Một, Không kích
Ở Vũ Hán, chúng tôi đều không biết sợ không kích là gì. Gặp những trận tập kích ban đêm, chúng tôi nhất định sẽ "lên cao phóng tầm mắt". Đèn pha rạch tan bóng đêm, vài vạt ánh sáng bạc sục sạo trên bầu trời. Tìm thấy rồi, chúng cùng giao nhau tại một chỗ, rọi vào chiếc máy bay địch sáng lóa, gần như trong suốt ấy. Sau đó, đạn vạch đường màu đỏ, màu vàng bắn ngược lên, pháo phòng không liền đó nổ súng. Có tiếng có màu, quả thực vô cùng tráng quan.
Hai trận đại không chiến vào ngày 29 tháng 4 và 31 tháng 5, chúng tôi đều đứng ở nơi cao để ngắm nhìn. Nhìn máy bay địch bị máy bay ta bắn bị thương, kéo theo làn khói đen tháo chạy, đi được một đoạn, một cụm ánh quang đỏ rực, máy bay địch lộn nhào mấy vòng rồi rơi xuống; mới phấn khích làm sao, sảng khoái làm sao! Có một chiếc máy bay địch suýt chút nữa ở ngay trên đầu chúng tôi, bị hai chiếc máy bay tiêm chúng ta chặn lại, nó trông giống như con gà mái đang muốn ấp ổ, có người bắt nó thì nó cứ nằm im không nhúc nhích vậy, cứ thế ngoan ngoãn bị bắn rơi.
Thế nhưng, vừa bước sang tháng 7, không kích càng trở nên hung hãn hơn, hơn nữa lại chẳng còn những trận không chiến nữa. Tại nơi ở của tôi, có một cái hầm trú ẩn, dọc ngang, cả trên dưới lẫn bốn vách đều được chống đỡ dày đặc bằng những cây cột gỗ, bên trên chất đầy bao cát. Có một hôm, hình như là khoảng hai, ba giờ chiều, có không kích, chúng tôi liền chui vào cái hầm này. Máy bay địch đã tới. Một trận gió lốc, chúng tôi nghe thấy tiếng cát bay đá chạy; ngay sau đó, căn hầm của chúng tôi giống như một chiếc hộp nhỏ bị một người khổng lồ nhấc bổng lên, liên tục lắc lư mạnh mẽ, khiến chúng tôi chóng mặt hoa mắt. Cách hầm chừng ba trượng, một quả bom năm trăm pa-ao rơi xuống, mảnh bom văng tới, đánh nát bét cái vại nước lớn trong sân. Dãy nhà ổ chuột ngay ngoài cửa nhà chúng tôi đều bị đánh sập, trên mặt đường còn có hai hố bom lớn.
Chúng tôi không bị đánh chết, thế nhưng đã biết sợ rồi. Lại có không kích, chúng tôi liền chạy qua đường sắt, trốn vào trong đám cỏ dại ở bãi đất hoang. Trời nóng, cỏ dày, không có gió, đợi đến khi giải trừ không kích, tất cả tất của tôi đều đã đẫm mồ hôi.
Chẳng bao lâu sau, Phùng tiên sinh đưa chúng tôi sang Hán Khẩu. Vũ Sương đã bị bom đạn tàn phá đến mức không còn ra hình thù gì nữa. Phúc Âm Đường ở phố Thiên Gia trúng bom hai lần. Sườn đồi và chân núi Xà Sơn có rất nhiều người chết.
Giã từ Vũ Hán
Bởi vì tôi là Chủ nhiệm Tổng vụ của "Văn Hiệp", tôi nghĩ nếu không đến mức vạn bất đắc dĩ thì sẽ không rời khỏi Hán Khẩu. Chúng tôi vẫn thường tụ tập tiệc tối ở nhà bạn bè, mười bữa thì có tới tám bữa gặp phải không kích, chúng tôi đun một ấm trà, tắt đèn đi, cứ thế trò chuyện trong bóng tối cho đến khi giải trừ không kích. Tiên sinh khuyên chúng tôi mau chóng rời đi, lý do của ông là: "Đến lúc nguy cấp nhất, các vị e là sẽ không tài nào kiếm nổi vé tàu, muốn đi cũng không chạy thoát được!"
Thế là, vào ngày 30 tháng 7, tôi, Hà Dung, lão Hướng, cùng Tiêu Bá Thanh (cán sự của "Văn Hiệp"), liền mang theo ấn tín và những món đồ lặt vặt của "Văn Hiệp", từ biệt Vũ Hán. Chỉ có người bạn Bạch quân và vị phó quan do Phùng tiên sinh phái tới là đến tiễn đưa.
Con tàu là của một công ty Trung Quốc, nhưng lại treo cờ Ý. Đây là một con tàu thiết bị đầy đủ, nhưng mọi thiết bị đều chẳng chịu trách nhiệm gì cả. Cửa cabin có bản lề nhưng lại không đóng kín nổi; quạt điện không chịu quay; móc treo quần áo rơi mất một nửa; cái gì cũng có, mà chẳng có thứ gì dùng được. Nước sôi thì đựng trong thùng gỗ lớn. Tận mắt tôi nhìn thấy một người dì giúp việc người Giang Bắc dùng xong nước rửa chân, lại đổ ngược vào trong thùng nước sôi! Tôi bắt đầu bị kiết lỵ.
Một người quân nhân, mang theo công văn tối mật, muốn xuống tàu ở Thành Lăng Thái Thạch Ki. Tàu không đồng ý cập bến ở đó. Anh ta lỡ việc quân cơ, liền đâm đầu vào cột sắt cuốn dây neo tàu mà chết!
Tàu đến Nghi Xương. Chúng tôi ghé trọ lữ quán. Tôi tiếp tục bị kiết lỵ. Ngày nào cũng có không kích. Ở đây, người đợi tàu rất đông, thế nên rất náo nhiệt — là náo nhiệt, chứ không phải căng thẳng. Người Trung Quốc dường như không biết căng thẳng là gì. Đây có lẽ là một trong những nguyên nhân khiến Nhật Bản xâm lược Trung Quốc thất bại chăng? Người Nhật Bản không hiểu được đạo lý "thong thả bình tĩnh" của người Trung Quốc.
Chúng tôi nhờ một cụ già họ Hoàng mua vé giúp. Cụ là một người vô cùng thành thật thẳng thắn, làm việc ở công ty Dân Sinh nhiều năm. Cụ rất muốn giúp đỡ chúng tôi, thế nhưng ngay cả cụ cũng cứ gãi đầu mãi. Người đông tàu ít, cụ không thể nào tức tốc dựng ra cho chúng tôi một con tàu được. Đợi suốt một tuần, cụ mới coi như mua được cho chúng tôi chỗ nằm — ở trên boong tàu.
Chúng tôi không kén chọn chỗ ở, miễn là không bắt chúng tôi lội nước mà đi là được.
Dường như toàn bộ người Nghi Xương đều lên tàu rồi vậy. Đừng nói là trên boong, ngay dưới ống khói mà vẫn còn mấy chục trẻ em tị nạn nữa. Đến giờ ăn, cơm được dọn suốt ngày đêm. Người bồi trà bưng cơm đi lại như con thoi, in hằn toàn bộ vết bùn dơ trên chân lên chăn với gối của chúng tôi. Tôi buộc phải đi nhà vệ sinh, thế mà vào lúc ba giờ đêm, bên ngoài nhà vệ sinh vẫn còn xếp một hàng dài người chờ đấy!
Tam Hiệp đáng chiêm ngưỡng biết bao. Thế nhưng, chẳng thể ngắm nhìn. Người quá đông, nếu ai nấy đều đổ dồn ra mũi tàu để ngắm cảnh, tàu nhất định sẽ chúi đầu xuống sông, mãi mãi không ngẩng lên nổi. Tôi chỉ có thể liếc nhìn xuống phía dưới, thấy những đầu người — tóc rất đen — đang xoay tít trong dòng nước.
Trùng Khánh
Ngày 14 tháng 8, chúng tôi đến Trùng Khánh. Lên bờ, chúng tôi một mạch chạy thẳng đến Hội Thanh niên. Hai vị Hoàng Thứ Hàm và Tống Giết Nhân ở trong hội đều chào đón chúng ngài, ngặt nỗi khu ký túc xá đã thông báo hết phòng. Lúc này Trùng Khánh đã có rất nhiều nhân viên công vụ và người tị nạn đến tránh nạn, các lữ quán đều rơi vào cảnh quá tải. Còn ký túc xá Hội Thanh niên thì nơi chốn thanh tĩnh, trên giường không có rận, giá phòng rẻ, hơn nữa lại có hầm phòng không ngầm đã được đào sẵn, cho nên lúc nào cũng kín chỗ. Chúng tôi hạ quyết tâm không đi tìm nơi ở khác nữa. Chúng tôi biết rằng, ở trong hội — cho dù là nằm sàn nhà đi nữa — mà xếp hàng chờ đợi, mới là cách chắc chắn nhất. Các vị họ Hoàng nghĩ ra một cách, bảo chúng tôi tạm thời ở trong phòng máy móc. Đây là một phòng máy nhỏ dùng để cất giữ dụng cụ của hội, rất tối, tiếng ồn rất lớn.
Thời tiết vẫn còn rất nóng. Cái nóng của Trùng Khánh vốn rất nổi tiếng. Tôi chưa từng ngủ chiếu tre bao giờ, giờ thì không còn cách nào khác đành phải đi mua một chiếc. Nằm trên chiếu tre, mồ hôi vẫn tuôn như mưa. Tường, bàn ghế, chỗ nào cũng nóng bỏng tay; con người cứ như ở trong lò lửa. Chỉ vào lúc sáng sớm bốn năm giờ, trời dịu đi một chút, thời gian còn lại đều chìm trong khối khí nóng. Trong thành ít cây mà dốc lại nhiều, đội cái nắng gắt gỏng chói chang, chốc chốc lại leo dốc, thực sự chẳng có gì vui vẻ cả.
Đồ đạc ở Tứ Xuyên quả thật rất rẻ, một hào mua mười chiếc bánh nướng rất lớn, một đồng xu mua một chùm nhãn tươi. Thôi được, trời dẫu nóng, nhưng vật giá thấp, sinh hoạt dễ dàng, lòng chúng tôi cũng thấy mát mẻ hơn đôi chút. Trong nhà ăn nhỏ của Hội Thanh niên, chúng tôi bỏ ra chục hai chục đồng xu là có thể ăn no một bữa.
Bạn bè trong "Văn Hiệp" lần lượt kéo đến, chúng tôi thuê được hội sở ở Lâm Giang Môn, bắt đầu làm việc.
Kế hoạch của chúng tôi đã đúng. Chẳng bao lâu sau, chúng tôi từ phòng máy chuyển đến một căn phòng ánh sáng không mấy tốt ở tầng dưới. Qua mấy ngày, lại chuyển sang căn phòng đối diện có ánh sáng khá hơn. Cuối cùng, chúng tôi chuyển lên lầu trên, phòng rộng, ánh sáng tốt, mở cửa sổ ra là nhìn thấy sông lớn và Nam Sơn. Hà Dung tiên sinh và tôi mỗi người chiếm một chiếc giường. Anh ấy biên tập tờ "Kháng Đáo Dụy", tôi viết bài của mình. Anh ấy hằng ngày phải tầm mười một giờ trưa mới dậy. Còn tôi, đến tầm mười một giờ là đã viết xong một hai nghìn chữ cho một ngày của mình. Viết xong, tôi đi ăn trưa. Đợi tôi ăn trưa xong quay về, anh ấy cũng ra ngoài ăn uống, tôi vừa hay có thể ngủ trưa. Bữa tối, hai chúng tôi ăn cùng nhau. Buổi tối, tôi đi ngủ rất sớm, anh ấy bắt đầu làm việc, kéo dài mãi cho đến tận đêm khuya. Cứ thế, chúng tôi tuy ở chung một phòng, nhưng chẳng ai phiền đến ai. Cho đến khi chúng tôi tình cờ đều say khướt, mới quên mất cái hiệp ức bất khả xâm phạm này, mà cùng nhau lớn tiếng cãi cọ một trận.
Tôi bắt đầu chính thức đi học hát đại cổ thư với Phùng Thiếu Phảng tiên sinh. Mất ròng rã mấy tháng trời, mới học được một đoạn "Bạch Đế Thành", điệu hát đều mô phỏng theo phái Lưu (Bảo Toàn). Học được mấy câu như thế này rồi, việc viết khúc từ mới hơi có chút nắm chắc. Trong mấy năm trời, tôi viết rất nhiều đoạn, thế nhưng chỉ có vài đoạn được các vị họ Phùng lựa chọn sử dụng:
"Tân Xuyên Oa Oa" (nội dung là cứu tế trẻ em tị nạn), Phùng tiên sinh hát.
"Văn Manh Tự Thán" (nội dung là xóa nạn mù chữ), Phùng tiên sinh hát.
"Bồi Đô Tuần Lễ" (nội dung là ca ngợi Trùng Khánh), tiểu thư Phú Quý Hoa hát.
"Vương Tiểu Cản Lừa" (nội dung là nông dân kháng chiến), Đổng Liên Chi nữ sĩ hát.
Bốn đoạn trên, thường xuyên được biểu diễn ở bồi đô. Tôi cũng bắt đầu viết kịch bản hí khúc truyền thống — dùng hình thức hí khúc truyền thống để viết những câu chuyện kháng chiến.
Lúc này, tôi còn viết tiểu thuyết dài kỳ cho tờ "Kháng Đáo Dụy" — mang tên "Truyết". Tác phẩm này đã không viết xong. Tờ "Kháng Đáo Dụy" sau đó đình san, thế là tôi cũng không viết tiếp nữa.
Sang năm sau, mùa xuân năm thứ hai mươi tám, tôi bắt đầu học viết kịch bản thoại kịch. Về mặt kịch nghệ, tôi hoàn toàn là một kẻ ngoại đạo, căn bản không phân biệt nổi tiểu thuyết và kịch bản khác nhau ở điểm nào. Bất quá, vì có qua lại với những người bạn trong giới kịch nghệ, thấy họ viết kịch, đạo diễn, biểu diễn, rất thú vị, tôi cũng ngứa ngáy tay chân, quyết định liều lĩnh thử vận may một phen. May là, chuyện gì mà chẳng phải đi từ thử nghiệm đến thành công chứ. Tôi bắt đầu viết "Tàn Vụ".
Mùng ba, mùng bốn tháng năm, máy bay địch cuồng oanh lạm tạc Trùng Khánh. Chúng thả bom cháy — không phải để đánh mục tiêu quân sự, mà là cố ý muốn tiêu diệt Trùng Khánh, gây ra sự khủng bố.
Mấy hôm trước, tôi suýt bị ngạt thở trong hầm phòng không công cộng. Người đông, trời nóng, thời gian không kích kéo dài, không khí trong hầm không đủ dùng nữa. Mùng ba mùng bốn thì tôi đều ở trong Hội Thanh niên, thế nên không phải chịu uất ức gì. Ngày mùng bốn là tệ nhất, còi báo động vì gặp sự cố nên kêu không được rõ cho lắm; chẳng ai dám chắc chắn là có không kích hay chưa, thế nên khi máy bay địch đã bay đến trên đầu, mọi người vẫn còn đang dạo chơi trên phố. Lửa, bốn phương tám hướng toàn là lửa, người chết rất nhiều. Ban đêm tôi chạy đến chỗ Phùng tiên sinh, bởi vì khu vực xung quanh Hội Thanh niên toàn là biển lửa, tôi sợ bị lửa vây khép. Suốt đêm, dòng người cuồn cuộn như nước chảy, chuyển ra ngoài thành.
Trải qua đại nạn này, hội sở "Văn Hiệp" tạm thời chuyển đến Nam Ôn Tuyền, làm hàng xóm với Trương Hận Thuỷ tiên sinh. Tôi cũng sang đó ở mấy ngày.
Bạn bè và Hiệu sách Nhà văn
Con heo của Ngô Tổ Tương tiên sinh
Từ Thanh Mộc Quan đến Ca Lạc Sơn, trong số những người bạn văn mà tôi quen biết thì có thể tính Ngô Tổ Tương tiên sinh là kẻ xa hoa nhất. Anh ấy nuôi một con heo hoa nhỏ. Nghe nói, thân giá của con vật nhỏ này trị giá sáu trăm đồng.
Mỗi lần tôi đến thăm Tổ Tương tiên sinh, đều phải tiện thể bày tỏ lòng kính trọng với con heo hoa nhỏ, bởi vì tôi đã tính toán kỹ lưỡng với Tổ Tương tiên sinh rồi: Giả sử anh ấy cùng tôi rao bán thân, phỏng chừng cũng chẳng có ai bỏ ra sáu trăm đồng để mua!
Có một hôm, tôi lại đến nhà họ Ngô. Mua cho tiểu Giang — thiếu gia nhà Tổ Tương — mấy quả đào chua hơn cả giấm. Xách theo chút đồ đạc, mới có cái cớ để lừa một bữa cơm, nếu không thì thật là quá ngại ngại. Vừa bước vào cửa, tôi liền thấy sắc mặt của Ngô thái thái còn đỏ hơn chiều tà. Trong lòng tôi vừa nghĩ, liền nghĩ ngay đến con heo hoa nhỏ. Giả như con heo hoa nhỏ bị mất, hoặc xảy ra vấn đề gì khác, sự xa hoa của Tổ Tương tiên sinh sẽ lập tức không còn tồn tại nữa! Thăm dò một hồi, quả nhiên là vì con heo hoa nhỏ: nó đã tuyệt thực suốt một ngày rồi. Tôi vô cùng lo lắng, túng quẫn sinh trí khôn, chủ trương cho nó uống chút ki-nin, e là bị cảm sốt rét rồi. Mọi người đều không tán thành chủ trương của tôi. Tôi lại đề nghị ôm nó lên giường đắp chăn ngủ một giấc, đổ ít mồ hôi có lẽ sẽ khỏi chăng? Sao mà biết được không phải là bị cảm mạo chứ? Con heo những năm tháng này còn trân quý hơn cả con người nữa đấy! Mọi người vẫn không tán thành. Sau đó, mời bác sĩ heo đến, tôi vô cùng phấn khích, muốn xem heo uống thuốc thế nào. Bác sĩ heo gói mấy vị thuốc thảo mộc vào trong lớp vỏ tre rất dày, bắt con heo hoa nhỏ ngậm ngang, hai đầu cột ngược ra đằng sau cổ: Cứ như thế, vị thuốc và nước thuốc sẽ từ từ ngấm vào bên trong. Cột kỹ gói thuốc lại, miệng con heo hoa nhỏ trông như mọc ra hai chiếc cánh, tính ra cũng không đến nỗi khó coi lắm.
Cho dù nhà họ Ngô có chút náo loạn, tôi vẫn ăn cơm trưa ở đó — tất nhiên là cảm thấy hơi cấn cấn một chút!
Cách hai ngày, tôi lại đến thăm con heo hoa nhỏ — lần này là chuyên trình thăm bệnh, tuyệt đối không vì gặp người khác; tôi biết bây giờ giá trị của con heo lớn đến nhường nào — trong miệng con heo hoa nhỏ đã không còn gói thuốc đó nữa, hơn nữa cũng đã chịu ăn chút đồ ăn. Mọi người đều rất vui mừng, tôi liền nhân cơ hội đó lừa thêm một bữa cơm, đồng thời đưa ra tuyên bố: Đến mùa đông, phải chia cho tôi mấy cân thịt heo muối. Tổ Tương tiên sinh và phu nhân không suy nghĩ gì thêm liền đồng ý ngay. Ngô thái thái nói: "Mấy cân? Mười cân cũng được! Thử nghĩ xem, hôm đó mà nó cứ thế bệnh liệt giường..." Mọi người nghe xong, ai nấy đều đổ mồ hôi lạnh!
Khái niệm thời gian của Mã Tông Dung tiên sinh
Chiếc đồng hồ của Mã Tông Dung tiên sinh đại khái là, tôi nghĩ là một món đồ trang trí. Dù là hẹn ông ấy họp hay ăn cơm, ông ấy thế nào cũng đến muộn hơn một tiếng đồng hồ, mà đồng hồ của ông ấy lại chẳng hề chạy chậm.
Đến Trùng Khánh, ông ấy phần lớn ở Hiệu sách Nhà văn ở Bạch Tượng Nhị Đạo Nhai. Có chuyện để nói hay không, ông ấy thế nào cũng trò chuyện đến tận hai, ba giờ đêm. Giả sử không phải mọi người đều buồn ngủ đến mức không thốt lên lời nào, ông ấy vẫn chưa nghĩ đến chuyện lên giường đi ngủ. Có người ngồi trò chuyện cùng, ông ấy có thể ngồi liền mạch cho đến hai giờ đêm ngày hôm sau. Đồng hồ, mặt trăng, mặt trời, đều không thể khiến ông ấy chú ý đến thời gian.
Lấy ví dụ nhé, ba giờ chiều ông ấy phải đến Quán Âm Nham để họp, đến hai rưỡi ông ấy vẫn hoàn toàn không có động tĩnh gì. "Tông Dung huynh, chẳng phải ba giờ có cuộc họp sao? Phải đi thôi chứ?" Có người nhắc nhở ông ấy như vậy, ông ấy lập tức đội mũ lên, xách cái gậy gỗ to bằng miệng bát trà, bước ra ngoài. "Bảy giờ ăn cơm nhé. Mau về sớm đấy!" Mọi người dặn dò ông ấy. Ông ấy đáp một tiếng "Nhất định về", rồi vội vã bước ra ngoài.
Đến ba giờ, nếu bạn bước ra ngoài, bạn sẽ thấy Mã Tông Dung tiên sinh đang đứng ở cửa trò chuyện với một bà cụ, hoặc hai em học sinh tiểu học! Dù không phải như vậy, thì trước năm giờ ông ấy cũng chẳng thể bước chân tới Quán Âm Nham. Trên đường hễ gặp một người quen nào, là lại trò chuyện, ít nhất cũng phải mười phút. Nếu gặp người đánh nhau cãi vã, ông ấy phải xông vào khuyên can, thậm chí còn có thể khuyên người ta giải tán xong, rồi bản thân lại đi cãi nhau với một người can ngăn khác! Gặp chỗ nào hỏa hoạn, ông ấy phải xông vào giúp cứu hỏa. Có người đuổi bắt móc túi, ông ấy nhất định phải tham gia, không bắt được thì thôi. Nhìn thấy món đồ mới lạ nào đó, ông ấy phải đến hỏi giá cả, mặc kệ có mua hay không mua. Nhìn thấy bảng thông báo hí kịch, lập tức ông ấy đi mượn điện thoại, hỏi xem còn vé hay không... Cứ như thế, ông ấy từ Bạch Tượng Nhị Đạo Nhai đi đến Quán Âm Nham, có thể đi mất cả một ngày, may là ông ấy còn nhớ việc đi họp, cho nên chỉ đi mất hai, ba tiếng, đến nơi họp, cho dù mọi người đã tan họp rồi, ông ấy vẫn cứ phải ngồi lại hai tiếng, ông ấy trò chuyện ăn ý với bất kỳ ai, chuyện nào cũng thú vị, rất thân thiết, rất tinh tế. Có người vừa mua một sợi dây thừng, ông ấy lập tức cầm lấy luyện nhảy dây — năm mươi tuổi rồi đấy nhé!
Bảy giờ, ông ấy sực nhớ ra phải quay về Bạch Tượng Nhị Đạo Nhai ăn cơm, trên đường về, lại y như cũ khuyên đánh nhau, cứu hỏa, đuổi trộm, hỏi vật giá, gọi điện thoại... Sớm nhất thì tầm tám giờ rưởi ông ấy mới bước chân đến đích. Mồ hôi đầm đìa, ba bước gộp làm hai bước mà đi. Ông ấy bước vào, cơm nước từ lâu đã dọn dẹp xong xuôi.
Cho nên, chúng tôi khi hẹn hò với bạn bè, nếu nói là thời gian nào tùy ý, buổi sáng cũng được, buổi tối cũng được, đằng nào thì tôi cả ngày cũng không ra khỏi cửa, cậu thích đến lúc nào cũng được, chúng tôi liền gọi đó là "Thời gian của Mã Tông Dung"!
Cái nghiên mực của Diêu Bồng Tử tiên sinh
Hiệu sách Nhà văn là một nơi vô cùng thần bí, không tin bạn cứ giao vào đó một bản thảo, rồi ba năm ngày sau lại tự mình đến đòi lại, bạn tuyệt đối sẽ không bảo tôi nói dối đâu.
Nhắc đến hiệu sách, mười phần thì có đến tám chín phần bạn không tìm thấy chủ nhân của tiệm sách — Diêu Bồng Tử tiên sinh. Ông ấy không biết đang ẩn náu ở xó nào. Chăn nệm của ông ấy là bản thảo, gối của ông ấy là bản thảo, trên bàn, trên ghế, trên bậu cửa sổ... toàn là bản thảo. Nói một cách đơn giản nhé, ông ấy đã bị bản thảo chôn vùi rồi. Khi bạn đến đòi bản thảo, bạn có thể chứng kiến một kỳ tích. Giả sử bản thảo quý giá của bạn viết trên mười tờ giấy đi, chủ nhân tiệm sách sẽ lục từ dưới gối ra hai tờ, lôi từ trong túi quần ra ba tờ, tìm trong giá sách ra hai tờ, gỡ từ cửa sổ xuống một tờ, vẫn còn thiếu hai tờ. Bạn đừng vội, ông ấy sẽ lôi từ trong hang chuột ra hai tờ còn lại, không thiếu một tờ.
Chỉ riêng cái nghiên mực của Bồng Tử tiên sinh thôi, cũng đủ khiến người ta kinh ngạc rồi! Đó là một chiếc nghiên đá không thể tả nổi hình thù. Không tròn không vuông, có rất nhiều góc cạnh, có mọi góc độ. Có một chút viền, vết sứt mẻ rất nhiều, phần đáy thì kỳ lạ nhất, bốn phía vểnh lên, điểm chính giữa nhô lên, giống như lưng nén vàng, nó có thể quay tít thò lò trên bàn như con quay, lại còn nghiêng lệch đầu cao đầu thấp, giống như con thuyền giữa sóng dữ. Tôi vẫn luôn cho rằng Tôn Ngộ Không chính là nhảy ra từ hòn đá này đấy!
Đến lúc mài mực, nó sẽ lăn từ đầu bàn này sang đầu bàn kia, hơn nữa tiếng động vang như xe ngựa chạy nhanh. Cứ mười giờ đêm là tôi nhất định đi ngủ, thế mà chủ nhân tiệm sách ở đối diện lại làm việc đến tận trời sáng. Từ mười giờ cho đến sáng ngày hôm ra, ông ấy ít nhất có mười lần, lần này kêu to hơn lần trước — đến lúc đêm yên tĩnh nhất, phỏng chừng đến cả Nam Ngạn cũng cảm nhận được một chút chấn động. Từ khi tôi đến Bạch Tượng Nhị Đạo Nhai, tôi chưa từng có được một giấc mộng đẹp nào, vừa mới chợp mắt, nghiên mực lại kéo đến một trận sấm chớp mưa gió, giấc mộng vì thế mà đứt đoạn. Vào mùa hè, nghiên mực cứ kêu là tôi lại dậy bắt rận. Mùa đông thì quả thực khó xử, đành phải ho mấy tiếng, để hắn nghe thấy mà thôi.
Bây giờ, tôi đã giao một cuốn sách cho Hiệu sách Nhà văn, đợi đến khi xuất bản, tôi nhất định sẽ tốn kém vài chục đồng, tặng cho chủ nhân tiệm sách một chiếc nghiên phẳng lì, không phát ra tiếng động!
Việc cai thuốc lá của Hà Dung tiên sinh
Đầu tiên phải tuyên bố trước: Thuốc lá được nhắc tới ở đây là thuốc lá điếu, không phải thuốc phiện.
Từ Vũ Hán đến Trùng Khánh, tôi vẫn luôn ở chung một phòng với Hà Dung tiên sinh, mãi cho đến tháng 8 năm ngoái. Hồi ở Vũ Hán, chúng tôi đều hút thuốc hiệu "Đại Tiền Môn" hoặc "Sứ Quán"; thuốc "Anh" tiểu đại dường như đều thấy chưa đủ đô. Đến Trùng Khánh, thuốc "Anh" tiểu đại hình như đã biến chất, càng ngày càng "đủ" đô hơn, còn "Tiền Môn" và "Sứ Quán" ngược lại hình như chẳng còn mấy ý nghĩa gì nữa. Dần dần, thuốc hiệu "Đao" và "Cáp Đức Môn" lại trở thành bạn của chúng tôi, mà đối với thuốc "Anh" tiểu đại, bất kể là do ai chủ động đi chăng nữa, hình như ngày càng lạnh nhạt đi, chẳng bao lâu sau, thuốc hiệu "Đao" và "Cáp Đức Môn" lại nảy sinh bất đồng với chúng tôi, có vẻ như sắp tuyệt giao đến nơi vậy. Hà Dung tiên sinh liền hạ quyết tâm cai thuốc lá!
Trước khi anh ấy cai thuốc, tôi đã tuyên bố trước rồi: "Thắt cổ trước, cai thuốc sau!" Vốn dĩ mà nói, cảnh "vợ bỏ con bơ vơ" lưu vong tha hương, ăn không dám bước vào Đại Tam Nguyên, uống thì chẳng qua cũng chỉ là Thanh Nhất Sắc (rượu vàng đắt đỏ, đành phải uống chút bạch càn), bạn gái không dám kết giao, bạn bè toàn là một lũ khất tử nghèo kiết xác, ở thì hai người một phòng, ngủ thì rận bò đầy giường, mà không thèm hút lấy hai điếu thuốc, thì sống làm gì nữa chứ? Thế nhưng, nhìn thấy Hà Dung tiên sinh cai thuốc lá, rốt cuộc tôi cũng bị cảm động, vừa cảm thấy bản thân mình kém cỏi, lại vừa kính phục sự vĩ đại của anh ấy; cho nên khi anh ấy ở trong phòng, tôi hầu như không dám giơ tay lấy thuốc! Để tránh làm lung lay quyết tâm của anh ấy!
Hôm đó Hà Dung tiên sinh ngủ liền mười sáu tiếng, không hút một điếu thuốc nào! Tỉnh dậy, trời đã hoàng hôn, anh ấy liền một mình bước ra ngoài. Tôi không dám đi cùng anh ấy ra ngoài, sợ sơ sẩy đưa cho anh ấy một điếu thuốc, làm hỏng việc cai thuốc! Sau khi lên đèn, anh ấy đã trở về, nét mặt rạng rỡ, ngậm nụ cười, từ trong túi lấy ra một gói thuốc lá cuốn sản xuất nội địa.
"Cậu nếm thử cái này xem," anh ấy khách sáo mời tôi, "Chỉ có một đồng xu một điếu! Có cái này rồi, hình như không cần phải cai thuốc nữa đâu! Chẳng có sự cần thiết nào cả!" Tiếp nhận điếu thuốc, tôi không dám nói gì, sợ làm tổn thương lòng tự trọng của anh ấy. Đối mặt nhau, châm thuốc lên, hai chúng tôi tỉ mỉ thưởng thức. Ngụm đầu tiên quả thực kinh hoàng, thứ nhả ra là khói vàng, tôi còn tưởng anh ấy mua nhầm pháo hoa chứ! Lắng nghe một lát, thấy vẫn ổn, không hề phát nổ, tôi liền bạo dạn hút tiếp. Hút chưa được bốn năm ngụm, tôi thấy muỗi thi nhau bay ra ngoài, tôi rất vui mừng. Vừa hút thuốc, lại vừa đuổi muỗi, quá đỗi trân quý! Hút thêm mấy ngụm nữa, trên tường lại phát hiện ra rận, phỏng chừng cũng sắp dọn nhà, tôi lại càng vui mừng hơn nữa! Hút đến nửa điếu, Hà Dung tiên sinh và tôi cũng chạy té khói ra ngoài, anh ấy thấp giọng nói: "Xem chừng, vẫn phải cai thuốc thôi!"
Lần cai thuốc thứ hai của Hà Dung tiên sinh, kéo dài được nửa ngày trời. Chiều hôm đó, anh ấy mua tẩu thuốc và sợi thuốc về. "Mấy chục xu tiền sợi thuốc, đủ hút ba bốn ngày, việc gì cứ phải cai thuốc cơ chứ!" anh ấy nói. Hút tẩu thuốc được mấy ngày, anh ấy phát hiện ra: (1) Không tiện mang theo; (2) Không dùng sức thì không hút tới; dùng sức thì nhựa thuốc bắn thẳng vào lưỡi; (3) Tốn diêm quẹt; (4) Phải dọn dẹp mỗi ngày, rất phiền phức! Gặp phải bốn tệ nạn này, anh ấy liền từ bỏ tẩu thuốc, mà quay lại hút thuốc lá điếu. "Kẻ đầu tiên chế ra thuốc lá cuốn, chắc là tuyệt tử tuyệt tôn rồi!" anh ấy nói.
Hai năm gần đây, Hà Dung tiên sinh không biết đã cai thuốc bao nhiêu lần rồi, thế mà ngón tay vẫn cứ vàng khè như thế.
"Tàn Vụ" và chuyến đi Kiếm Bắc
Mùa hè đầu năm 39, "Văn Hiệp" nhận được sự tài trợ của Ủy ban Công tác Đảng chính chiến địa, phái ra đoàn thăm chiến địa, do Vương Lễ Tích tiên sinh làm đoàn trưởng, Tống Chi Đích tiên sinh làm phó đoàn trưởng, dẫn dắt La Phong, Bạch Lãng, Cát Nhất Hồng cùng mười mấy vị tiên sinh, đến chiến địa Hoa Bắc để thăm hỏi các tướng sĩ kháng chiến.
Đồng thời, Tổng hội Úy lạo tổ chức hai đoàn úy lạo Nam Bắc, gửi thư thỉnh cầu "Văn Hiệp" phái người tham gia. Hội đồng quản trị ra nghị quyết: Cử Diêu Bồng Tử, Lục Tinh Thanh hai vị tiên sinh tham gia đoàn Nam, bản thân tôi tham gia đoàn Bắc.
Để quyên góp chút ít kinh phí, "Văn Hiệp" nảy sinh ý định tổ chức biểu diễn kịch. Mọi người bàn bạc, lần này viết một vở kịch châm biếm đi, đổi gió chút xem sao. Ai viết đây? Mọi người đều nhìn tôi. Không phải vì tôi biết viết kịch bản, mà là vì có lẽ tôi biết châm biếm. Tôi cảm thấy, thứ nhất, nghĩa bất dung từ; thứ hai, dốc sức thử viết một lần cũng không phải không có ích lợi gì. Chẳng biết một nhà văn cần phải có mấy phần thiên tài, mấy phần công lực. Tôi chỉ biết nỗ lực thì nhất định sẽ không sai. Thế là, tôi đồng ý nửa tháng sẽ giao ra một kịch bản bốn hồi. Dù chưa từng viết kịch bản, thế nhưng từng nghe nói một kịch bản hoàn chỉnh cần phải mất hai năm công sức mới viết thành. Tôi mà chỉ dùng có nửa tháng, quả thực là không biết trời cao đất dày là gì. Bất quá, cũng có nguyên nhân của nó, "Văn Hiệp" muốn biểu diễn vở kịch này vào tháng 5, cho nên không nhanh không được. Hơn nữa, những người bạn có kinh nghiệm viết kịch và biểu diễn kịch, như các vị Ứng Vân Vệ, Chương Mẫn, Tống Chi Đích, Triệu Thanh Các, Chu Bá Huân đều đã đồng ý hiến kế cho tôi, đồng thời sửa chữa giúp. Tôi liền bạo gan lên, trung bình mỗi ngày phải viết ra hơn ba nghìn chữ. Ngày Đại oanh tạc "Mùng bốn tháng năm", tôi đã viết xong nó.
Lòng người dần dần ổn định lại, tôi quay về Trùng Khánh chuẩn bị cho việc đoàn úy lạo và đoàn thăm hỏi xuất phát. Tôi mua hai bộ trang phục Trung Sơn vải xám, chuẩn bị cho chuyến đi xa.
Đương nhiên "Văn Hiệp" sẽ không cho tôi tiền lộ phí, tôi liền xách một bọc chăn đệm nhỏ, mang theo chút tiền ít ỏi của chính mình, tiến về phía bắc viễn chinh.
Trước lúc lên đường, "Tàn Vụ" chưa kịp sửa chữa, đã giao cho Vương Bình Lăng tiên sinh đem đi ấn hành. Tôi đi nửa năm. Lúc tôi quay về, "Tàn Vụ" đã được đem lên sân khấu biểu diễn rồi, rất thành công. Đạo diễn là Mã Ngạn Tường tiên sinh, diễn viên có các vị Thư Tú Văn, Ngô Nhân, Tôn Kiên Bạch, Chu Bá Huân. Đáng tiếc là, tôi đã không được chứng kiến.
Đoàn úy lạo đi Tây An trước, sau đó vòng qua Đồng Quan, đến Lạc Dương. Từ Lạc Dương đến Tương Phàn Lão Hà Khẩu, rồi ra Vũ Quan rồi lại đến Tây An. Từ Tây An chạy đến Lan Châu, từ Lan Châu đến Du Lâm, rồi đến Thanh Hải, Túy Viễn, Ninh Hạ, Hưng Tập, tổng cộng đi mất hơn năm tháng, hơn hai vạn dặm.
Những điều tai nghe mắt thấy trong chuyến trường chinh lần này, đều được ghi lại trong "Kiếm Bắc Thiên" — một tập trường thi chưa viết xong, hơn nữa trông cũng chẳng ra làm sao cả. Ở Thiểm Châu, tôi suýt thì bị bom đánh chết. Ở Hưng Tập, tôi thiếu chút nữa bị lũ quét cuốn đi. Những hiểm nguy và phấn khích này, đều được ghi lại trong "Kiếm Bắc Thiên".
Thi phẩm "Kiếm Bắc Thiên"
Năm 28, 29, 30, ba năm đó, Nhật Bản đã tốn hết tâm cơ, dùng đủ mọi chiêu trò để oanh tạc.
Mùa hè thì tôi buộc phải rời khỏi Trùng Khánh, bởi vì ở trong hầm phòng không tôi không có cách nào viết lách được. Thế là, hễ mùa sương mù qua đi, tôi lại phải chuẩn bị xuống nông thôn, mà Phùng tiên sinh thì luôn phái người đến đón: "Lên chỗ tôi đi thôi, ở trong thành chẳng có cách nào viết lách được đâu!" Mùa hè năm 29, tôi ở trong vườn của Phùng công quán ở Trần Gia Kiều. Trong vườn chỉ có hai gian nhà tranh, thuộc về một mình tôi ở. Bên ngoài nhà có rất nhiều cây cối, trên cây thường xuyên có đủ loại chim chóc hót ca vì tôi — có lẽ là vì chính chúng nó. Tôi viết "Kiếm Bắc Thiên" ở đây.
Tôi chẳng có thiên tài gì ghê gớm, nhưng đối với các thể loại văn nghệ thì đều muốn thử qua một chút. Tiểu thuyết, đã thử rồi, chẳng có thành quả gì kinh ngạc. Thoại kịch, trong kháng chiến mới dám thử một phen, hoàn toàn chẳng ra gì cả. Khúc từ và kịch bản thông tục, cũng từng thử viết một số, cảm thấy vô cùng khó viết, ngoài việc thu được một chút kinh nghiệm và bài học chân thực là "càng tục càng khó" ra, thì chẳng còn gì để kể nữa. Bây giờ, tôi lại ôm lấy thứ nặng ký nhất rồi — thơ! Tôi từng làm thơ cổ, chẳng cao minh cho lắm, nhưng lại cảm thấy vô cùng thú vị, hơn nữa lại có quy chế ràng buộc, việc chắp vá thành một hai bài như thế cũng không phải là quá khó. Mục đích là để học hỏi thêm nhiều, bây giờ thứ tôi muốn làm là thơ mới. Thơ mới quả thực rất khó: Không có quy chế nào ràng buộc cả, tôi viết mãi viết mãi là mất đi sự tự tin, không kìm được mà tự vấn bản thân, đây có rốt cuộc là thơ không? Thứ hai, tôi muốn viết sao cho thật bình dị dân dã, mà lại chẳng có nơi nào để tìm ra ngần ấy chữ bình dị mang ý vị thơ ca, thế là cứ qua lại hồi lâu liền biến thành "thơ cổ viết kiểu mới" hoặc "món Trung ăn kiểu Tây" vậy. Vẫn còn nữa, một mặt tôi không tìm đủ những từ ngữ bình dị mang ý vị thơ ca, mặt khác khi miêu tả phong cảnh sự vật thì tôi lại không thể quét sạch quan niệm thẩm mỹ đã gieo mầm từ thuở nhỏ; tôi không thể ép bản thân biến thành người phương Tây, tròng mắt không chỉ xanh ngắt, mà còn nhìn hoa đỏ thành hoa xanh nữa chứ! Cuối cùng, thơ mới có cần vần hay không, vốn dĩ không thành vấn đề; bản thân tôi lần này lại quyết định dùng vần (trên thực tế là "vần điệu"), hơn nữa còn mô phỏng theo phương pháp gieo vần khá nghiêm ngặt của khúc từ, mỗi dòng đều gieo vần, để khi ngâm đọc nghe vang dội lọt tai. Việc này đơn giản là tự gây khó dễ cho chính mình! Vần không khó tìm, cái quý là ở sự tự nhiên, cũng chẳng hiểu sao càng muốn tự nhiên, thì lại càng tốn sức!
Với những khó khăn kể trên, vốn dĩ nên biết khó mà lui; thế nhưng tôi lại cứ không! Không những không lùi, mà còn muốn viết cho đủ một vạn dòng! Mặt dày mày dạn làm càn thì không được tính là dũng cảm; hơn nữa, văn nghệ quý ở tinh chứ không quý ở nhiều, thứ hôi thối mà càng nhiều thì càng thối hoắc, cái này tôi hiểu. Bất quá, thứ mà tôi muốn viết chính là ký sự du lịch, tuyệt đối không phải dăm ba câu là có thể nói hết được, cho nên buộc phải dài đến vạn dòng. Ở đây, hoàn toàn không phải vì thơ dài của Trung Quốc rất ít, cho nên thích hợp thử làm; hoặc theo lý thuyết nào đó, không dài không được; mà hoàn toàn xuất phát từ việc muốn biến những kiến thức sở đắc trong chuyến đi dài ngày thành "có thơ làm chứng". Vậy thì, có lẽ sẽ có người hỏi: Tại sao không dùng tản văn để viết chứ? Câu trả lời là: Hành trình vội vã, không thể làm được việc gì cũng hỏi cho ra lẽ, cho nên không dám viết tỉ mỉ chuẩn xác từng ly từng tí. Những gì tôi thu hoạch được chỉ là một vài ấn tượng, nếu viết bằng thơ, có lẽ sẽ thích hợp hơn chăng?
Lúc viết lúc dừng, công sức ròng rã một năm chỉ hoàn thành được hai mươi bảy đoạn, tổng cộng ba nghìn dòng. Số nguyên liệu còn lại, chỉ đủ để viết thêm mười mấy đoạn nữa, hoặc có thể gom lại đạt đến con số sáu nghìn dòng. Vì lý do câu nào cũng có vần, trong sáu nghìn dòng có khá nhiều câu dài, nếu tách rời ra sắp xếp lại từ đầu, cũng có thể đủ số lượng một vạn dòng.
Đầu xuân năm 1941, vì thiếu máu, mắc bệnh chóng mặt, mọi công việc đều đình trệ lại.
Sau khi bệnh chóng mặt khỏi rồi, vốn định viết thơ tiếp, thế nhưng cơ thể suy nhược, viết thơ lại vô cùng tốn sức, thế là tôi đành ngậm ngùi gạt bản thảo sang một bên, không dám nhìn thẳng vào nó nữa. Gác lại lâu ngày thì tâm khí ngày càng không vực dậy nổi, cuối cùng đành chuốc lấy kết cục không có sự kiên trì nghị lực — một nhà văn cần phải có sự khéo léo tựa con tằm, nhả ra những sợi tơ có thể dệt thành lụa là gấm vóc, đồng thời, còn phải có một cơ thể cường tráng vạm vỡ như con trâu nữa chứ! Đến cuối năm 1941, nhìn thấy hy vọng viết trọn vẹn toàn bộ bài thơ đã tiêu tan, bèn mang theo vẻ thẹn thùng hổ thẹn giao hai mươi tám đoạn đã hoàn thành cho Hội Văn thưởng in thành sách. Khi nào mới có thể bổ sung viết trọn vẹn toàn bộ bài thơ đây, tuyệt đối không dám nói nữa rồi!①——
① Cuối cùng vẫn không thể bổ sung viết hoàn chỉnh.