn nấu cơm bên bếp lò, một ngọn đèn dầu nhỏ treo trên khung cửa, bị khói cuồn cuộn vây quanh. Tôi người thấp, chỉ có thể đứng trên bậc cửa nương theo ánh đèn leo lắt để đọc sách. Tôi đắm chìm trong sách, tóc bị ngọn đèn làm cho cháy xém lúc nào mà không hay biết. Mối tình đầu say đắm giữa Pável và Tonya, giữa anh thợ đốt lò bẩn thỉu và con gái người gác rừng mặc áo thủy thủ, thực sự khiến tôi hồn xiêu phách lạc, gần như mắc bệnh tương tư. Bao nhiêu năm trôi qua, những khung cảnh sống động trong tâm trí tôi năm ấy vẫn rành rành trước mắt. Pável câu cá bên bờ nước, Tonya ngồi trên chạc cây bên bờ nước đọc sách... Này, này, cắn câu rồi, cắn câu rồi... Cá vốn dĩ có cắn câu đâu. Tại sao Tonya lại phải trêu chọc cậu nhóc nghèo rách rưới, đầu tóc bù xù, người đầy muội than này nhỉ? Tonya xuất phát từ tâm lý kiểu gì? Pável nổi giận, Tonya xin lỗi Pável. Sau đó Pável tiếp tục câu cá, Tonya tiếp tục đọc sách. Cậu ấy đọc sách gì thế? Là sách của Tolstoy hay Turgenev? Cậu ấy thả lỏng đôi chân nhẵn nhúm trên chạc cây đọc sách, bím tóc đen nhánh dày cộp ấy, đôi mắt xanh thẳm trong veo ấy... Pável lúc này còn tâm trí đâu mà câu cá nữa? Nếu là tôi, chắc chắn chẳng còn tâm trí nào câu cá nữa. Kể từ khoảnh khắc Tonya chân thành xin lỗi Pável, cánh cửa nhỏ thời thơ củi đã đóng lại, cánh cửa tuổi trẻ bỗng chốc mở toang, một câu chuyện tình yêu đẹp đẽ và đầy tiếc nuối bắt đầu. Tôi nghĩ, nếu Tonya không xin lỗi Pável thì sao? Nếu Tonya ra vẻ tiểu thư quý tộc mắng mát cậu nhóc nghèo thì sao? Vậy thì sẽ chẳng có "Thép đã tôi thế đấy". Một người cao quý mà không nhận thức được sự cao quý của mình mới là sự cao quý thực sự; một người cao quý có thể vì sai lầm của bản thân mà xin lỗi một kẻ thấp kém hơn mình thì mới đáng quý làm sao. Tôi cũng giống như Pável, đã yêu Tonya ngay từ khoảnh khắc Tonya cất lời xin lỗi. Nói yêu thì còn hơi sớm, nhưng ít nhất trong lòng đã tràn ngập thiện cảm với cô ấy, bức tường giai cấp đang âm thầm sụp đổ. Tiếp theo là Pável và Tonya thi chạy, vì yêu đương mà quên mất việc đốt lò; kỷ luật lao động luôn có mâu thuẫn với yêu đương, xưa nay hay kim cổ đều thế cả. Tiểu thư quý tộc xinh đẹp chạy phía trước, thợ đốt lò chạy đuổi theo phía sau... Khoảnh khắc kích thích nhất đã đến: cơ thể tràn trề sức sống thanh xuân của Tonya vô tình hay hữu ý tựa vào lồng ngực của Pável... Xem đến đây, những giọt nước mắt hạnh phúc tuôn rơi từ khóe mắt của cậu nhóc ngốc nghếch vùng Đông Bắc Cao Mật. Tiếp theo đó, Pável cắt tóc, mua áo sơ mi, đến nhà Tonya làm khách... Tôi đọc cuốn sách này đã hơn ba mươi năm trước, sau đó chưa từng giở lại, nhưng tất cả vẫn hiện ra trước mắt, ngay cả một chi tiết cũng không quên. Hồi làm lính tôi từng xem bộ phim chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết này, nhưng vô cùng thất vọng, Tonya trong phim hoàn toàn không phải Tonya trong tưởng tượng của tôi. Pável và Tonya cuối cùng vẫn đi về hai ngả, trở thành hai chiếc xe chạy trên hai con đường, ai đi đường nấy. Hồi đọc đến đoạn này, tâm trạng trong lòng tôi khó mà diễn tả cho rõ. Tôi nghĩ nếu tôi là Pável... nhưng tiếc là tôi không phải Pável... Tôi không phải Pável nhưng cũng không thể quên đêm vô cùng ấm áp ngọt ngào trước lúc chia ly... Con chó dữ dội nhà Tonya, lông chó ấm áp, da thịt Tonya mát rượi... Mẹ của Tonya nhân hậu biết bao, tỏa ra hương thơm của sữa và bánh mì... Sau đó gặp lại nhau trên công trường làm đường, nhưng giữa những người yêu cũ đã dựng lên bức tường tối tăm, giai cấp và đấu tranh giai cấp, đáng sợ làm sao. Nhưng cũng không thể nói Pável sai, Tonya cho dù có kết hôn với Pável, thì cũng nhất định sẽ không hạnh phúc, bởi vì khoảng cách giữa hai con người này thực sự quá lớn. Pável sau đó lại yêu Lida - nữ cán bộ Đoàn thanh niên kia, đó là tình yêu trong thời kỳ cách mạng, dẫu cũng có điểm cảm động, nhưng so với mối tình đầu với Tonya, lại thiếu đi cái thứ tình điệu vấn vương lưu luyến ấy. Cuối cùng, Pável xui xẻo tột cùng lại kết hôn với Darya xanh xao nhợt nhạt. Cuộc hôn nhân này chẳng có lấy một chút tình điệu lãng mạn nào. Đọc đến đây, hình tượng của Pável trong tâm trí thời thơ ấu của tôi liền trở nên lu mờ tẻ nhạt.

Đọc xong "Thép đã tôi thế đấy", "Cách mạng Văn hóa" liền bùng nổ, câu chuyện đọc sách thời thơ cấu của tôi cứ thế mà kết thúc.