Một, Văn hiệp
Các nhà văn hình như bỗng nhiên tề tựu ở Vũ Hán. Ngày nào tôi cũng có thể gặp gỡ những người bạn văn chương mới. Tôi từ trước đến nay sống ở miền Bắc, lại không thích đến Thượng Hải, cho nên những người bạn trong giới văn nghệ mà tôi quen biết không nhiều lắm, những bậc tên tuổi trong giới kịch nghệ thì tôi hoàn toàn không quen ai cả. Bây giờ, tôi đã có cơ hội gặp gỡ họ.
Các vị Quách Mạt Nhược, Mâu Thuẫn, Hồ Phong, Phùng Nãi Siêu, Ngải Vu, Lỗ Ngạn, Uất Đạt Phu, đều đã gặp mặt. Ngoài ra, còn gặp các vị trong giới kịch nghệ như Dương Hàn Sênh, Tống Chi Đích, cùng rất nhiều đạo diễn tên tuổi và nghệ sĩ nổi tiếng.
Bạn bè gặp nhau, không hẹn mà cùng đều muốn tổ chức Hiệp hội Giới văn nghệ toàn quốc kháng địch, để có thể đoàn kết lại một chỗ, cùng chung sức vì nền văn nghệ kháng chiến. Tôi không phải là người thích gây chuyện hay náo nhiệt, nhưng mọi người đã hẹn tôi tham gia, tôi cũng không tiện từ chối. Thế là, tôi liền tham gia công tác trù bị.
Việc trù bị diễn ra tương đối nhanh chóng. Đến ngày 27 tháng 3 năm sau, đại hội thành lập đã được khai mạc. Người làm văn, ngày thường thoạt nhìn có vẻ hơi lất phất lất phất, đến lúc gặp việc lớn việc chính sự, họ có thể làm việc rất hăng hái, rất khẩn trương. Thời gian trù bị của Văn nghệ hiệp hội không có lấy một đồng, nhưng mọi người sẵn sàng bỏ tiền túi, sẵn sàng cạy cục đi lại, sẵn sàng tự túc xe ngựa. Dựa vào tinh thần đồng tâm hiệp lực điểm ấy, mọi người đã tổ chức thành công đại hội, hơn nữa còn tổ chức rất long trọng, đàng hoàng.
Đại hội thành lập "Văn hiệp"
Ngày 27 tháng 3 năm Trung Hoa Dân Quốc thứ hai mươi bảy, Hiệp hội Giới văn nghệ toàn quốc kháng địch đã tổ chức đại hội thành lập tại hội trường Tổng thương hội Hán Khẩu.
Tôi là một trong các ủy viên trù bị, đáng lẽ tối ngày 26 phải qua sông (tôi ở Vũ Xương) để chuẩn bị cho công việc ngày hôm sau. Trời mưa đường bẩn, lại buộc phải viết xong một bài văn ngắn, nên tôi lười biếng không đi; dĩ nhiên trong lòng biết rõ mọi việc trù bị đã hòm hòm rồi.
Thời tiết Vũ Hán lúc nắng lúc mưa, bất định lạnh ấm thất thường. Gió mưa hôm nay chắc chắn khó mà dựa vào đó để đoán ngày mai âm u hay quang đãng. Năm giờ sáng ngày 27, tôi đã nằm không yên.
“Thời tiết xấu là thời tiết tốt”, đây đã là câu cửa miệng được đúc kết từ sự khủng bố của các vụ không kích; tôi vô cùng mong mỏi thời tiết xấu — tức là tốt. Giả sử trời nắng chang chang, mà máy bay địch lại kéo từng đàn đến sớm, những người đến dự hội họp hoàn toàn không thể đi đến được, chẳng phải sẽ rất tệ sao? Còn như hội đã họp rồi, nếu lại có còi báo động, thì lại dễ xử trí hơn; tiền tuyến và hậu phương, đã không thể phân biệt nữa, thì còn ai sợ chết cơ chứ?
Sáu giờ, tôi nằm thế nào cũng không nằm được nữa. Dậy nhìn ra, một vầng nhật hồng đang rọi trên những kiến trúc bằng đá trắng của Đại học Vũ Hán. Rửa mặt xong, liền bước ra ngoài. Nghĩ bụng, dù có không kích, cứ đến được bờ bên kia là có cách giải quyết, chỉ sợ bị kẹt lại ở bờ bên này, sốt ruột không lên được phà. Vội vã rảo bước đến bờ sông, sương mù rất dày, tiếng nước tiếng buồm, rùa sơn ẩn hiện, rất đẹp mắt, dần dần cũng thấy yên tâm. Đến Hán Khẩu, sương mù hơi tạnh, mới có tám giờ.
Đầu tiên đến nhà in Tam Hộ tìm hai anh lão Hướng và Hà Dung. Hai người họ đều đã dậy, đại khái đều vì phấn khởi mà đi họp. Ngủ không nổi cơ mà, anh Hà Dung ngày thường vốn rất thích ngủ muộn. Ngồi một lúc, mắt mọi người đều đổ dồn vào ánh nắng chiếu qua cửa sổ, cảm thấy bất an. "Trời này thì không đảm bảo rồi", cuối cùng câu đó cũng thốt lên; tiếp theo đó là: "Chúng ta đi thôi!"
Trước cửa lớn Tổng thương hội kết hoa lụa, một dải vải trắng vắt ngang con đường cái rộng lớn, viết những chữ đen hùng vĩ. Tiên sinh Lâu Thích Di đã đứng ở trong cửa, tay cầm những dải lụa đủ màu, chuẩn bị phát cho những người đến dự hội đeo; nghe nói, ông ấy đã đến từ lúc bảy giờ. Trong hội trường chưa có mấy người, biểu ngữ vải trắng cùng hoa tươi trên đài đặc biệt nổi bật rõ ràng rực rỡ. Dải vải trắng viết dòng chữ "Văn chương xuống nông thôn, văn chương vào quân ngũ" ấy, vì chữ viết rất thanh tú, lại càng sinh động bắt mắt. Ngoài ba bốn dải vải trắng này ra, không có biểu ngữ nào khác, ngược lại rất trang nghiêm đàng hoàng.
Người gặp đầu tiên là hai vị Vương Bình Lăng và Hoa Lâm, vì bố trí hội trường mà hai ông đều chịu rất nhiều vất vả; tiên sinh Bình Lăng cười nói: "Tôi đã đến từ lúc sáu giờ!"
Người càng lúc càng đông, chỗ ký tên chen chúc thành một cục! Ký tên xong ai nấy đều vui mừng đeo dải lụa và dải vải trắng lên — trên dải lụa in mấy chữ đại hội thành lập, trên dải vải viết tên người, để khi bắt tay nhau là biết ai với ai ngay. Bước vào hội trường, mọi người thành từng nhóm ba năm, người đứng kẻ ngồi, trò chuyện vô cùng vui vẻ. Lại có người bước vào, quen hay không quen, chặn đường bắt tay, chẳng ai cảm thấy xa lạ hay câu nệ. Dần dần, những nhóm đang ngồi ấy liên kết thành nhóm lớn hơn, hoặc thậm chí liên kết thành cả một hàng; những người đứng hình như để tỏ ý phục tùng số đông, cũng đều ngồi xuống. Người chụp ảnh tới rất nhiều, thấy chưa khai hội, liền từ đó tách ra mời các nhà văn ra ngoài chụp ảnh. Lúc này, những tiên sinh làm biên tập san vật trong hội viên, đều ôm lấy san vật của mình, phân phát cho mọi người. Tuyên ngôn đại hội đã in sẵn, thư gửi các nhà văn thế giới, dự thảo điều lệ, thư gửi nhà văn văn nghệ Nhật Bản, vốn đã ở trong tay mỗi người, bây giờ lại thêm mấy loại san vật nữa, trong tay cầm xém không xuể, đành phải ôm vào ngực, đứng hay ngồi đều cảm thấy có chút niềm vui không quá thuận tiện.
A, tôi đã nhìn thấy tiên sinh Phong Tử Khải! Hằng mong gặp mặt ông ấy mà không có cơ hội, lại hoàn toàn không ngờ ông ấy lại đến Hán Khẩu, hôm nay bất ngờ gặp ở đây, quả thực là kinh ngạc đến phát cuồng. Bộ râu của ông ấy, tôi nhận ra, đã từng nhìn thấy ảnh chụp. Sắc mặt của ông ấy (trên ảnh chụp là không nhìn thấy được) hóa ra trong âm có sáng, không trắng trẻo như tưởng tượng của tôi. Đôi mắt của ông ấy, vừa vặn hợp với khuôn mặt, một cỗ chính khí, sáng mà không lơ lửng, thanh tú mà thành phác. Lời nói của ông ấy, cử chỉ của ông ấy, cũng đều đáng yêu mà đáng kính như vậy. Ông ấy biểu lộ sự thân thiết không biết phải làm sao cho phải, mà lại không hề hoảng hốt hối hả. Tiếng phổ thông của ông ấy hình như không được lưu loát lắm, thế nhưng đôi mắt lại bộc lộ tình cảm trầm ổn chân thành.
Ngồi bên cạnh ông ấy là tiên sinh Tống Vân Bân, cũng là lần đầu gặp mặt. Nói chuyện mấy câu, ông ấy liền bảo tôi viết dăm ba bài cảo, chuẩn bị để ra số đặc biệt cho ngày Thiếu nhi. Tôi vội vàng nhận lời ngay. Ở Vũ Hán, bất cứ ai đến hẹn bài đều phải nhận lời; người biên tập đòi tận mặt, chậm trễ một chút, nhất định sẽ bị kéo đi ăn cơm; ăn cơm của bạn bè rồi, mà bài viết lại kém cỏi, chẳng phải sẽ tăng thêm một tầng hổ thẹn sao?
Vừa trò chuyện với hai vị ấy vài câu, tiên sinh Chung Thiên Tâm đã đi tới. Ban nãy đã gặp ông ấy rồi, tám năm không gặp, câu chuyện dĩ nhiên là rất nhiều; thôi được, tôi đành rời bỏ hai vị Phong Tống mà tìm anh Thiên Tâm vậy; huống hồ, anh ấy còn đang đợi tôi giới thiệu bạn bè cho cơ mà. Lần này anh ấy từ Quảng Cảng tới. Béo lên rất nhiều, thái độ vẫn điềm đạm mà không trì trệ như thế. Hai chúng tôi lại trò chuyện một lúc; nhắc đến rất nhiều bạn cũ, đều đã khó mà gặp lại; thế nhưng hiện tại có ngần ấy bạn bè giới văn nghệ, tụ họp một đường, đâu phải chuyện dễ dàng gì nhỉ!
Người càng lúc càng đông. Nữ tân bắt đầu nhờ mọi người ký tên. Tôi rất ngưỡng mộ họ, có thể có được cơ hội tốt như vậy; đồng thời, lại vô cùng hổ thẹn, chữ viết của bản thân lại tệ hại như thế, từng trang một chuyên đi làm hỏng giấy của người ta — mà lại là loại giấy rất trang trọng nữa chứ!
Sắp khai hội, vừa thoáng nhìn thấy tiên sinh Uất Đạt Phu. Từ lâu đã nghe đồn, ông ấy là người vô cùng lẫm liệt quang minh, đáng tiếc không có cơ hội gặp mặt một lần. Vội đuổi theo để bắt tay với ông ấy, quả nhiên ông ấy là một nam nhân hào sảng. Ông ấy vô cùng tự nhiên, vô cùng đại phóng, không cố ý thân thiết, mà đích thực là thân thiết. Đang nói chuyện với ông ấy, tiên sinh Quách Mạt Nhược tới, cũng là lần đầu gặp mặt. Chỉ nói chuyện với tiên sinh Quách một câu, mấy người bạn ở ban thư ký đại hội liền giục mọi người về chỗ ngồi, để chuẩn bị đánh chuông khai hội. Các quan trưởng cơ quan đảng chính, đoàn chủ tịch danh dự, và đoàn chủ tịch, đều ngồi trên đài. Người thu hút sự chú ý nhất trong đoàn chủ tịch danh dự, là nhà văn danh tiếng Nhật Bản – tiên sinh Lộc Địa Hằng, vóc người tính ra không quá thấp, gầy gò; khuôn mặt tái nhợt, mái tóc dày dặn, ông ấy trông không giống người Nhật lắm. Tiên sinh Hồ Phong đi bên cạnh ông ấy, giới thiệu ông ấy với mọi người. Tấm lưng ông ấy thẳng tắp, mà eo với tay đều sẵn sàng cúi chào bắt tay người ta, thái độ trong sự hơi câu nệ phô bày sự khẩn thiết, trong sự khiêm tốn hiện rõ vẻ trầm nghị. Cơ thể nhỏ bé của ông ấy, tựa như đang gánh vác trọng trách nặng gấp mấy nghìn mấy vạn lần mình. Trên khuôn mặt ông ấy hiện rõ vẻ ưu sầu, thế nhưng rất dũng cảm, ngẩng cao tấm thân, đến bắt tay với những người bạn chân chính yêu hòa bình, cùng tiến bước trên con đường gian khổ mà có thể vươn tới chính nghĩa. Vợ ông ấy ngồi dưới đài, dáng vẻ rất giống một người phụ nữ Quảng Đông.
Chuông đã gióng lên, toàn thể đứng nghiêm. Cả hội trường không còn nghe thấy chút âm thanh nào nữa.
Tiên sinh Thiệu Lực Tử tuyên bố khai hội, tiên sinh Vương Bình Lăng báo cáo quá trình trù bị, đồng thời đọc điện mừng từ khắp nơi gửi về. Hai vị tiên sinh tổng cộng dùng thời gian mười phút, điều này đưa ra một ám thị rất hay cho những người huấn thị và diễn thuyết — phải ngắn gọn mà tinh tế. Bài huấn thị của tiên sinh Phương Trị và đại diện Trần bộ trưởng quả nhiên đều rất ngắn gọn và trúng trọng tâm. Tiên sinh Lộc Địa Hằng diễn thuyết! Không khí toàn trường căng thẳng đến cực độ, nhìn từ trên đài xuống, hầu như đầu của mỗi người đều rướn về phía trước. Tiên sinh Hồ Phong giới thiệu đơn giản, sau đó những lời nói dẻo dai có lực của tiên sinh Lộc Địa Hằng, giống như dùng hòn đá nhỏ ném xuống nước, chạm đến đáy lòng của mỗi người. Hầu như cứ nói xong một đoạn, tiếng vỗ tay lại rền vang; tiếp theo đó lại là sự tĩnh lặng. Giữa lúc động và tĩnh này, khiến người ta cảm thấy chính nghĩa và hòa bình hãy còn nhân gian, chỉ là những người tầm mắt cao xa mới có thể nhìn thấy, mới chịu bất chấp thế tục mà tiến công vào chốn bỉ ổi hắc ám, đem ánh sáng cho nhân loại. Trách nhiệm của những người làm văn nghệ trọng đại biết bao!
Tiên sinh Chu Ân Lai và tiên sinh Quách Mạt Nhược lần lượt diễn thuyết, đều ngắn gọn và mạnh mẽ. Cuối cùng, hai vị đại tướng bước lên, tiên sinh Phùng Ngọc Tường và tiên sinh Trần Minh Linh Sơ (Trần Minh Sơ). Hai vị này đều là hội viên, họ không những yêu thích văn nghệ, hơn nữa đối với phong trào văn nghệ và sự nghiệp văn hóa cũng vô cùng quan tâm và yêu mến. Trong lịch sử — giống như tiên sinh Chu Ân Lai đã nói — rất khó tìm được đại đoàn kết như thế này, bởi vì văn nhân hay khinh lẫn nhau mà. Thế nhưng, hôm nay không những các nhà văn hòa hòa khí khí ngồi một chỗ, ngay cả các vị đại tướng kháng Nhật cũng là hội viên của chúng ta cơ mà.
Đã đến trưa, không thể mời thêm người diễn thuyết; thực ra những người đáng mời vẫn còn rất nhiều. Tiên sinh Thiệu Lực Tử (chủ tịch) bèn nhờ tiên sinh lão Hướng báo cáo với mọi người: (1) Mời ra cửa ngoài để chụp ảnh. (2) Chụp ảnh xong, đến Phổ Hải Xuân ăn cơm, khách mời và hội viên đều xin miễn cưỡng qua đó. (3) Sau bữa trưa, hội viên liền ở Phổ Hải Xuân tiếp tục họp, đỡ phải chạy đi chạy lại.
Chụp ảnh quả thật náo nhiệt, người cầm máy ảnh anh cản trở tôi, tôi cản trở anh, người đằng sau sốt ruột không thôi, người đằng trước chụp liên hồi. Chụp một hồi lâu, mới đến lượt mọi người đều "thu hoạch đầy bồ" có phần của mình.
Ánh nắng xuân quang ấm áp rọi lên khuôn mặt tươi cười của mọi người, mọi người dắt tay nhau tiến về quán cơm. Già trẻ lớn bé, béo gầy, nam nữ, cao thấp, văn võ, âu phục hoa phục, vừa nói vừa cười, đi hết một con đường. Người trên phố vây lại, đại khái cảm thấy rất kỳ lạ — từ đâu ra lắm kẻ ra vẻ thanh cao chua lòm thế này nhỉ?
Tầng lầu Phổ Hải Xuân đã bày sẵn mười mấy bàn tiệc. Mọi người không kịp vào chỗ ngồi, người thì đi tìm người bạn cũ hằng mong tâm sự để trò chuyện, người thì bận rộn xin chữ ký các tiểu thư — tiên sinh Phùng Ngọc Tường đã bị vây khít nước chảy không lọt. Lúc này, tôi nhìn thấy tiên sinh Lô Ký Dã. Ông ấy béo hơn trước, thơ làm cũng hay hơn — ông ấy đã tức cảnh ngâm thành một bài thất luật; còn nói muốn họa lại bài thơ mừng đại hội thành lập Văn hiệp của tôi nữa. Hai chúng tôi đang trao đổi địa chỉ, đằng trước hô lớn vào chỗ ngồi đi, vào chỗ ngồi đi!
Tôi vội vàng chạy lên trước, tìm được chỗ trống liền ngồi xuống. Thật khéo làm sao, bàn này toàn là thơ nhân! Bên trái là tiên sinh Mục Mộc Thiên, bên phải là tiên sinh Tích Kim, xa hơn chút nữa là Tống Nguyên nữ sĩ, Bành Linh nữ sĩ và Tưởng Sơn Thanh tiên sinh... Một đĩa quýt đã bị tranh giành hết sạch, tôi đành cướp lấy bình rượu. Mới ăn được hai món, chủ tịch tuyên bố, do tôi đọc tuyên ngôn đại hội. Tiên sinh Vương Bình Lăng không biết đã đi đâu mất. Tôi liền trèo lên ghế của ông ấy, cất giọng ngâm đọc. Không ngờ lại mệt bở hơi tai thế này, đọc được nửa chừng, tôi đã đổ mồ hôi rồi. May mà đã uống qua hai chén rượu, chưa đến mức hụt hơi về sau. Đọc xong quay về chỗ ngồi, thức ăn đã bị ăn sạch, không khỏi đau lòng.
Tiên sinh Thịnh Thành đọc bản dịch tiếng Pháp thư gửi tất cả các nhà văn trên thế giới, đọc thực sự rất có công phu, giành được mấy bận tiếng vỗ tay rền vang khắp hội trường.
Một vị tị nạn không biết thế nào cũng ngồi ở đó, ông ấy đứng dậy tự động hát một khúc lưu vong, mọi người cũng hưởng ứng bằng những tràng pháo tay. Ông ấy hát xong, tiên sinh Phùng Ngọc Tường hát một bài ca dùng cơm, lời ca hay, giọng ca lớn, mọi người lại càng vui mừng. Lão tướng quân hát xong, còn mời mọi người một chén rượu, bản thân ông ấy lại không uống, thuốc lá và rượu vốn không có duyên với ông ấy. Tiếp ngay sau đó, tôi lại đi đọc bản thảo gốc gửi tất cả các nhà văn trên thế giới, tiên sinh Tôn Sư Nghị đọc thư gửi nhà văn văn nghệ Nhật Bản do tiên sinh Hồ Phong thảo soạn, tiên sinh lão Hướng tuyên đọc điện văn ủy lạo lãnh tụ tối cao cùng tướng sĩ tiền tuyến. Bữa cơm đã ăn xong.
Còi báo động không kích!
Chút bất an lúc tới dự hội buổi sáng, đã vì sự vui vẻ giữa hội trường và nhà hàng mà quên mất. Thế nhưng, rốt cuộc không ngoài dự đoán, máy bay địch quả nhiên đã đến. Hình như quân địch bạo ngược nhất định phải nhân lúc đám chiến sĩ lấy bút làm vũ khí này tề tựu lại mà uy hiếp, cho chúng kháng Nhật kiên quyết hơn nữa. Quân phiệt Nhật Bản là thứ ngu ngốc như vậy sao? Pháo hỏa tàn sát chỉ đủ để củng cố sự đoàn kết và đồng tâm hiệp lực của dân tộc Trung Hoa mà thôi! Chúng thả thêm một quả bom, chúng ta liền tăng cường thêm một phần quyết tâm kháng chiến. Cảm ơn mấy tên tiểu quỷ nhé!
Còi báo động khẩn cấp!
Chén đĩa trên bàn được thu dọn xuống, mọi người lại ngồi ngay ngắn theo chỗ cũ. Chủ tịch bước lên ghế, thảo luận điều lệ hội. Đang lúc thảo luận, máy bay địch đã đến bầu trời phía trên, pháo phòng không vang lên chiêng trống hỗn loạn, chấn động đến mức cửa sổ lách cách kêu vang. Vẫn tiếp tục thảo luận điều lệ hội!
Điều lệ hội được thông qua, tiên sinh Thích Di tuyên đọc đề án, lần lượt được thông qua, còi báo động vẫn chưa được giải trừ. Tiến hành bầu cử. Phiếu bầu được thu gom lại, chủ tịch tuyên bố ủy thác ủy viên trù bị kiểm phiếu, kết quả bầu cử sẽ được công bố trên báo chí ngày hôm sau.
Báo động giải trừ, giải tán.
Báo chiều đăng tải tình hình thịnh vượng của đại hội, cũng đăng tải việc máy bay địch oanh tạc Từ Gia Bằng, dân thường thương vong hơn hai trăm người! Trả thù thôi! Đồng bào giới văn nghệ hãy gầm thét lên đi! Dân tộc Trung Hoa không được giải phóng, trên thế giới sẽ không có hòa bình; đại hội thành lập đã họp xong vô cùng viên mãn, hãy nỗ lực tiến hành những việc nên làm thôi!
Tổ trưởng tổng vụ
Hội nghị hội lý lần thứ nhất được họp ở nhà Phùng tiên sinh. Trong hội không có tiền, không cách nào chuẩn bị trà cơm, cho nên mọi người đồng tâm hiệp lực bắt Phùng tiên sinh mời khách. Phùng tiên sinh vô cùng vui vẻ, chuẩn bị cho mọi người những món ăn thức uống cực kỳ phong phú, vô cùng thiết thực. Các hội lý đều đến dự, không ai xin phép nghỉ cả. Lúc họp, họa sĩ Tráng Thiện Tử "nghe tiếng mà đến", nguyện làm hội viên. Mọi người bảo ông ấy: "Đây là Hiệp hội Giới văn nghệ, không phải Hiệp hội Mỹ thuật." Thế nhưng, ông ấy lại có một sự giải thích khác: "Văn nghệ chính là văn và nghệ thuật." Mặc dù đây là một sự giải thích xuyên tạc, mọi người lại không nỡ từ chối ông ấy nữa, thế là ông ấy trở thành hội viên của "Văn hiệp".
Sau đó, Thiện Tử tiên sinh đã vẽ cho tôi một mặt quạt vô cùng tinh xảo — trên núi mùa thu đứng một con hổ đen nét vẽ tỉ mỉ. Vì chiếc mặt quạt này, tôi đặc biệt qua sông đến Vinh Bảo Trai, tốn năm đồng tiền, phối một bộ xương quạt. Những người ở Vinh Bảo Trai cũng công nhận đó là một kiệt tác. Mặt kia, tôi nhờ Phong Tử Khải viết chữ lên. Đáng tiếc là, lần đầu tiên mang ra ngoài, liền bị mất trên xe kéo, khiến trong lòng tôi buồn bã mất mấy ngày.
Tôi được bầu làm thường vụ hội lý, và phải đảm nhận chức tổ trưởng tổng vụ. Tôi nguyện làm thường vụ hội lý, mà kịch liệt từ chức tổ trưởng tổng vụ. Trong tổ chức của "Văn hiệp", không có hội trưởng hay chủ tịch hội lý. Lúc soạn thảo điều lệ, mọi người muốn làm cho nó thể hiện chút tinh thần dân chủ, cho nên chỉ quy định thường vụ hội lý chia nhau phụ trách các tổ, chứ không muốn có một kẻ đầu sỏ lớn. Do đó, tổ trưởng tổng vụ, trên thực tế, chính là đại diện đối ngoại, gần giống như chủ tịch hội lý vậy. Tôi không muốn gánh vác trọng trách này. Tôi biết uy tín của bản thân trong giới văn nghệ không đủ, hơn nữa lại không có năng lực làm việc.
Thế nhưng, mọi người bằng mọi giá không cho phép tôi từ chối, thậm chí có người còn tuyên bố, giả như tôi từ chức tổng vụ, bọn họ cũng sẽ không làm nữa. Sợ làm cho cục diện bế tắc, tôi đành phải gật đầu.
Cái này không sao chứ, tôi cứ thế liên nhiệm năm này qua năm khác, trọn vẹn làm suốt bảy năm.
Kế hoạch lên Trường Sa hay nơi khác, đến nghĩ cũng không thèm nghĩ nữa. Sự vụ của "Văn hiệp" đã giam chân tôi ở Vũ Hán.
Tuổi bảy của "Văn hiệp"① —
① Lão Xá đã cống hiến to lớn cho "Văn hiệp", có thể nói không có Lão Xá thì không có "Văn hiệp". Bài viết này là bài tổng kết do Lão Xá viết nhân dịp kỷ niệm 7 năm thành lập "Văn hiệp". Ngoài ra, Lão Xá còn viết "Báo cáo hội vụ" và nhiều bài khác, đều là tư liệu lịch sử trân quý về "Văn hiệp".
Trong mắt tôi, "Văn hiệp" đôi khi ngủ một giấc, chứ chưa từng chết một lần nào.
Khi "Văn hiệp" ở Vũ Hán, hầu như mỗi một hội viên đều biết rất tường tận nhật ký công tác trong hội, bởi vì các buổi tọa đàm và tiệc trà nhiều biết bao, ai ai cũng có thể nghe được hôm qua hội làm những gì, và ngày mai sẽ làm những gì. Hướng đó, tiền quỹ hội hầu như không vượt quá ba trăm đồng bao giờ, thế nhưng sự căng thẳng của công việc cứ như thể chúng ta đang mở một ngân hàng vậy. Hướng đó, mọi người lần đầu tiên nếm trải niềm vui đoàn kết, tự nhiên ai nấy đều muốn trổ tài cao thấp, đem tinh thần, thời gian, và sức tiền tài, cống hiến một chút cho đoàn thể. Hướng đó, giữa chính phủ và các đoàn thể nhân dân có mối liên hệ khăng khít, cho nên mọi người thích làm việc, chính phủ cũng sẵn lòng giao việc cho chúng ta làm. Đó là những ngày tháng vui vẻ.
Đến khi "Văn hiệp" dời đến Trùng Khánh, mọi người về mặt tinh thần vẫn vui vẻ, thế nhưng công việc thì không bắt kịp thời kỳ ở Vũ Hán nữa rồi. Một là giao thông thành núi bất tiện, không giống như ở Vũ Hán nhắn nhau một câu là có thể họp; hai là vật giá dần dần leo thang, túi tiền của mọi người không còn rủng rỉnh như trước nữa; thế là nhật ký hội vụ hình như chỉ có các vị hội lý mới biết, mà các hội viên thì không mấy quan tâm đến nó nữa. Dần dần, vật giá ngày càng cao, trong hội ngày càng nghèo, mà trong hoạt động của đoàn thể lại không thể không ôm giữ thái độ động chẳng bằng tĩnh, "Văn hiệp" liền thường hay chợp mắt một lát. Thế nhưng nó không hề chết. Hội san của nó thường xuyên ra trễ kỳ, nhưng chưa từng đình san. Nó còn tổ chức đoàn thăm viếng tiền tuyến, và phái đại diện tham gia đoàn ủy lạo tiền tuyến. Cứ đến ngày "Thất Thất", nó nhất định đi quyên tiền — mặc cho số tiền nhiều ít, chúng ta luôn muốn đem hết tâm sức mà làm việc đó. Nó tổ chức đủ loại tọa đàm, tham gia nguyệt hội quốc dân và các loại tập hội. Trụ sở của nó vẫn là "nhà mẹ đẻ" của các hội viên.
Nó không chết, cho nên có được sự tín nhiệm của xã hội. Nó vĩnh viễn không cố ý gây thị phi, cho nên chính phủ đối với nó cũng sẵn lòng ban ơn nâng đỡ trợ giúp bất cứ lúc nào.
Năm ngoái, nó phát động quyên góp quỹ trợ giúp nhà văn nghèo bệnh, không tốn mấy công sức, nó liền nhận được mấy triệu bạc. Xã hội coi trọng nó. Số tiền này có tác dụng cực kỳ lớn. Có rất nhiều hội viên đau ốm, vì nhận được tiền trợ cấp mà có thể yên tâm dưỡng bệnh, có nhiều hội viên lưu vong từ Tương Quế ra, giữa đường nhận được tiếp tế nên có thể đến Tứ Xuyên hoặc Vân Nam sớm hơn. Có hội viên đến Trùng Khánh, "Văn hiệp" vì có quỹ tiền, cho nên có thể tiếp đãi họ, cho họ chút an ủi. "Văn hiệp" có lẽ có thể không cần chợp mắt nữa rồi.
Văn hiệp từ ngày 27 tháng 3 năm 27 giáng sinh, cho đến nay đã sống tròn bảy năm. Hội san của nó, "Văn nghệ kháng chiến", từ ngày 4 tháng 5 năm 27 giáng sinh, cho đến hôm nay cũng sống tròn bảy năm. Bảy năm tuy ngắn, thế nhưng đối với một đoàn thể mà nói, đối với đủ loại gian khổ trong kháng chiến mà nói, điều này thực sự không thể tính là chuyện dễ dàng gì, trong bảy năm này, nó đã nghe thấy biết bao nhiêu lần âm thanh bom nổ chứ! Việc nghèo mà vui, ngủ mà không chết của tổng hội "Văn hiệp", cũng ảnh hưởng đến các phân hội của nó. Mặc dù các phân hội ở Hương Cảng, Quế Lâm, Khúc Giang, Tương Phàn đều vì quan hệ quân sự mà kết thúc, thế nhưng các phân hội ở Quý Dương, Thành Đô, Côn Minh vì thế mà càng trở nên náo nhiệt hơn. Lấy phân hội Côn Minh mà nói, nó từng có một thời kỳ cũng chợp mắt. Thế nhưng trong gần hai năm trở lại đây, nó lại hồi sinh rồi, năm ngoái quyên góp quỹ cho nhà văn nghèo bệnh, thành tích của nó còn tốt hơn cả tổng hội Trùng Khánh. Về điểm này, tôi không thể không hô lên một tiếng: "Văn hiệp vạn tuế"!
Hai, "Văn nghệ kháng chiến"
Công tác "bắn pháo" của "Văn hiệp" là xuất bản hội san. Việc này lại làm rất nhanh. Mọi người gom góp ít tiền, gom góp ít bài văn, liền vào ngày 4 tháng 5 phát hành "Văn nghệ kháng chiến". Ngày này chọn rất khéo. "Ngũ Tứ" là sinh nhật của văn nghệ mới, bây giờ lại biến thành sinh nhật của "Văn nghệ kháng chiến". Văn nghệ mới giả như là vũ khí cách mạng xã hội, bây giờ nó đã biến thành vũ khí cách mạng dân tộc, chống đỡ xâm lược.
Ban đầu "Văn nghệ kháng chiến" là san phẩm ba ngày một kỳ. Không được, thế này quá gấp gáp. Thế là, ra đến kỳ thứ năm thì đổi thành san phẩm tuần. Nhiệt tình nhất là mấy vị Diêu Bồng Tử, Thích Di, Khổng La Tôn, và Tích Kim: họ ngày đêm thao tác vì nó, bận rộn ngược xuôi.
Hội san tuy không lớn, nó lại mở ra một kỷ nguyên mới cho văn nghệ san vật — nó là của các nhà viết văn toàn quốc, chứ không phải của một người hoặc mấy người nào đó. Tích cực mà nói, nó muốn dưới đại đề lớn kháng chiến, dung nạp tác phẩm của toàn thể hội viên, trở thành một lá cờ rực rỡ của "Văn hiệp". Tiêu cực mà nói, nó muốn cố gắng tránh những lời qua tiếng lại và những lời phê bình mang tính ác ý gần như trước chiến tranh trên các san vật. Nó phải vững vàng, lại phải hoạt bát; nó phải gom góp ý kiến rộng rãi, lại còn không được đánh mất mục tiêu nhất định của kháng chiến; nó phải ôm ấp mục đích tuyên truyền kháng chiến, lại còn phải duy trì thủy chuẩn văn nghệ khá cao. Điều này không dễ thực hiện cho lắm. Thế nhưng, nó từ đầu đến cuối, không thay đổi bộ mặt vốn có của mình. Từ đầu đến cuối không có một bài văn nào chuyên vì phát tiết tình cảm của bản thân, mà không màng đến đại thể.
“Văn nghệ kháng chiến” ở Vũ Hán tổng cộng ra được hai mươi kỳ. Kể từ kỳ thứ mười bảy, liền được phục san ở Trùng Khánh. Dấu vết biến động này có thể nhìn ra từ giấy viết: mười sáu kỳ trước và bốn kỳ đặc san đều dùng báo giấy trắng để in, từ kỳ thứ mười bảy trở đi, liền đổi sang dùng giấy thổ rồi.
Điều kiện in ấn ở Trùng Khánh không tốt bằng ở Vũ Hán, giấy viết — mặc dù là giấy thổ — cũng cực kỳ thiếu thốn. Do đó, nhân kỷ niệm ngày thành lập "Văn hiệp", hội san từ san phẩm tuần đổi thành san phẩm nửa tháng. Về sau, lại đổi thành nguyệt san. Chính là sau khi đổi thành nguyệt san rồi, nó vẫn có lúc ra trễ kỳ. Kinh phí trong hội eo hẹp và việc in ấn quá bất tiện là hai nguyên nhân quan trọng khiến nó ra trễ kỳ. Thế nhưng, dù khó khăn thế nào đi nữa, nó từ trước đến nay chưa từng đình san. Nó là lá cờ của "Văn hiệp", các hội viên quyết không cho phép nó ngã xuống.
Đến khi Nhật Bản đầu hàng, hội san đã ra đến bảy mươi kỳ.
Tôi không ngại phiền hà thuật lại lịch sử hội san của "Văn hiệp" như vậy, bởi vì nó thực sự là một thứ tư liệu rất đáng coi trọng. Nó không những đăng tải sáng tác văn nghệ thời chiến, cũng phát biểu tất cả ý kiến và thảo luận về văn nghệ thời chiến, hơn nữa còn báo cáo hoạt động của rất nhiều người làm văn nghệ. Nó là văn, cũng là sử. Nó sẽ trở thành một số tư liệu quan trọng nhất trong lịch sử văn học tương lai. Đồng thời nó cũng biểu hiện một số tinh thần đặc thù, khiến người đọc thấy được các nhà văn đã đoàn kết lại với nhau trong kháng chiến như thế nào, từ trước đến nay chưa từng lơi lỏng giương cao lá đại kỳ của họ, tiến công vào quân địch bạo ngược.
Ngoài việc bận rộn làm hội san ra, hầu như tuần nào chúng ta cũng có buổi tọa đàm liên nghị hội. Đó quả thực là những ngày tháng vui vẻ. Biết bao nhiêu người đồng đạo quen biết và không quen biết đều trở thành bạn bè, cùng nhau thảo luận rất nhiều vấn đề về văn nghệ kháng chiến. Họp tiệc trà nhé, mọi người tự móc tiền trà của người đó; trong hội nghèo đến mức "trà thanh kính mời" cũng không làm nổi cơ mà. Sau buổi họp, những người vừa mới nhận được nhuận bút, luôn chủ động mời khách, đi uống rượu, đi ăn cơm bình dân. Ở trụ sở, ở công viên, ở quán cà phê Mỹ, ở nhà bạn bè, ở trong lữ quán, chúng ta đều từng họp. Giả như gặp phải không kích ban đêm, chúng ta liền tắt đèn, mò mẫm trong bóng tối trò chuyện tiếp.
Lúc này những điều mọi người trò chuyện hầu như tập trung vào hai vấn đề: một là làm thế nào để văn nghệ xuống nông thôn và vào quân ngũ, hai là làm sao để văn nghệ phục vụ cho kháng chiến. Vấn đề trước là nguyên nhân khiến mọi người bắt đầu chú ý đến văn nghệ thông tục dân gian; vấn đề sau là khiến mọi người ngoài thơ, tiểu thuyết, kịch ra, còn chú ý hơn đến các thể loại mới như thơ ngâm đọc, kịch đường phố, và văn học tường thuật.
Thế nhưng, kết quả của phong trào thông tục văn nghệ này, nói là văn nghệ thực sự đi sâu vào dân gian và quân đội, chi bằng nói bản thân văn nghệ có được sức mạnh mới, đồng thời sinh ra phong cách mới. Những người làm công tác văn nghệ chỉ có thể gánh vác trách nhiệm thảo luận, thử sáng tác, và xướng đạo, chứ không cách nào tự mình đưa tác phẩm vào dân gian và quân đội được. Điều này cần rất nhiều kinh phí và lực lượng chính trị, mà bản thân nhà văn nghệ vừa không tìm được kinh phí, lại không có lực lượng chính trị. Cứ như thế, nhà văn nghệ muốn đi đến dân gian, đi vào quân đội, đều không tìm thấy con đường nào, đành phải viết ra các ấn phẩm đọc cho quần chúng, đăng trên báo chí san vật mà thôi. Đây là một việc rất đáng tiếc, và không thể làm sao khác được.
Mặc dù một bài từ khúc "Một năm kháng chiến" của tôi, vào ngày kỷ niệm "Thất Thất", đã phát ra hơn một vạn bản; mặc dù "Kháng cho tới cùng" do hai vị Hà Dung và lão Hướng biên tập là san vật chuyên đăng tải các tác phẩm văn nghệ thông tục; mặc dù có người thử đem văn nghệ thông tục mới viết khắc bằng bản gỗ, cho hay có thể đặt cùng một chỗ với "Mạnh Cương Nữ" và "Than ngũ canh" gì đó để bán; mặc dù chẳng mấy chốc Bộ Giáo dục cũng thiết lập xứ biên san ấn phẩm đọc thông tục; thế nhưng phong trào này, về phương diện thực thi, luôn luôn vụn vặt chắp vá không có hiện tượng dấy lên như vũ bão. Tôi biết, những tác phẩm này từ trước đến nay chưa từng có thể đến được thôn quê và trong quân đội — ai bỏ ra lượng lớn tiền vàng, in một phát là in năm triệu bản? Ai vận chuyển chúng đi? Và có chuẩn cho in số lượng lớn hay không, có chuẩn bị đưa đến giữa quân dân hay không? Đều chưa được giải quyết. Không có lực lượng chính trị ở đằng sau nó, nó chỉ có thể trở thành một loại phong trào văn nghệ, một loại phong trào không có hiệu quả thực tế nào mà thôi.
Hội viên Uất Đạt Phu và tiên sinh Thịnh Thành đi ra tiền tuyến để ủy lạo quân đội. Trở về, họ báo cáo với mọi người: trên tiền tuyến ngay cả báo chí cũng không nhìn thấy, đừng nói chi là sách vở văn nghệ. Binh lính không còn cách nào khác, đành phải đến nhà bách tính mượn "Tam quốc diễn nghĩa", và những sách nhàn loại "Thì công án" đọc. Nghe thấy điều này, mọi người càng muốn lập tức viết ra một số ấn phẩm đọc thông tục trước tiên in một hai triệu bản đưa ra tiền tuyến. Chúng ta đích thực là muốn viết, thế nhưng kinh phí in ấn, cùng với biện pháp vận chuyển thì sao? Không ai có thể trả lời. Thế là, mọi người đành chịu trận sốt ruột, mà nghĩ không ra biện pháp nào.