Vài năm trước tôi tới thăm trại tập trung Bergen Belsen ở Đức. Trong sự im lặng tàn khốc tôi đi qua những hố chôn tập thể, nơi chồng chất thân xác duỗi dài của hàng nghìn nạn nhân của sự ghê rợn, tôi tự hỏi nơi đâu chôn giấu phần còn lại của đứa trẻ đã di tặng cho chúng ta bằng chứng xúc động nhất về sự tàn bạo của Quốc xã, về niềm xác tín rằng câu chữ là nơi trú ngụ vững chắc và kiên cố nhất, vì những khối đá xây nên nó được gắn chặt bằng vữa của ký ức. Tôi tiếp tục đi và tìm kiếm nhưng không thấy chút dấu vết nào dẫn tôi đến phần mộ của Anne Frank.
Những tên đao phủ đã thêm vào cái chết thể xác cái chết thứ hai của lãng quên và vô danh. Một người chết là một vụ tai tiếng, nghìn người chết là một con số thống kê, Goebbels [1] từng khẳng định, rồi đám quân nhân Chile, Argentina và đồng đảng đội lốt dân chủ của chúng còn tiếp tục nhai đi những lời này. Rồi những Milošević, Mladic và đồng đảng đội lốt nhà thỏa hiệp hòa bình nhại lại. Rồi những kẻ tàn sát ở Algeria, nơi vẫn tưởng gần kề châu Âu đến vậy, dùng để nhổ vào mặt chúng ta.
Bergen Belsen chắc chắn không phải nơi để đi dạo, vì nơi đây nỗi nhục nhã đè nặng đến nghẹn thở, và để trả lời cho câu hỏi đầy ám ảnh “Bản thân tôi có thể làm gì để điều này không tái diễn?” vang lên niềm tham ái được tìm biết và kể lại câu chuyện của từng nạn nhân nơi đây, được bám níu vào ngôn từ như thông mưu duy nhất chống lại quên lãng, được kể lại, được gọi tên những sự kiện vẻ vang hay vô nghĩa của cha anh, những mối tình, những đứa trẻ, những người hàng xóm láng giềng, bạn bè ta, để làm cho cuộc sống này trở thành một công cụ chống lại quên lãng, vì như nhà thơ Guimaraes Rosa từng nói, kể ra chính là phản kháng.
Ở cuối trại, ngay cạnh nơi những lò hỏa táng ô nhục mọc lên, trên mặt một phiến đá sần sùi, có ai đó - nhưng là ai? - đã dùng mũi dao hay một cái đinh khắc lên đó lời nhắn cảm động nhất trên cõi đời này: “Tôi đã ở đây và sẽ chẳng có ai kể lại câu chuyện của tôi.”
Tôi đã tận mục tác phẩm của nhiều danh họa nhưng, mong họ thứ lỗi, cho tới nay, ngoài bức Tiếng thét của Munch chưa có bức nào gây cho tôi xúc cảm mạnh mẽ đến vậy. Tôi đã chiêm ngưỡng vô số tượng khắc nhưng niềm đam mê và sự dịu dàng được diễn tả bằng một thứ ngôn ngữ mà những con chữ không bao giờ đạt tới được này tôi mới chỉ thấy trong tác phẩm của Augustín Ibarrola. Tôi hẳn đã đọc đến hàng nghìn cuốn sách nhưng chưa có bản văn nào lại có vẻ tàn khốc, bí ẩn, vừa đẹp lại vừa đau xé như dòng khắc trên phiên đá ấy.
“Tôi đã ở đây và sẽ chẳng có ai kể lại câu chuyện của tôi”, được viết khi nào? là của một phụ nữ? hay nam giới? Họ viết khi nghĩ đến câu chuyện của riêng mình, duy nhất, đặc biệt hay có lẽ là nhân danh tất cả những người không được nói đến trên báo chí, những người mà tiểu sử chỉ là một lối nhỏ bị lãng quên trong những con phố của cuộc đời này?
Tôi không biết mình đã đứng trước phiến đá đó bao lâu, nhưng trời càng dần tối tôi càng thấy có thêm những bàn tay khác xoa lên dòng chữ khắc như để nó không bị lớp bụi lãng quên che mờ: một phụ nữ Nga, Vlaska, khi đứng trước bộ xương khô của biển Aral đã kể tôi nghe cuộc tranh đấu của cô chống lại sự điên rồ mà tột đỉnh của nó gây ra cái chết của một vùng biển hồ mặn đầy sức sống. Một người Đức, Friedrich Niemand - Friedrich Không Ai Cả - bị khai tử năm 1940 và cũng chính là người cho đến năm 1966, vẫn đang mòn gót giày trong những bộ ngành và những đền đài quan liêu khác để chứng minh rằng anh vẫn còn sống. Một người Argentina, Lucas, chán ngấy trước những diễn văn đạo đức giả, đã quyết tâm cứu những cánh rừng thuộc dãy núi Andes phía Tây Argentina bằng chính hai bàn tay mình. Một người Chile, thầy giáo Galvez, người trong một cuộc lưu vong mà ông không bao giờ hiểu nguyên nhân thực của nó mơ về những phòng học cũ và thức dậy thấy tay đầy bụi phấn. Một người Ecuador, Vidal, phải chống lại những trận đánh đập của chủ đất vì tội viện dẫn Greta Garbo [2] . Một phụ nữ Uruguay, Camila, người vào tuổi bảy mươi đã quyết định rằng tất cả trẻ em bị truy đuổi đều là thành viên của gia đình bà. Một người Ý, Giuseppe, tới Chile do nhầm lẫn, lập gia đình do nhầm lẫn, có được những bạn bè thân tín nhất do nhầm lẫn, được hạnh phúc do một nhầm lẫn khổng lồ khác nữa và đang đòi quyền được nhầm lẫn. Một người Bengal, Mister Simpah, người yêu những con tàu và vừa đưa chúng ra bãi thải vừa kể lại cho chúng nghe vẻ đẹp của những vùng biển mà chúng từng ngang dọc. Và người bạn Fredy Taberna của tôi, người vẫn cất tiếng hát khi đối mặt với những kẻ ám sát anh...
Tất cả họ và nhiều người khác nữa đã từng qua đây, xoa tay lên những từ khắc trên phiến đá này, và tôi hiểu ra rằng mình phải kể ra những câu chuyện của họ.
--------------------------------
❀ ❀ ❀
[1] 1*Paul Joseph Goebbels (1897-1945), chính trị gia người Đức, Bộ trưởng Bộ Giác ngộ quần chúng và Tuyên truyền của Đức Quốc xã từ 1933 đến 1945. Goebbels là một trong số những trợ lý gần gũi và thuộc hạ tận tâm nhất của Adolf Hitler. (Mọi chú thích nếu không có lưu ý gì thêm đều là của người dịch)
[2] 2* (1905-1990) nữ diễn viên người Mỹ gốc Thụy Điển, một trong những diễn viên nổi tiếng nhất Hollywood thập niên 1920, 1930.
