Ba Kim gọi Lão Xá là "tiêu biểu xuất sắc nhất của trí thức Trung Quốc"; Tào Ngu nói ông là "vinh quang của con người đương đại Trung Quốc"; chính phủ từng trao tặng ông danh hiệu "Nghệ sĩ nhân dân"; Chu Quang Tiềm cho rằng tiểu thuyết của ông chỉ đếm trên đầu ngón tay.... Đúng vậy, "Lạc Đà Tường Tử" bán chạy ở Mỹ, "Trà quán" làm rung chuyển châu Âu, Lão Xá tự có địa vị của mình trong văn học thế giới. Mọi người kỳ vọng hiểu thêm về Lão Xá, hiểu về trải nghiệm, tính tình, tư tưởng, nhân cách của ông.... Điều này đòi hỏi những cuốn tiểu sử: tiểu sử do người khác viết, tự truyện, không chỉ có một loại.
Lão Xá từng nảy ý định viết tự truyện, nhưng sau đó lại thôi. Điều này thực chất là một cuốn "chuẩn" "Tự truyện Lão Xá". Tuy tự truyện kiểu này có sự thấm đượm nguyên tắc đọc hiểu của người biên soạn, nhưng độc giả có lẽ sẽ dễ dàng thu nhận được cảm giác không gian thời gian lịch sử chân thực tại thời điểm ấy từ trong đó. Nói chung, con người, đặc biệt là người già, luôn dễ bị chi phối bởi một thứ dục vọng tiềm ẩn: dưới nhận thức và tâm cảnh ở hiện tại để trải qua lại cuộc sống của thời điểm trước kia. Cứ thế, tự truyện liền biến thành sự lý giải lại, thậm chí là nhào nặn lại của người già đối với những chuyện quá khứ thời thanh xuân tráng niên của mình. Từ góc độ này mà xét, tự truyện giả định ngược lại có thể tránh được màu sắc và sai sót này. Mặc dù người biên soạn tự truyện giả định chắc chắn không thể như tác giả kể từ đầu, có thứ tự theo từng thời gian, vớt vác những trầm tích trong ký ức, hơn nữa trong việc sắp xếp tư liệu cũng khó mà đạt được sự hô ứng trước sau thật nghiêm ngặt, nhưng thái độ của người đó có lẽ lại càng bình tĩnh hơn, càng lý trí hơn, càng khoa học hơn, cho nên có lẽ lại càng có thể tiệm cận với sự thật.
Tôi bước chân vào đại học nghiên cứu về Lão Xá từ năm bảy mươi bảy, từ đó về sau liên tục thu nhận được những nhận thức mới, trong lòng dần dần hình thành một Lão Xá sinh động trọn vẹn. Đọc mười sáu tập "Lão Xá văn tập", đọc toàn bộ tiểu thuyết, kịch, thơ cũ của ông, cho đến nay những bài thơ mới, tản văn, thư từ mới được phát hiện... mạch lạc của sự nghiệp sáng tác của ông đã hiển hiện rõ rệt trước mắt tôi. Lão Xá thường giống như Tăng Tử "mỗi ngày ta ba lần kiểm điểm bản thân"; giống như tín đồ Cơ đốc giáo mà sám hối. Lão Xá rất giỏi miêu tả bản thân, ông luôn dùng hình thức "Tôi thế nào..." để giới thiệu bản thân, mổ xẻ bản thân với mọi người, mổ xẻ hành vi trải nghiệm của chính mình, mổ xẻ tư tưởng tình cảm của chính mình. Chúng ta có thể thong thả thu nhận được một bức tranh toàn cảnh về Lão Xá từ trong những tư liệu này.
Đương nhiên, một nghìn độc giả thì có một nghìn Shakespeare. Chốt lại ở chỗ nắm bắt đặc trưng tự truyện của Lão Xá thế nào. Chân dung tự họa của ông là: một con người bình thường, một ngòi bút viết văn — người biết biên soạn đủ loại câu chuyện nhân vật mang các thể loại khác nhau để thổ lộ tình cảm, theo đuổi chân lý — quan tâm đến sinh mệnh, quan tâm đến tiền đồ và tương lai của nhân loại, vì điều này mà tình nguyện cải tạo tư tưởng, bao gồm cả việc từ bỏ tất cả mọi thứ của bản thân. Tôi chính là dựa vào người bình thường, nhà văn, người đi tìm chân lý để phác họa cuộc đời ông.
Cách làm lý tưởng nhất là làm nổi bật trải nghiệm sinh sống và thú vị hành vi của "con người bình thường", chỉ xem đặc trưng "người viết văn" là một loại hành vi, mà thái độ sống "tìm kiếm chân lý" thì hoàn toàn giấu ở bên dưới những sự thật tự thuật. Thế nhưng tư liệu khách quan không dời chuyển theo ý chí của tôi. Nhìn thời niên thiếu, thanh niên của cuộc đời đương nhiên tràn trề thú vị; mà tự thuật cuộc đời của một ngòi bút viết văn chuyên nghiệp chắc chắn sẽ kém sắc hơn "ngôi sao"; tệ hơn nữa: vì tìm kiếm chân lý mà "cải tạo tư tưởng", lấy việc "phục vụ nhân dân" làm sứ mệnh, chỉ chú ý đến sự phát triển của xã hội và tư tưởng, cố ý phớt lờ những chuyện nhỏ nhặt bên mình, điều này không nghi ngờ gì sẽ dẫn dắt chúng ta bước vào quỹ đạo khô khan. May thay, những bài viết mang tính tiểu sử có trọng điểm như thế này: tráng niên "truyền hành", tuổi già "truyền tâm". Muốn điều hòa những điều này cho tốt, thực sự không dễ dàng. Tôi đã nỗ lực hết mức để tự truyện không bị khô héo dần theo sinh mệnh tự nhiên. Ngoài ra, trong việc điều hòa ngữ điệu cũng đã tốn rất nhiều công sức. Để tác phẩm trở thành một chỉnh thể hữu cơ, tôi đã điều phối, hợp nhất, cắt gọt, tổ hợp các tư liệu tự truyện của Lão Xá một cách thỏa đáng. Nhưng nguyên tắc của tôi là: cố gắng giữ gìn nguyên trạng tác phẩm. Ngoài việc cắt gọt, tổ hợp ra, tôi chỉ thêm vào vỏn vẹn một số ít từ ngữ liên kết ngữ khí, dùng ngoặc đơn để đánh dấu, thiết nghĩ sẽ được độc giả thấu hiểu.
Toàn văn được lấy tư liệu trực tiếp từ "Lão Xá văn tập", "Lão Xá thư tín tập" (Thư Tế biên, Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, Nhà xuất bản Văn nghệ Bách Hoa), và phần lớn nhờ vào cuốn "Lão Xá sinh hoạt dữ sáng tác tự thuật" của tiên sinh Hồ Khiết Thanh (Nhà xuất bản Văn học Nhân dân). Ngoài ra, còn tham khảo "Lão Xá niên phổ" (Cam Hải Lam biên, Nhà xuất bản Thư mục Văn hiến), "Lão Xá nghiên cứu tư liệu" (Tăng Quảng Xán, Ngô Hoài Binh biên, Nhà xuất bản Văn nghệ Mười Tháng Bắc Kinh) v.v..
Lão Xá trong lòng tôi là một vị thần thánh. Tôi không dám mạo phạm. Chỉ mong cuốn sách này có thể được độc giả yêu thích, mong độc giả có thể giống như Lão Xá, làm một con người bình thường, làm một con người thành thật, làm một con người kính nghiệp, làm một con người không ngừng theo đuổi chân lý.
Từ Đức Minh