Lão Xá Tự Truyện

Lượt đọc: 430 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Tiết Thứ Hai
Thanh Đảo

❊ ❊ ❊

Khi Lão Trương nhậm chức ở Đại học Sơn Đông, ông chưa viết tác phẩm dài tập nào, nhưng tiểu thuyết ngắn, tản văn, hồi ức sáng tác đời sống, tạp văn lại thu hoạch rất phong phú, chỉ có điều về mảng viết văn mang tính tự truyện thì không nhiều bằng hồi ở Tế Nam.

Tôi từ chức ở Đại học Tề Lỗ vào tháng 7 năm Ba hoặc năm Tư, tháng 8 chạy tới Thượng Hải. Tôi đi không phải để dạo chơi, mà muốn xem thử bản thân có thể không dạy học nữa mà chuyên tâm viết văn kiếm cơm ăn hay không. Tôi đã sớm muốn ngừng dạy học. Ở Thượng Hải hơn mười ngày, lòng tôi lạnh ngắt, mặc dù thời tiết đang vô cùng oi bức. Tại sao lòng lại lạnh? Lúc đó vừa sau sự kiện "Một hai tám", ngành xuất bản tiêu điều, các ấn phẩm văn nghệ rất ít, bạn bè ở Thượng Hải bảo tôi đừng mạo hiểm. Tóm lại một câu: Trông chờ hoàn toàn vào việc viết lách thì không đủ ăn.

Đến Thanh Đảo chẳng bao lâu, người bạn thân chí cốt Bạch Dịch Châu qua đời; tôi chạy về Bắc Phì khóc một trận.

Hai chuyện này — không thể chuyên tâm viết lách, và cái chết của người bạn hiền — khiến tôi mãi chẳng thể vực dậy nổi tinh thần; việc muốn làm thì không cho phép làm, người đáng sống thì ngược lại c·hết đi. Phải rồi, tôi biết sống một ngày thì phải nhảy nhót vui vẻ một ngày, tôi vẫn làm việc viết văn như bình thường, thế nhưng trong lòng cứ nghẹn một cục gì đó, nó cứ ì ra ở đấy! Viết không hay? Vì trong lòng nghẹn đến mức hoảng loạn! Tôi vốn là người thích cười, nhưng cười không nổi nữa! Tôi từ trước đến nay viết bài rất nhanh, nhanh và hay dẫu không phải là một chuyện, nhưng viết so sạt một trận suy cho cùng là một việc sảng khoái; hừ, kể từ mùa thu năm ngoái, cái sự sảng khoái viết so sạt ấy không còn nữa. Tôi không tin cái gọi là "Giang lang tài tận", lại càng không tin gần bốn mươi tuổi đã phải tính là người già; tôi nguyện cố gắng viết cho thật lực, khi nào vào quan tài, khi nào mới ngừng mua giấy thảo. Thế nhưng, hoàn cảnh cũng phải cho phép tôi viết thì tôi mới viết được, mới viết cho hay được. Cả ngày bận rộn vớ vẩn, nhấc bút viết lách vào thời gian lẽ ra nên nghỉ ngơi, muốn viết cho hay thực sự không dễ chút nào! Tôi vốn không muốn đổ hết mọi tội lỗi ra ngoài, chỉ nhận mình cao minh. Không, tôi chưa từng nói mình cao minh bao giờ; chẳng qua sự chèn ép từ bên ngoài thực sự khiến tôi "càng" không cao minh hơn mà thôi. Điều này không thể không nói ra, sự không cao minh của chính tôi, với những thứ khiến tôi càng không cao minh hơn ấy, ít nhất mỗi bên phải gánh một nửa trách nhiệm.

Một trường đại học có lẽ cũng giống như một con người, nét đặc sắc của nó ít nhiều đều có liên quan đến nơi nó tọa lạc. Đại học Sơn Đông tuy thành lập chưa bao lâu, nhưng vì nó nằm ở Thanh Đảo, nên không thể không mang chút hương vị Thanh Đảo. Đây cũng là nơi thường khơi mào cho sự hiểu lầm của mọi người. Nói chung, mọi người đại khái sẽ nghĩ thế này: Đặt Đại học Sơn Đông ở Thanh Đảo e là không hợp lắm nhỉ? Sân nhảy, quán cà phê, rạp chiếu phim, bãi tắm... liệu có thể yên tâm đọc sách trong chốn phồn hoa này chăng? Sự phỏng đoán mang tính lo lắng vì yêu mến này, chính là điều chúng tôi muốn giải đáp... Mùa hè ở Thanh Đảo, cũng giống như mùa hè có mùa đông; thế nhưng mọi người dường như chỉ biết mùa hè của nó, mà không biết mùa đông, phỏng đoán phần lớn xuất phát từ đó. Nói thật, tinh thần mà Đại học Sơn Đông thể hiện chính là mùa đông của Thanh Đảo. Phải rồi, lúc Thanh Đảo bận rộn cũng là lúc Đại học Sơn Đông bận rộn, nào là hội học, đoàn tham quan, lớp tập huấn, đôi khi còn đồng thời mượn Đại học Sơn Đông làm hội trường hoặc ký túc xá, vô cùng nhộn nhịp. Nhưng điều này rốt cuộc luôn xảy ra vào mùa hè, mà mùa hè thì chúng tôi cũng nghỉ học cơ mà. Trong khoảng thời gian chúng tôi lên lớp, từ mùa thu đến mùa đông, từ mùa đông đến đầu mùa hè, Thanh Đảo hầu như lúc nào cũng tĩnh mịch. Hoa dại trên núi mùa xuân, ráng chiều ngoài biển mùa thu, là của chúng tôi, những người đến tránh nóng có lẽ đến nằm mơ cũng chẳng nghĩ tới. Còn như sự cô quạnh trong tháng dữ gió lạnh ngày đông, có lẽ cũng chỉ có tiếng đọc sách và tiếng cười đùa trên sân bóng đá của chúng tôi mới có thể địch lại; người nào hơi tham chút náo nhiệt e là ở lại không nổi dù chỉ một tuần. Tôi thường nói, ai có thể sống qua một mùa đông ở Thanh Đảo, thì có tư cách đắc đạo thành tiên. Sinh viên của chúng tôi ở đây hễ ở là trọn bốn mùa đông đấy! Họ sẽ không trở thành thần tiên khi tốt nghiệp — đại khái cũng chẳng ai kỳ vọng họ như thế — thế nhưng thái độ tĩnh lặng trang nghiêm của họ đã được rèn giũa rồi. Một người chưa từng đến Đại học Sơn Đông, có lẽ dễ tưởng tượng rằng, Thanh Đảo vốn là nơi mang đậm phong vị phương Tây, dĩ nhiên sinh viên Đại học Sơn Đông cũng phải ăn mặc kiểu cách, giống như con em Hoa kiều vậy. Hoàn toàn không có chuyện đó. Ký túc xá của Đại học Sơn Đông là doanh trại quân đội Đức năm xưa, mặc dù sau khi đổi thành trường học, trong sân được phủ đầy cỏ ngắn, ven đường cũng được trồng hoa hồng, nhưng nó rốt cuộc vẫn không thoát khỏi vẻ uy nghiêm của doanh trại. Phía sau và phía bên trái trường học đều là những ngọn núi nhỏ, sừng sững vài gốc thông xanh, mỗi khi ngẩng đầu lên vào mỗi buổi sáng là chúng tôi lại nhìn thấy vẻ đẹp của đá núi và rừng thông, nhưng không phải kiểu dịu dàng mềm mại. Trong trường, giả sử chúng tôi ăn mặc chải chuốt kỳ lạ, dẫu không ai liếc nhìn thêm hai lần, cũng thấy có điều gì đó không ổn. Bầu không khí nghiêm cẩn bao trùm không cho phép chúng tôi chưng diện, đi ra ngoài trường, vẫn chẳng cần phải trang hoàng tô điểm gì. Khoảng tháng sáu, tháng bảy, nơi đây quả nhiên muôn hồng nghìn tía, nam thanh nữ tú đông như mây, đúng là một khung cảnh hiện đại tốt đẹp qua đi. Thế nhưng qua khỏi kỳ nghỉ hè, bên bờ biển đến bóng người cũng chẳng có; chúng tôi chắc chẳng cần phải ăn mặc xanh đỏ tím vàng để mời mọc chim mòng biển và cánh buồm xa xôi đến ngắm nhìn đâu nhỉ? Do đó, Đại học Sơn Đông tuy ở Thanh Đảo, nhưng lại rất ít phong vị phương Tây, ngoài đồng phục ra, áo dài vải xanh chính là đồng phục thứ hai. Ngay cả trong thời điểm náo nhiệt nhất tháng sáu, tháng bảy, chúng tôi vẫn cứ như thế, bởi vì sự giản dị đã thành thói quen, mặc áo dài vải xanh lên mang trọn khí phách "thiên hạ hiện đại một mình ta cổ".

Hơn nữa, bất luận Thanh Đảo có là đô thị Tây hóa thế nào đi nữa, suy cho cùng nó vẫn nằm ở Sơn Đông. Hai chữ "Sơn Đông" hoàn toàn có thể dùng làm biểu tượng cho sự giản dị tĩnh mịch, thế nên Đại học Sơn Đông — mặc dù sinh viên không phải tất cả đều là người Sơn Đông — không chỉ là một trường đại học phương bắc, mà còn là trường mang tinh thần "Sơn Đông" đậm nét nhất trong số các trường đại học phương bắc. Chúng tôi thường đến núi Lao Sơn chơi, nhưng ánh mắt lại hướng về núi Thái Sơn, tựa hồ là vậy. Tinh thần này khiến chúng tôi giản dị, khiến chúng tôi chịu được khổ, khiến chúng tôi trầm mặc. Nói theo hướng tốt, chúng tôi có một thứ tinh thần kiên cường mạnh mẽ; nói theo hướng xấu, chúng tôi mang chút vẻ nhà quê. Song, dẫu chúng tôi thực sự mang vẻ nhà quê, chúng tôi vẫn sẽ kiêu hãnh tuyên bố rằng, chúng tôi đang ở đây để chấn chỉnh lại cái sự xa hoa và hư phù hiện đại của những kẻ có tiền có nhàn đến đây tránh nóng, bởi vì chúng tôi là một đám "con cái Sơn Đông" — dẫu là đang ở Thanh Đảo, mà điều thể hiện ra lại chính là mùa đông của Thanh Đảo.

Hai, Thói quen① —

①Bài viết này được công bố, đúng vào lúc Lão Tác từ chức giáo sư Đại học Tề Lỗ để đến Thượng Hải. Đây là áng văn Lão Tác đối mặt với nền văn hóa bán thuộc địa phương Tây để bộc lộ chí hướng và tâm tính của mình.

Không nói đến người khác, lấy bản thân tôi mà nói, tư tưởng dễ thay đổi hơn thói quen. Mỗi khi đọc một cuốn sách, nghe một luận điểm, thậm chí xem một bộ phim, đều có thể khiến bộ não tôi quay cuồng một chút. Cách quay của bộ não giống như con ốc vít, mặc dù là quay, nhưng cũng là tiến về phía trước. Thế nên, mỗi một lần quay, tư tưởng không những biến động, mà còn ít nhiều có sự tiến bộ. Nhớ hồi còn nhỏ, có dạo rất muốn làm "Hoàng Thiên Bá". Hễ xung quanh không một bóng người, liền rút lấy viên ngói hoặc mảnh gạch vỡ, quay đầu khẽ hô: Xem phi tiêu đây! Có một lần, tiện tay phóng cả chai giấm đi như thế, suýt chút nữa thì ăn đòn. Đây là hậu quả của việc nghe truyện "Ngũ Nữ Thất Trinh". Cho đến sau này đọc tác phẩm của Tolstoy và những người khác, cho dù là xem Dương Tiểu Lâu diễn vai "Hoàng Thiên Bá", thì cũng sẽ không bao giờ ném chai giấm nữa. Bạn thấy đấy, đây không chỉ là tư tưởng luôn biến động, mà dù sao đi nữa thì cũng đã cao hơn được một hai bậc rồi.

Thói quen thì không thể như thế được. Lấy việc hút thuốc mà nói, đọc cái gì, xem cái gì, nghe cái gì, đều ngậm điếu thuốc. Thư viện không cho phép hút thuốc, dứt khoát không đến. Sách bảo tôi rằng hút thuốc có hại, thế là muốn cai thuốc, nhưng nghĩ xong rồi, vẫn cứ châm một điếu như thường. Trong bệnh viện trưng bày "lá phổi khói" tôi cũng từng nhìn thấy, cảm thấy khá hoảng sợ, tôi cũng là động vật có phổi mà! Sở thích chút xíu này mà cũng không bỏ được, đến cả lá phổi cũng thấy có lỗi, sao có thể trở thành anh hùng được chứ?! Tư tưởng đã rất cao cả vĩ đại rồi; cho đến khi ăn cơm xong, tư tưởng cao cả vĩ đại lại theo làn khói xanh bay lên trời. Có những lúc thực sự rất kiên quyết, nửa ngày không động đến mấy cuộn giấy trắng nhỏ, hơn nữa còn tự xưng là người có lý trí — đối diện là con người của thói quen. Sau đó chẳng hiểu thế nào lại hít liền ba điếu, tính ra cũng chẳng thấy bị thiệt gì. Phổi có lẽ lại đen đi thêm nhiều, thế nhưng tim vẫn đập, đại khái tạm thời chưa đến mức chết, điều này rất đủ để tự an ủi. Chuyện gì cũng thế. Theo lý mà nói, một kẻ tự cho mình là "hiện đại", ắt nên thường xuyên dắt phu nhân đi dạo trên phố. Tôi cũng từng nghĩ thế, nhưng không làm được. Mọi người nhìn một cái là tôi thấy chột dạ, bèn nói: "Em cứ thong thả đi nhé, chúng ta về nhà gặp sau!" Bỏ mặc phu nhân ở phía sau, tự tôi cất bước sải dài. Cái gì mà "mũi nhọn", "mũi vuông", chẳng thèm chấp mấy thứ đó. Dù nói vậy, rốt cuộc vẫn thấy kém một chút, từ đó về sau không bao giờ cùng nhau đi dạo phố nữa.

Dù thừa nhận phim ảnh văn minh hơn kịch Tuyền, dù thừa nhận tiếng chiêng trống của kịch Tuyên chỉ chuốc lấy nhức đầu, thế nhưng Greta Garbo hay nữ diễn viên tóc đỏ rốt cuộc vẫn không thắng nổi Dương Tiểu Lâu. Tiếng chiêng trống khiến người ta nhức đầu một cách dễ chịu, hình như là thế. Tương tự, kem, cà phê, tắm biển Thanh Đảo, cam Mỹ, đều khiến tôi lắc đầu. Nước mai chua, trà thơm, nhà tắm Dục Đức Phì, đào Phì Thành, từ xưa đã mang lại cảm giác thân thiết như tri âm tri kỷ. Điều này không liên quan gì đến việc đề xướng quốc hóa, mà là thói quen nuôi dưỡng từ tấm bé. Tuổi tác tuy không lớn, nhưng thuở nhỏ của tôi vẫn kịp bước vào thời đại dã ngoại. Thời đó đến hoàng đế còn không ngồi ô tô, có thể tưởng tượng thời ấy dã man cỡ nào.

Nhảy đầm là chuyện văn minh biết bao, vậy mà tôi cũng không có phần. Thanh niên Ấn Độ và thanh niên Nhật Bản, khi nhìn thấy người ta nhảy đầm ở Paris hay Luân Đôn, đều thèm thuồng đến mức nuốt nước bọt. Có một lần, ở Edinburgh, sàn nhảy từ chối không cho sinh viên Ấn Độ vào, mấy người suýt chút nữa thắt cổ tự vẫn. Lại có một lần trên tàu biển tổ chức khiêu vũ, một thanh niên Nhật Bản tức giận đến mức òa khóc, bởi vì không có ai mời anh ta ra nhảy. Có người gọi cái sự thích náo nhiệt này là khỉ bắt chước, tôi lại không hề nghĩ thế. Trong đầu tôi, tôi thấy đây chẳng thành vấn đề gì cả, nhảy nhầm không khiến Ấn Độ độc lập ngay tức khắc, cũng chẳng khiến Nhật Bản diệt vong. Không nhảy thì càng không đến nỗi nào ghê gớm cả. Thế nhưng tôi không nhảy. Một người ăn no rửng mỡ, nhảy nhổm một mình, ngược lại thấy kỳ quái hay ho. Bảo tôi ôm ấp dìu dắt qua lại với một quý cô, nói thế nào cũng tuyệt đối không chịu được. Nhìn vào là thấy ngứa mắt rồi, khỏi phải bàn đến chuyện thực sự ra nhảy. Cái này cũng giống như ăn kem, tôi không có cái khẩu vị đó. Lập tức liên tưởng đến chuyện bị tiêu chảy ngay khi đầu lưỡi vừa lạnh ngát, kỳ thực trong lòng thừa biết là chẳng có nguy hiểm gì.

Lại còn ăn món Tây nữa chứ. Sạch sẽ, có định lượng nhất định, dễ tiêu hóa, những cái đó tôi đều biết. Chỉ là ăn xong món Tây mà không bổ sung thêm một bát hoành thánh hai chiếc bánh nướng, thì luôn cảm thấy uất ức làm sao. Ăn thịt bò còn dính máu, uống nước lạnh, tôi nhất định sẽ bị đau bụng. Tác dụng của trí tưởng tượng. Hết cách với nó rồi, trí tưởng tượng thực sự khiến bụng kêu ùng ục lên được ấy chứ!

Đối với bạn bè, tôi mãi mãi thích kết giao với mấy lão phàm phu thô lỗ. Thi sĩ tóc dài, quý cô mặc Âu phục, nam thanh nữ tú đánh gôn vi mô, học giả nhai chữ múa mép, hoàn toàn không có duyên với tôi. Nhìn không thuận mắt. Lời ăn tiếng nói cử chỉ hành động của mấy lão phàm phu thô lỗ là những thứ chúng ta từ nhỏ đã nghe quen nhìn quen. Hễ nhìn thấy thi sĩ tóc dài, tôi thế nào cũng muốn khuyên anh ta đi cắt tóc trước đã; cho dù tôi phục tài thơ của anh ta mười phần đi nữa, thì mái tóc dài kia của anh ta cũng khiến tôi tức nghẹn cổ họng. Anh trai tôi lúc nào cũng đến chỗ "cạo tóc hai bên tùy ý" để "cạo", sáng trưng trông rất lóa mắt. Phụ nữ cũng cắt tóc, về mặt lý luận thì tôi cực kỳ đồng tình, thế nhưng nhìn cứ thấy ngượng ngùng quái gở. Bảo tôi phụ nữ nên chải kiểu "tóc" gì, tôi cũng không trả lời được, tôi luôn cho rằng phụ nữ nên để tóc dài. Mẹ tôi, chị cả tôi, chẳng phải đều là những người phụ nữ tuyệt vời nhất trên đời này hay sao? Họ đều không cắt tóc.

Làm thì khó mà hiểu thì dễ, chính là có những chuyện như thế này.

Ba, Trẻ con① —

①Trưởng nữ Thư Tế sinh ở Tế Nam, Lão Tác từng có bài thơ đề "Ảnh gia đình": "Cha cười mẹ theo con kéo sách, nhà ba người sống yên vui, non nước Tế Nam trang danh sĩ, mèo tròn trong giỏ cá trong chậu." Thư Ất sinh ở Thanh Đảo.

Chỉ có một thân một mình, tự ăn no là thiên hạ thái bình, hễ vướng vào những tai ương dầu muối mắm giấm, lại cảm thấy gia đình là thứ gánh nặng vướng víu.

Gánh nặng gia đình, đại phần là do con cái gây ra. Chưa cần nhắc đến chi phí nuôi dạy, chỉ riêng việc nghịch ngợm khóc lóc quấy phá thôi, cũng đủ khiến lòng người hoảng loạn tâm thần bất định. Con gái nhỏ ba tuổi, chuyên chăng lúc tôi không có trong phòng, vẽ vòng gạch đường trên bản thảo của tôi, lại còn làm sang đặt tên cho nó là "bé Tế biết viết chữ"! Tức đến mức muốn đứt hơi, mà con bé rốt cuộc vẫn cứ có lý! Không thì, tôi vừa nghĩ ra được một câu hay, đang lẩn quẩn trong đầu, tự tin đủ để khiến Shakespeare phải hổ thẹn, giả như viết ra được đi lúc bấy giờ. Vào đúng cái giây phút ấy, bé Tế kéo khuỷu tay tôi, nhỏ giọng hỏi: "Ra công viên xem khỉ nhé?" Thế là đến tận bây giờ tôi vẫn chưa thành Shakespeare. Con trai mới hơn một tuổi, còn chưa biết "viết chữ", cũng chẳng hiểu đi xem khỉ là gì, nhưng rất thích thơm, nhắm mắt, há miệng khoe bốn chiếc răng sữa trên dưới. Tôi mà rảnh rỗi, bảo nó nhắm mắt, nhe răng, thằng nhóc múp míp tổng hội chỉ đông chỉ tây để đánh trống lảng. Đến lúc tôi nhấc bút lên, bổn cũ của nó lại soạn lại hết, chẳng những thơm má, nhắm mắt, mà còn "ra lệnh" tôi cũng phải biểu diễn mấy chiêu đó. Biết làm sao bây giờ cơ chứ?!

Thế này hãy còn xem là ổn. Chờ đến lúc bé Tế buổi trưa không chịu ngủ, ép thế nào cũng không chịu ngủ, lúc đó mới thực sự khó đối phó. Tầm tầm bốn giờ đi, cơn buồn ngủ quấy phá của con bé bắt đầu, đến năm giờ thì tôi đã chẳng còn ra cái dạng người gì nữa. Cái gì cũng thấy chướng mắt, đến cả con khỉ ở công viên cũng biến thành thú thối tha, hơn nữa cái sự thối tha của loài khỉ, tôi cũng phải gánh trách nhiệm. Thằng nhóc múp míp cũng có lúc buồn ngủ mà không chịu ngủ như thế, đại khái phần lớn là phát nạn đồng thời cùng bé Tế. Hai vị tiểu say rượu cùng lúc gây sự tìm lỗi, tôi mà là Gia Cát Lượng e là cũng phải diễn vở Không thành kế, một chút cách cũng không có! Vào lúc bó tay chịu trói chờ chết thế này, trớ trêu thay lại cứ có một hai bức thư hỏa tốc gửi đến — giục bản thảo! Tôi cũng đành phải nổi cáu. Chẳng mấy chốc, đến bà xã cũng bị làm cho nổi đóa, cả nhà lớn nhỏ bốn người, đều thành những kẻ say rượu, cái sự náo nhiệt ấy vô cùng kinh hồn táng vía. Người lớn tuyên bố ly hôn, trẻ con bảo gì nghe nấy hùa theo quậy phá phá đám. Mãi cho đến sau bảy giờ, hai vị tiểu thiên sứ đã buồn ngủ đến mức không động đậy nổi, tuyên bố ly hôn mới vô hình trung được rút lại. Thế này hãy còn xem là nhẹ. Gặp lúc thằng nhóc múp míp mọc răng, lúc đó mới đích thực là lợi hại, ban ngày không nói lý đã đành, ban đêm còn phải tăng ca trực đêm. Hơi một tí là tỉnh giấc, giật mình gào khóc như bị kim châm, nó mọc răng, chẳng ai thèm hòng mong được ngủ. Mọc xong hàm răng của nó, cả nhà ai nấy đều thành hổ mắt đỏ.

Khi chưa có con cái, thế giới của một người vẫn là thời điểm chưa phát hiện ra châu Mỹ. Trẻ con chính là Columbus, đưa con người đến vùng đất mới. Vùng đất mới này không hề xa xôi gì, nằm ngay trên những con phố quen thuộc và ở nhà. Bạn xem, phố xá dường như chỉ chuẩn bị sẵn cho tôi mỗi tiệm cắt tóc, quán ăn, hiệu sách, bưu điện... vào thời điểm chưa có con cái. Tôi không tài nào nghĩ ra ý nghĩa của bệnh viện nhi sơ sinh, tiệm đồ ngọt, cửa hàng đồ chơi... là gì. Đến cả vô số loại thuốc và bột dùng cho trẻ sơ sinh trong hiệu thuốc, quảng cáo thuốc dành riêng cho trẻ em trên báo chí, những đôi tất đôi giày nhỏ xíu trong cửa hàng bách hóa, đều tỏ ra là chuyện thừa thãi, tốn công vô ích. Cho đến khi tiểu thiên sứ bay xuống từ bầu trời, đôi mắt tôi dường như được đeo thêm một tròng kính lúp, phố xá vẫn y nguyên như thế, thế nhưng những thứ có liên quan đến tôi thì không biết đã tăng lên gấp bao nhiêu lần! Bệnh viện nhi không những treo biển hiệu, hóa ra bên trong còn có cả bác sĩ nữa cơ đấy. Không chỉ có bác sĩ, mà còn rất ra dáng oai phong, không đắc tội nổi đâu nhé. Cầm tấm bùa phép mà bác sĩ ban cho, đến hiệu thuốc, hóa ra những cái lọ cái hũ nhỏ ấy đều có tác dụng cả. Không những phải mua chất lỏng trắng bột vàng cùng đủ loại bánh thuốc trong lọ, mà còn phải mua cả lọ lẫn hũ, cối giã bột, phễu đong sữa, núm vú, tã lót vệ sinh, đồ chơi nhiều ơi là nhiều! Những bộ quần áo mũ nón nhỏ xinh, đồ nội thất mini trong cửa hàng bách hóa, lúc này đều mang ý nghĩa; những thứ vốn dĩ tưởng là thừa thãi thuở trước, nay đều trở thành vật bất ly thân; có lúc trong tiệm thiếu mất món đồ nhỏ xíu mà tôi cần, tôi còn mang cái thái độ coi thường họ ra phết: Đã là cửa hàng bách hóa, sao lại không chuẩn bị món đồ này cơ chứ?! Dần dà, tất cả các tiệm trên phố, ngoại trừ tiệm vàng và tiệm đồ cổ, đều có dấu chân của tôi; đến cả tiệm cầm đồ cũng đi lại đến mức nhẵn mặt. Người trong tiệm cũng dần trở nên quen thuộc, thậm chí có thể tùy ý trò chuyện tán gẫu, lấy trẻ con làm trung tâm, trò chuyện vô cùng có mùi vị. Hóa ra các nhân viên, các ông chủ, không chỉ đứng quầy buôn bán, mà trong nhà còn có con cái nữa cơ đấy! Có tiệm, thậm chí còn dám cho tôi ghi thiếu nợ, tựa hồ như hễ có con cái rồi, nhân cách của tôi cũng tốt lên được đôi chút, có thể được người ta tín nhiệm. Tấm giấy ghi nợ ba tiết đến rất hăng hái, khiến tôi hiểu ra cách thức đổ mồ hôi vào những dịp lễ tết là thế nào.

Trẻ con khiến thế giới rộng ra, khiến những thứ ẩn giấu đều lộ diện. Không có con cái thì không thể hiểu được điều này. Nhìn con cái nhà người ta, đứa nào đứa nấy mập mạp béo tốt, gọn gàng ngăn nắp, bạn luôn cảm thấy trẻ con vốn dĩ nên như thế, vừa sinh ra đã đội chiếc mũ nhỏ, mặc chiếc áo bông nhỏ, giống như gà con vừa lỡ chui ra khỏi trứng đã khoác sẵn bộ lông vàng óng vậy. Cho đến khi chính mình có con rồi, mới hiểu được mọi chuyện không đơn giản như thế. Một đứa bé tí hon trên người mặc khoác tất cả những gì công thương nghiệp toàn cầu có thể cung cấp, mang lại cho cả nhà đủ mọi kinh nghiệm khóc cười yêu hờn, trẻ con đích thực là một vị tiểu hoạt thần sinh!

Có tiểu hoạt thần sinh, trong nhà mới náo nhiệt. Trên bệ cửa sổ, nơi tôi vẫn hằng cho là để bày hoa. Mùa hè ấy mà, mở toang cửa sổ, gió nhẹ lướt qua hoa và lá, trong nhà từng đợt hương thơm thoang thoảng. Mùa đông ấy mà, ánh nắng rọi vào hoa, khiến cho cả căn nhà tràn ngập sắc màu và sinh khí. Sau này, có con cái rồi, những chậu hoa ấy chẳng hiểu sao đều biến mất một cách vô cùng thần kỳ, trên bệ cửa sổ toàn là bình với lọ, đếm không xuể có bao nhiêu chiếc. Tã lót có lúc trèo lên bàn làm việc, bình sữa vứt lăn lóc trên giá sách. Tổng vệ sinh lúc này mới có ý nghĩa, phải đấy, đến hẹn lại lên tuyệt đối phải dọn dẹp một trận cho sảng khoái ra trò, nếu không thì đồ đạc sẽ có nguy cơ chôn sống con người ta mất. Lần tổng vệ sinh trước, tôi đã tìm thấy cuốn "Thần khúc" của Dante ở dưới gầm giường. Không biết lão già này cất giấu ở đó chơi trò gì không biết nữa!

Số lượng con người cũng tăng lên, hơn nữa lại xuất hiện rất nhiều vấn đề. Hồi chưa có con cái, dùng một người giúp việc là đủ, giờ thì ít nhất phải dùng đến hai. Trước kia, người giúp việc có "làm giá", hoàn toàn có thể tạm thời không dùng; không ai nấu cơm, thì ra ngoài ăn, chẳng phải câu nệ ai cả. Có con rồi, cái sự hào khí ấy nên sớm thu lại đi. Ba ngày không ai giặt tã lót, trong nhà liền đừng hòng có ai bước chân vào nữa. Sữa bò các thứ không có người quản lý thì không xong, có con mới thấu hiểu sự gian nan của vệ sinh, bình sữa một ngày phải trần qua nước sôi năm sáu lần; không có người giúp việc đơn giản là không được! Có người giúp việc thì lại hay sinh chuyện lôi thôi, hết cách!

Rất nhiều chuyện không có cách nào đều phải lập tức có cách, trẻ con không đời nào chờ "Liên Hợp Quốc" thong thả giải quyết vấn đề trẻ em đâu. Thế là tích lũy được kinh nghiệm. Nửa đêm đi mua thuốc, hóa ra trên cửa hiệu thuốc có một cái lỗ nhỏ, có thể đưa tiền lấy thuốc, thuở trước tôi vốn không hề biết chiêu này. Hiệu thuốc Tây hóa ra cũng có chuyện mặc cả, không đợi người ta lên tiếng, tôi đã ra giá luôn: "Vẫn là bốn hào rưỡi chứ?" Cái từ "vẫn là" này giúp tôi tiết kiệm được năm xu, hơn nữa lại còn vớt vát được cái tiếng là người sành sỏi. Đây lại là một chiêu nữa. Tìm mụ vú có phường, vé cầm đồ đến hạn vẫn có thể nộp lãi gia hạn, tất cả đều được tôi học láng giót. Không có thời gian suy nghĩ kỹ càng, đại khái từ sau khi có con cái, kinh nghiệm tôi thu được ít nhất cũng nhiều hơn rất nhiều so với tấm bằng đại học có thể mang lại cho tôi. Bằng đại học là rút ra từ sách giáo khoa, còn hiện tại tôi đang đọc một cuốn sách sống, chẳng thấy hồi kết.

Đến cả cơ thể của chính tôi giờ đây cũng biết biến hình, theo sự điều khiển của lũ trẻ, tôi phải đi đóng giả ngựa giả trâu, lại còn phải đóng cho ra dáng ra hình. Không những đóng trâu giống trâu, tôi còn học được cả sự nhẫn nại của loài trâu, thằng nhóc múp míp thấy "bước đều bước" rất hay ho, tôi liền phải đi mãi không biết chán;

Chỉ làm một lần, tuyệt đối không được. Đợi bao giờ nó đổi ý, thì tôi mới được "lập chính". Ở đây, tôi trải nghiệm được sự vĩ đại của tình mẫu tử, cảm thấy những kẻ đánh vợ hoàn toàn nên tống giáp vào ngục.

Trước tết Trung thu có một vị đạo sĩ ghé qua, không cần gạo, không cần tiền, chỉ hỏi có trẻ con hay không? Nhìn thấy thằng nhóc múp míp, đạo sĩ vô cùng hoan hỉ, bảo rằng vào buổi sáng ngày mười bốn phải buộc một sợi chỉ đỏ vào cổ tay trái của thằng bé. Chuẩn bị một bát nước sạch, thắp ba nén hương trầm, ắt có thể tiêu tai giải nạn. Cụ bà nhà bên cạnh cũng thò đầu ra xem, đạo sĩ hỏi bà có trẻ con hay không, cụ thê lương lắc đầu. Đến ngày mười bốn hôm đó, chính là nhờ lời nhắc nhở của cụ bà này, cổ tay trái của thằng nhóc mới được buộc một vòng chỉ đỏ. Trẻ con đã chinh phục được vị đạo sĩ và cụ bà hàng xóm. Nhìn sợi chỉ đỏ trên cổ tay mập mạp, tôi cảm thấy tự hào hơn cả việc viết xong một tác phẩm vĩ đại, thế là ra phố mua hai con thỏ ngọc, cảm thấy đạo sĩ, chỉ đỏ, thỏ ngọc, đều mang ý nghĩa vô cùng to lớn!

Quả Lạc Cẩm Tố

Trước khi viết "Lạc đà Tường Tử", tôi luôn lấy việc dạy học làm nghề chính, viết lách làm nghề phụ, bắt đầu từ "Triết học của Lão Trương" cho đến "Truyện Ngưu Thiên Tứ", vẫn luôn như thế là vậy. Điều này có nghĩa là, vào những kỳ học ở trường, tôi sẽ chuyên tâm dạy học, đợi đến khi trường nghỉ đông nghỉ hè, tôi mới dấn thân vào việc viết lách. Tôi không mấy hài lòng với phương pháp này. Bởi vì nó khiến tôi vừa không thể chuyên tâm nhất trí viết lách, mà lại vừa quanh năm suốt tháng không lấy một ngày nghỉ ngơi, gây tổn hại cho sức khỏe. Vì cuộc sống của cả nhà, tôi không dám đơn phương độc mã vứt bỏ khoản thu nhập cố định hằng tháng, thế nhưng trong lòng tôi không một giây một phút nào quên đi việc nếm thử hương vị của một nhà văn chuyên nghiệp.

Sự tình khéo léo thế nào, sau khi dạy học ở "Sơn Đông" được hai năm, trường học xảy ra phong trào bãi khóa, thế là tôi cùng với rất nhiều đồng nghiệp nộp đơn từ chức. Lần này, tôi chẳng buồn nghĩ đến chuyện đến Thượng Hải xem gió chiều nào theo chiều ấy, cũng chẳng bàn bạc với bất kỳ ai, liền quyết định ở lại Thanh Đảo, hoàn toàn dựa vào thu nhập viết lách để qua ngày. Đây là năm trước khi chiến tranh "Bất thất" bùng nổ. "Lạc đà Tường Tử" là phát pháo đầu tiên của tôi khi làm nhà văn chuyên nghiệp. Phát pháo này mà nổ vang, tôi có thể mạnh dạn tiếp tục hành nghề, mỗi năm dự tính có thể viết ra hai cuốn tiểu thuyết dài. Bất hạnh là phát pháo này mà không linh đình, tôi đành phải quay lại nghề dạy học, có lẽ vì nản lòng thoái chí mà từ bỏ hoàn toàn việc viết lách. Cho nên tôi mới nói, cuốn sách này có mối liên hệ vô cùng quan trọng với cuộc đời cầm bút của tôi.

Nhớ lại là vào mùa xuân năm 1936 thì phải, một người bạn ở "Sơn Đông" trò chuyện phiếm với tôi, tiện miệng nhắc đến việc anh ta từng thuê một phu xe ở Bắc Bình. Phu xe này tự mua xe rồi lại bán đi, cứ ba lần mua ba lần bán như thế, đến cuối cùng vẫn hoàn nghèo. Nghe xong vài câu miêu tả đơn giản ấy, lúc bấy giờ tôi liền bảo: "Cái này hoàn toàn có thể viết thành một cuốn tiểu thuyết." Ngay tiếp đó, người bạn lại nói: Có một phu xe bị quân đội bắt đi, nào ngờ trong cái rủi có cái may, cậu ta nhân cơ hội quân đội di chuyển, lén lút dắt trộm ba con lạc đà trở về.

Hai người phu xe ấy họ gì? Người ở đâu? Tôi đều chưa từng hỏi qua. Tôi chỉ ghi nhớ phu xe và lạc đà. Đây chính là cốt lõi trong câu chuyện về Lạc đà Tường Tử.

Từ xuân sang hè, trong lòng tôi vẫn luôn nhẩm tính, làm thế nào để phóng đại câu chuyện đơn giản điểm tô ấy, trở thành một cuốn tiểu thuyết dài hơn mười vạn chữ. Tôi say mê như điếu đổ đi thu thập tư liệu, không biết đã thay đổi đời sống và ngoại hình của Tường Tử bao nhiêu lần — tư liệu thay đổi, con người cũng theo đó mà biến đổi theo.

Bất luận dùng đến hay không? Đầu tiên tôi đi thám thính Tề Thiết Hận tiên sinh về thói quen sinh hoạt của lạc đà. Tiên sinh Tề lớn lên ở Tây Sơn thuộc Bắc Bình, dưới núi có rất nhiều nhà nuôi lạc đà. Nhận được thư hồi âm của ông, tôi nhận ra rằng, tôi phải lấy phu xe làm nhân vật chính, lạc đà chẳng qua chỉ là chút cảnh phụ họa mà thôi, bởi vì giả như lấy lạc đà làm trọng tâm, e là tôi phải làm một chuyến đến "ngoại khẩu", ngắm nghía phong cảnh thảo nguyên và lạc đà rồi. Còn nếu lấy phu xe làm trọng tâm, thì tôi không cần phải đi ngoại khẩu, mà có thể quan sát bất cứ lúc nào bất cứ nơi đâu. Thế là, tôi liền kết hợp lạc đà với Tường Tử lại làm một, mà lạc đà chỉ gánh vác trách nhiệm dẫn dụ Tường Tử xuất hiện.

Viết về Tường Tử thế nào đây? Trước tiên tôi suy ngẫm tỉ mỉ xem phu xe có bao nhiêu loại, để định vị trí thật xác định cho anh ta. Định vị trí của anh ta xong xuôi, tôi có thể thuận tay miêu tả các loại phu xe còn lại; lấy anh ta làm trung tâm, lấy họ làm kẻ ăn theo, vừa có nhân vật cốt lõi, vừa có môi trường xã hội của anh ta, thế là anh ta có thể sống dậy. Nói cách khác, ánh mắt của tôi không một giây một phút nào rời khỏi Tường Tử; viết về những người khác chính là để làm nổi bật anh ta.

Ngoài các phu xe ra, tôi lại đi suy nghĩ tiếp, Tường Tử nên thuê xe của chủ xe nào, và từng kéo qua loại người ra sao. Bằng cách này, tôi liền mở rộng xã hội phu xe của anh ta, mà lại đưa được cả những người có địa vị cao hơn anh ta vào giới thiệu. Song, những nhân vật có địa vị cao hơn anh ta này, suy cho cùng vẫn tồn tại trong câu chuyện là vì Tường Tử, tôi quyết định không cho phép bất kỳ ai cướp mất địa vị nhân vật chính của Tường Tử.

Đã có con người, sự việc không khó để nghĩ ra. Con người đã lấy Tường Tử làm chủ, sự việc dĩ nhiên cũng lấy việc kéo xe làm trọng. Chỉ cần tôi bắt tất cả mọi người đều phát sinh quan hệ với chiếc xe, tôi liền có thể trói chặt được Tường Tử, giống như trói chú cừu nhỏ vào gốc liễu trên bãi cỏ vậy.

Thế nhưng, người với người, việc với việc, dẫu lấy chiếc xe làm mối liên hệ, tôi vẫn cảm thấy không dễ để viết ra toàn bộ cuộc sống của phu xe. Thế là, tôi lại đi suy nghĩ tiếp: Ngày gió thổi, phu xe thế nào? Ngày trời mưa, phu xe ra sao? Giả như tôi có thể viết ra được những trải nghiệm vụn vặt này, thì nhân vật chính của tôi nhất định sẽ trở thành một con người chân thực nhất, chẳng những chịu cái khổ của ăn, cái khổ của uống, đến cả một cơn gió, một trận mưa, cũng giáng lên hệ thần kinh của anh ta những đòn khổ hình vô tình.

Từ đây, tôi lại nghĩ tới, một phu xe cũng phải giống như những người khác có những vấn đề ngoài chuyện ăn uống ấy. Anh ta cũng tất phải có chí hướng, có ham muốn tình dục, có gia đình và con cái. Đối với những vấn đề này, anh ta giải quyết thế nào? Liệu anh ta có thể giải quyết được hay không? Nghĩ như thế, câu chuyện đơn giản mà tôi nghe được bỗng chốc biến thành to lớn bằng cả một xã hội. Thứ tôi muốn quan sát không chỉ là chút đỉnh những chuyện nhỏ nhặt nổi bồng bềnh trên y phục, biểu hiện qua lời nói và dáng điệu của phu xe nữa, mà là phải quan sát từ trạng thái nội tâm của phu xe để xem địa ngục rốt cuộc có hình thù ra sao. Mọi thứ trên bề ngoài của phu xe, đều tất phải có căn cứ từ đời sống và sinh mệnh. Tôi bắt buộc phải tìm ra cái nguồn gốc này, mới có thể viết ra được một xã hội lao khổ.

Đến mùa hè, tôi từ chức giáo sư Đại học "Sơn Đông", bắt đầu đặt bút viết Tường Tử lên trang giấy.

Tháng 1 năm 1937, "Tường Tử" bắt đầu xuất hiện trên "Vũ trụ phong"①, dưới hình thức đăng kỳ dài tập. Khi công bố đoạn đầu tiên, toàn bộ tác phẩm vẫn chưa viết xong, thế nhưng toàn bộ cốt lõi câu chuyện và số lượng chữ đã đại khái nắm chắc trong tay, sẽ không có sự sai lệch lớn. Giả như không có sự nắm chắc này, tôi tuyệt đối không dám vừa viết vừa đăng. Vừa mới bước vào mùa hè, tôi đã viết xong xuôi, tổng cộng hai mươi bốn đoạn, vừa vặn khớp với yêu cầu mỗi tháng hai đoạn của "Vũ trụ phong", đủ dùng cho việc đăng liên tục trong một năm —

①Theo tra cứu tạp chí "Vũ trụ phong", tác phẩm bắt đầu đăng dài tập từ số 25 tháng 9 năm 1936, kéo dài liên tục đến số 48 tháng 9 năm 1937 thì hoàn tất.

Khi vừa mới viết xong tác phẩm, tôi đã thông báo với biên tập viên của "Vũ trụ phong"; đây là một tác phẩm khiến bản thân tôi cảm thấy hài lòng nhất. Sau này, khi in thành sách bản lẻ, nhà sách liền dùng câu nói này nhét vào trong quảng cáo. Điểm khiến tôi hài lòng đại khái là: (1) Câu chuyện được ấp ủ trong lòng tôi khá lâu, tư liệu thu thập cũng khá nhiều, thế nên vừa đặt bút là đã chuẩn xác, không lan man dây dưa, không có chỗ nào qua loa đại khái. (2) Tôi bắt đầu lấy việc viết lách làm nghề nghiệp chuyên môn, từ sáng đến tối trong đầu lúc nào cũng tơ tưởng đến chuyện viết lách này, thế nên mặc dù mỗi ngày đặt xuống trang giấy chỉ độ một hai nghìn chữ, nhưng lúc tôi buông bút, trong lòng không hề nghỉ ngơi, vẫn cứ tiếp tục tư duy; thời gian tư duy dài, đầu ngòi bút ắt có thể nhỏ ra máu và nước mắt. (3) Ngay khi câu chuyện vừa mới bắt đầu, tôi đã quyết định vứt bỏ sự hài hước để viết một cách đứng đắn nghiêm túc. Trước kia, mỗi khi gặp cơ hội có thể tếu táo một chút, tôi nhất định sẽ chớp lấy không buông tha. Có những lúc sự việc vốn dĩ chẳng có gì đáng cười, tôi cũng phải vận dụng lời lẽ dí dỏm, miễn cưỡng khiến nó mang chút hương vị hài hước. Điều này, nói theo hướng hay, đủ để khiến câu văn sinh động thú vị; nói theo hướng dở, lại thường rước lấy sự chán ghét của người ta. Trong "Tường Tử" không có cái tật xấu này. Dẫu cho nó vẫn chưa thể hoàn toàn loại bỏ sự hài hước, thế nhưng sự hài hước của nó xuất phát từ bản thân sự việc vốn dĩ buồn cười, chứ không phải do câu văn bóp méo ép uổng tạo ra. Quyết định này, đã khiến phong cách của tôi thay đổi đôi chút, dạy cho tôi biết rằng chỉ cần tư liệu phong phú, trong lòng có chuyện để nói, thì không nhất thiết cứ phải dùng sự hài hước mới gọi là hay. (4) Đã quyết định không lợi dụng sự hài hước, thì cũng tự nhiên quyết định câu văn phải cực kỳ bình dị, trong vắt như mặt hồ không sóng. Vì yêu cầu bình dị, tôi chú ý đến việc làm thế nào để trong sự bình dị mà không cứng nhắc. Thật khéo, vào lúc này, người bạn thân thiết Cửu Thạch Quân tiên sinh đã cung cấp cho tôi rất nhiều từ và chữ trong khẩu ngữ Bắc Bình. Ngày thường, tôi vẫn luôn cho rằng những từ vựng này có âm mà không có chữ, thế nên thường vì viết không ra mà đành ngậm ngùi bỏ dở. Giờ đây, có sự giúp đỡ của tiên sinh Cửu, ngòi bút của tôi phong phú hơn rất nhiều, mà có thể thong thả điều động khẩu ngữ, thêm thím vào câu văn bình dị chút hương vị thân thiết, tươi mới, chuẩn xác, sinh động.

Thế nên. "Tường Tử" có thể ngâm tụng. Ngôn từ của nó là ngôn từ sống.

"Tường Tử" dĩ nhiên cũng có rất nhiều khuyết điểm. Điều khiến bản thân tôi không hài lòng nhất chính là phần kết thúc có vẻ hơi vội vàng một chút. Vì lý do đăng kỳ dài tập, tôi buộc phải viết một cách ngay ngắn thành hai mươi bốn đoạn; thực tế, tôi nên viết thêm hai ba đoạn nữa mới có thể thong thả dừng bút. Điều này, thế nhưng không thể cứu vãn được nữa, bởi vì đối với những tác phẩm đã được công bố, tôi vốn không muốn chỉnh sửa lại thêm lần nào nữa.

Năm, Cuộc sống của nhà văn chuyên nghiệp

Sau khi từ chức, tôi vẫn luôn ở lại Thanh Đảo, hoàn toàn không dịch chuyển đi đâu cả. Thanh Đảo từ mùa thu đến mùa xuân đều vô cùng yên tĩnh, tuyệt nhiên không hề náo nhiệt giống như lời những kẻ chỉ đến đây vào mùa hè từng nói.

Yen tĩnh, thế nên rất thích hợp cho việc viết lách, đó chính là lý do khiến tôi không nỡ rời khỏi nơi này.

Ngoài chủ nhật hoặc những lúc hơi ốm đau ra, ngày nào tôi cũng viết một chút, có lúc ít thì vài trăm chữ, có lúc nhiều hơn ba nghìn; tính trung bình ra, mỗi ngày có thể viết được chừng hai nghìn chữ. Nước chảy đá mòn, chịu không nổi việc cứ viết mãi, ngày tháng dài đằng đẵng, tự khắc sẽ có thành tích, thế nhưng, nhìn từ những tác phẩm đã được công bố mà xét, dường như không gom đủ con số này, đó là bởi vì bản thảo dài cho dù có viết xong, cũng không thể đăng một lèo cho hết, mỗi tháng chỉ có thể đăng một hai đoạn. Lại thêm chuyện viết xong rồi vứt bỏ cũng là chuyện thường xuyên xảy ra, thế nên có sự hao hụt.

Nơi chốn yên tĩnh, đời sống cá nhân cũng theo đó mà có quy luật. Gần như ngày nào tôi cũng thức dậy vào lúc bảy giờ, sau khi chải chuốt rửa mặt liền ra sân đánh quyền, từ mười lăm phút cho đến nửa tiếng, tùy thuộc vào việc tâm trạng vui hay buồn. Song, dù có vui đến mấy, cũng nhất định phải đánh đủ mười lăm phút, cốt sao để không bị ngắt quãng. Gặp lúc trời mưa hoặc tuyết rơi, liền luyện chút quyền tay không trong nhà.

Loại vận động này chưa chắc đã tốt hơn các loại vận động khác, hơn nữa múa đao khua gậy, mang nặng hiềm nghi học theo Nghĩa Hòa Đoàn. Nhưng ưu điểm của nó là tiện lợi: Không cần phải đi tìm bạn đồng hành, một mình bất cứ lúc nào bất cứ nơi đâu cũng có thể vận động; dài ngắn tùy ý, mềm cứng tùy nghi, từ chậm sang nhanh, cũng có thể từ nhanh sang chậm, thiếu kỷ luật, nhưng lại có thể làm theo ý mình mà không vượt quá khuôn phép. Luyện vài lượt là ít nhiều có thể thấy chút mồ hôi; tấm lưng lấm tấm mồ hôi, sắc mặt ửng hồng, là cảm giác thoải mái nhất.

Đánh quyền xong, tôi liền đi tưới hoa, thích hoa mà lại không biết cách chăm sóc, chỉ đành ngày nào cũng tưới nước, cốt để không thấy hổ thẹn với lòng. Có những loài hoa không biết điều, nước nhiều quá là chết; có những loài hoa, miễn cưỡng đến hẹn lại nở vài bông hoa nhỏ. Mặc kệ chúng ra sao đi nữa, dẫu sao tôi cũng đã làm tròn trách nhiệm. Loay hoay mười mấy phút như thế, mới đi ăn sáng, đọc báo. Lúc này xấp xỉ sắp chín giờ rồi.

Ăn sáng xong, xem thử có bức thư nào cần phải phúc đáp hay không; nếu có, liền viết thư trước, làm nóng bộ não; nếu không, liền thử viết chút bài vở. Viết văn vào lúc này, rất khó thành công, bộ não lúc nào cũng lộn xộn mỗi nơi một phách. Cố chấp viết một chút, phần lớn là phải vứt vào sọt rác. Thế nhưng, quậy phá một trận như thế, dẫu trên trang giấy trắng không đọng lại mấy chữ đen, thế nhưng những gì cần viết trong ngày hôm nay, ít nhiều cũng đã có hướng đi, đến chiều tối sẽ có lối mòn để theo, không đến mức cầm bút lên mà ngẩn người ra nữa. Hoàn toàn có thể nói thế này, công việc buổi sáng sớm là ném hòn gạch của mình đi, để rồi dẫn dụ ra viên ngọc của chính nhà mình.

Khoảng mười một giờ, báo chí và thư từ ngoại tỉnh đến, đọc báo đọc thư; có lẽ có người bạn đến trò chuyện chốc lát, buổi sáng cứ thế trôi qua trong vô vi. Gặp những ngày thời tiết đặc biệt quang đãng tươi đẹp, không thể không dẫn bọn trẻ đến công viên xem khỉ, hoặc ra bờ biển nhặt vỏ sò. Sống ở Thanh Đảo, ngắm biển rất tiện lợi: Khi thủy triều rút, mỗi lần đều dẫn con gái nhỏ ra bờ biển; trên bãi cát toàn là vỏ sò và rong biển đứt đoạn, liền cùng con bé nhặt chơi. Vỏ sò nhặt về đã rất nhiều rồi. Nhưng rất ít cái nào kỳ lạ. Còn như rong biển, lại càng không tiện mang về nhà, phần lớn là nhặt lên rồi lại thả xuống nước. Việc này phải xuất phát từ tầm chín giờ hơn, mười hai giờ mới về đến nhà, chúng tôi là kiểu người có thể biến con đường một dặm thành mười dặm; nhìn thấy một hạt cát đặc biệt sáng lấp lánh trên mặt đất, chúng tôi cũng có thể nghiên cứu mất cả buổi trời.

Mười hai giờ ăn trưa. Ăn cơm xong, tôi tranh thủ đi ngủ trưa, làm gương cho lũ trẻ. Đợi bọn trẻ đều quyết định học theo tấm gương tốt của tôi, mà nhắm nghiền mắt lại, tôi liền vùng dậy; tôi chỉ cần nghỉ ngơi chừng mười lăm phút là đủ, không cần phải ngủ giấc ngủ vĩ đại đó. Bọn trẻ ngủ rồi, tôi mới có thể yên tâm nhấc bút viết một trận. Đợi đến lúc chúng tỉnh dậy, tôi liền đậy kín nắp lọ mực lại, cho đến tận tám giờ tối mới mở ra. Nói chung đại khái là, thời gian chính để viết văn là từ hai giờ chiều đến ba giờ rưỡi, và từ tám giờ tối đến chín giờ rưỡi. Vào hai khoảng thời gian này, tôi có thể không bị bọn trẻ ức hiếp.

Chín giờ rưỡi nhất định phải dừng công việc. Theo lý mà nói, ban đêm ở Thanh Đảo rất thích hợp cho việc viết văn, bởi vì khắp nơi yên tĩnh đến mức ngay cả loài chó cũng lười sủa dăm tiếng, thế nhưng, tôi không dám viết nhiều, cơ thể ngồi không vững; chỉ cần cắn răng một cái, là tôi sẽ ngủ không ngon suốt cả đêm; còn nếu đi ngủ sớm ấy mà, tôi có thể ngủ say như khúc gỗ, người ta khiêng tôi đi lúc nào cũng chẳng hay biết, thế nhưng tôi cũng không đi ngủ quá sớm đâu, bởi vì lá thư cuối cùng phải sau chín giờ mới được gửi tới, tôi phải đợi; thêm nữa, con mèo khoang đêm nào cũng phải ra ngoài hoạt động, đến sau chín giờ mới về, thu gom mèo xong, tôi mới có thể khóa cửa lại. Có những lúc nằm xuống mà ngủ không được, liền đọc chút sách, cho đến khi buồn ngủ thì thôi. Đọc sách có thể khơi gợi cơn buồn ngủ, còn viết văn thì không; đọc sách là đem tư tưởng của người khác nạp vào bộ não của mình, viết văn là vắt kiệt tư tưởng của chính mình ra, hai việc này không giống nhau, viết văn mệt mỏi hơn nhiều.

Chiều thứ bảy và cả ngày chủ nhật, là lúc nên náo nhiệt rồi. Thăm bạn bè, hẹn ăn cơm, cắt tóc, thỉnh thoảng cũng xem phim, đều diễn ra vào hai ngày này. Hễ cứ đến thứ hai, liền lại yên tĩnh trở lại, im phăng phắc, ngoại trừ nói những lời vô nghĩa với bọn trẻ, hầu như đến cả môi răng lưỡi hầu họng cũng chẳng còn chỗ dùng đến nữa. Nói thật, Thanh Đảo quả thực có chút quá yên tĩnh. Thế nhưng, chỉ cần kiên cường vượt qua một hai tháng, quen rồi, thì cũng lại thấy không nỡ rời xa nó.

Theo lý mà nói, bản thân tôi vốn thích sự yên tĩnh, mà lại có thể viết lách đôi chút ở cái nơi cực kỳ yên tĩnh này, há chẳng phải là một chuyện vô cùng đắc ý lắm sao? Ấy chà (bắt buộc phải thở dài một hơi trước đã)! Cái gì cũng tốt cả, chỉ có điều viết văn không kiếm được cơm ăn thôi!

Cơ thể tôi không tính là cường tráng lắm, viết nhiều chữ suy cho cùng không thể tính là chuyện có lợi cho tôi. Thế nhưng, tôi chẳng bận tâm, sống thêm mấy năm, ít đi mấy năm, có sá gì đâu chứ? Cái chết, tôi không sợ; không chết nổi mà ngày nào cũng ăn no được một nửa, còn xa mới bằng c·hết quách đi cho rồi. Tôi thích viết lách, chỉ là cứ phải chịu đói, phải làm sao đây? Cả tiền bản quyền lẫn nhuận bút, tổng cộng lại còn không địch nổi một nửa thu nhập dạy học, mà mức sinh hoạt ở Thanh Đảo lại cao đến thế, mua hành cũng phải tính bằng một xu, đi xe tối thiểu là một hào! Làm sao để sống tiếp đây?

Thường xuyên nhận được tác phẩm của những người bạn trẻ tuổi, bảo tôi xem, sửa giúp; nếu có thể, giới thiệu lên các tạp chí. Mỗi khi nhận được một phần, lòng tôi lại rơi lệ, tôi không có thời gian để sửa chi tiết, nhưng luôn cố chớp lấy thời gian để đọc qua một lượt, chú thích những chỗ trong tầm mắt có thể thấy được, khách sáo gửi trả lại họ. Có bản khá hơn một chút thì sao? Tôi dĩ nhiên tìm một ấn phẩm tương xứng, giới thiệu qua một tiếng; dùng hay không, tôi không quản nổi, coi như đã làm trọn cái tâm của mình vậy. Công việc tình nguyện nho nhỏ này, chẳng đáng là gì; tôi phải rơi lệ, bởi vì những thanh niên này đều đang muốn trông chờ vào việc gửi bài đăng để kiếm cơm ăn đấy! — Ở đây không có cơm ăn!

Sáu, Sự kiện Lư Câu Kiều

Khi sự kiện Lư Câu Kiều vừa bùng phát, tôi vẫn còn ở Thanh Đảo, đang hì hục viết hai cuốn tiểu thuyết dài.① —

①Hai cuốn tiểu thuyết dài: Một là "Bệnh phu", dùng để đăng dài tập trên "Vũ trụ phong"; hai là "Tiểu nhân vật tự thuật", viết cho "Phương châu" ở Thiên Tân, cũng đăng dài tập.

Hai tác phẩm này đều đã định ngày lên trang vào giữa tháng chín, làm "truyện dài kỳ", đủ dùng cho cả một năm. Cuối tháng bảy, Bình Tân thất thủ, hai bài tổng cộng được mười vạn chữ, một bài ba vạn, một bài bảy vạn. Thêm hơn chục vạn chữ nữa, là cả hai bài đều hoàn thành, tôi dừng bút. Một ấn phẩm, theo sự thất thủ của Bình Tân mà đình san, dĩ nhiên chẳng cần phải cung cấp bản thảo nữa; còn một ấn phẩm khác vẫn tiếp tục được ấn hành ở Thượng Hải, hơn nữa còn giục giã liên hồi các đơn hàng đã định trước. Thế nhưng, tôi không muốn viết tiếp nữa. Lúc mới bắt đầu hạ bút, vẫn chưa có bóng dáng của chiến tranh, nội dung tác phẩm cũng không hướng tới phương diện này. Cho đến khi chiến tranh đã bày ra trước mắt, nỗi bi phẫn trong lòng tuyệt đối không cho phép tôi tiếp tục biên soạn "Thái bình ca khúc" nữa. Dinh thự ngõ ngách hô gào bán báo ngoại, từ trưa cho đến nửa đêm, mà điện tấn đăng tải, chỉ vọn vẹn vài ba câu, khiến người ta vô cùng bực bội! Hễ nghe tiếng gọi, các con trai con gái tranh nhau chạy đến kéo tay: "Cha! Báo ngoại kìa!" Trung bình mỗi ngày viết hai nghìn chữ, thường vì mua báo ngoại mà đứt quãng mạch suy nghĩ. Cho đến ngày mười lăm tháng bảy, báo ngoại không còn thấy đâu nữa, thường phải đi bộ bảy tám dặm, tìm khắp các cậu bé bán báo mà chẳng thu hoạch được gì; kiều dân Nhật vẫn ở Thanh, nghi ngờ tòa thị chính đã cấm báo ngoại, để tránh sinh chuyện thị phi. Báo chí của người Nhật thì báo ngoại phát ra liên tục, lại còn dán yết thị bên ngoài các cửa hàng, đóng vòng tròn đỏ; tin tức toàn là bất lợi cho phe ta. Ta yếu địch mạnh, nhẫn nhịn khắp nơi, tình cảnh chính là như thế!

Lão mẫu vẫn ở Bắc Phì, đã lâu không có tin tức; nội nhân lại ngấm bệnh, tâm trạng cực kỳ kém cõi. Lúc này bạn bè ở Thanh lần lượt đưa gia quyến đi nơi xa, mỗi khi đến từ hành, nhất định đều dặn dò phải sớm tính chuyện rời khỏi Thanh; phàm là một khi có chuyện xảy ra, thì chiến hạm địch nhất định sẽ phong tỏa cửa biển, phe ta tất sẽ phá hủy đường sắt Giao Tế, Thanh Đảo sẽ trở thành vùng đất chết. Nhà ở quê nhà, đã không còn nơi để về, nội nhân mang thai nặng, lại khó khăn trong việc đi lại, bèn gắng gượng trấn tĩnh bản thân, dùng việc viết lách để xua tan nhiễu nhương, văn chương kém cỏi, là điều nằm trong dự liệu. Từ mười lăm đến hai mươi lăm, trời oi bức, tin tức trầm muộn, mỗi độ đêm khuya lại đến nhà bạn thân nghe phát thanh, hoàn toàn chẳng thu hoạch được gì. Trở về, biển vắng trời cao, chỉ nghe tiếng chó sủa đâu đây từ đằng xa, thế là trằn trọc thao thức không sao chợp mắt nổi.

Ngày hai mươi sáu lại có báo ngoại, có giao chiến ở Lang Phường, bạn bè đến từ hành đông gấp bội ngày thường. Viết văn qua nỗi khổ, bèn cắn răng đọc tạp thư. Ngày hai: Tờ báo ngoại đưa tin thu phục Lang Phường và Phong Đài, không dám tin sâu, nhưng cũng đành tùy chúng hò reo vui mừng. Ngày hai mươi chín tin tức xoay chuyển theo chiều hướng xấu, báo ngoại lại đình bản. Ngày ba mươi mốt đưa nội nhân vào bệnh viện. Ở nhà trông coi con cái; khách khứa đến mấy bận, đều nói đại nạn sắp giáng lâm. Ngày hôm ấy vẫn gượng gạo viết hai nghìn chữ cho "Dân chúng nhật báo".

Ngày mùng một tháng tám sinh con gái nhỏ, mẹ con đều bình an. Hạn hán lâu ngày, nước sinh hoạt thường xuyên bị cắt, chợt có trận mưa lớn, liền lấy chữ "Mưa" đặt tên cho con bé — vốn dĩ định đặt tên là "Loạn", vợ chê là quá thực tế. Điện báo báo tin cho người lớn ở Bình; lại ghé thăm bạn bè, thông báo vợ con bình an vô sự; ban đêm lại viết thêm một nghìn chữ. Hôm sau, dắt con trai con gái đến thăm mẹ và em gái, đi ngang qua công ty du lịch, người xếp hàng mua vé dài dằng dặc, khoảng mấy trăm người. Ngày mùng bốn, Lý hữu vào kinh, có giao chiến ở Lương Hương; nơi đây gió lớn, sóng biển cuồn cuộn cuộn trào, đường cái hóa thành sông. Người trốn chạy bằng thuyền buồm, phần lớn bị chết đuối. Mỗi buổi trưa, đợi con cái ngủ rồi, liền lập tức vào bệnh viện thăm nom; tiểu thương bán vải trên phố đã tuyệt tích, xe ngựa lốc nhốc đổ xô ra bến tàu và nhà ga; tình cờ gặp người bạn trốn chạy, vài câu vội vã rồi chia tay, vô cùng khó xử. Ngày mùng chín, "Dân chúng nhật báo" đình bản, số báo cuối cùng vẫn đăng tải một bài văn nhỏ của tôi. Vương Kiếm Ba ngày mùng bảy đã mang gia quyến đi Thượng Hải, các bạn Tạng Khắc Gia, Dương Phong, Mạnh Siêu, cũng đều có ý định đi về phương nam. Tôi không có cách nào đi được. Ngày mười một, vợ xuất viện, Thực Chi từ Thượng Hải gọi điện tới, giục giót đi nam. Bàn bạc với nội nhân, cô ấy quyết định không đi. Lấy phán đoán thông thường mà xét, sản nghiệp của người Nhật ở Thanh Đảo trị giá mấy vạn vạn, chắc chắn không dám bạo động tức khắc, quân đội phe ta dẫu ít, nhưng kế hoạch phá hoại thì đã sớm trù liệu thỏa đáng. Thế là gia quyến tạm thời có thể ở lại, đợi tháng đầy của con rồi hãy tính tiếp hướng đi, còn như bản thân tôi, báo chí trong thành đã đình bản rồi, tôi chẳng còn đất dụng võ, công tác cứu vong lại không có kế hoạch tường tận thỏa đáng, cũng không có ai tham gia, chi bằng đi về phương nam, may ra có thể có chút ít tác dụng. Bèn thu dọn sách vở, cất giấu ở nơi khác, liền đánh điện cho Kháng Đức, chuẩn bị đi nam. Ngày mười hai, đã đi nhờ bạn mua vé tàu, nhận được điện hồi âm của Kháng Đức: "Thượng Hải tình hình căng thẳng chớ nên đi vội", kế hoạch đi phương nam thế là không thành, bèn quyết định đi Tế Nam. Tháng trước đã hẹn ước với Tề Đại, đầu thu khai giảng, đảm nhận hai môn của khoa Ngữ văn, cho nên quyết định đi trước, để tiện tìm phòng ốc trong trường học, rồi sau đó mới đón gia quyến. Lúc chia tay, con gái nhỏ khóc lóc rất thảm thiết, vợ cũng rơi lệ.

Sáng mười ba đến Tế, chiến sự Thượng Hải bùng nổ. Tâm trạng cực kỳ bất an: Chiến sự Thượng Hải đột ngột bùng nổ, Thanh Đảo có lẽ cũng khó tránh khỏi sóng gió, trong nhà không có đàn ông, ngộ nhỡ xảy ra sự biến...

Quả nhiên, ngày mười four lực lượng lính thủy đánh bộ địch lên bờ. Điện khẩn cho bạn thân, đưa gia quyến đến Tế. Vợ con đến vào sáng ngày mười lăm, trên xe vô cùng chen chúc. Sau khi xuống xe, trời mưa tầm tã; vợ mệt rũ rượi, vội vã đưa vào bệnh viện. Lại dầm mưa đưa con trai con gái đến chỗ Kính Hoàn tạm trú. Con trai liên mồm gọi "về nhà", vô cùng thảm thương. Mưa lớn liên miên nhiều ngày, con gái nhỏ nhiễm lạnh cũng ngã bệnh, được đưa vào khoa nhi. Từ đó, ngày nào cũng chạy đến bệnh viện thăm vợ con, rồi sau đó lại đến nhà bạn thăm con trai, lo lắng vô cùng. "Bệnh phu" đã được bảy vạn chữ, không thể viết tiếp được nữa, lại thêm đề tài cách xa tình hình hiện tại quá mức, liền quyết định từ bỏ.

Trong mười ngày, mưa mỗi lúc một to. Hành lý chưa đến, đồ đạc không có chút nào, hằng ngày bước đi trong bùn nước, mua sắm vật dụng sinh hoạt. Người từ Thanh đến Tế ngày một đông, bạn bè gặp mặt, chỉ có nụ cười thê lương. Người ở lại Tế tìm phòng vô cùng khó khăn, kẻ trốn chạy vội vã lên đường, trong lúc bận rộn chẳng có việc nào ra hồn, quả thực giống như cơn ác mộng.

Ngày hai mươi tám, vợ con xuất viện, tìm nhà trọ nhỏ, tạm thời dựng nên mái ấm. Lại đánh điện cho bạn thân ở Thanh, nhờ gửi đồ đạc. Sự biến tháng bảy, cư dân Tế Nam di tản đi rất nhiều, đến lúc này lại dần trở nên náo nhiệt, vật giá cũng leo thang. Gia quyến đã đoàn tụ, tôi lúc này mới có thể phân bổ chút thời gian, đi thăm hỏi người quen cũ; phần lớn bạn bè đều đã đưa vợ con về quê, nhà nào nhà nấy có nam không nữ, dẫu trò chuyện cười đùa, nhưng vẫn thiếu đi sự tự nhiên. Chiến sự Thượng Hải vô cùng khốc liệt, nhuận bút của tôi bị đình chỉ, dọn nhà mua đồ khám bệnh thuê xe... lại tốn mất ba trăm đồng, bèn quyết định không di chuyển đi đâu nữa. Vô cùng trông ngóng nhà trường có thể khai giảng, có chút việc để làm, tránh sinh nỗi sầu nhàn rỗi, quả thực có thể như thế, thì cũng đủ để ngẩng mặt kiêu hãnh với bạn bè rồi.

Trường học khai giảng vào ngày mười lăm tháng chín, số sinh viên đến trường được một nửa. Ngày mười sáu Đại Đồng thất thủ; ngày mười chín tết Trung thu, việc kinh doanh trên phố không mấy nhộn nhịp, hầu như chẳng nhìn thấy ai xách giỏ vác hộp đi biếu quà. "Tiểu thực báo" tái bản ở Tế Nam, hẹn viết bài. Cán bộ học sinh lưu vong Bình Tân đến đây ngày một đông, người thì mở tạp chí, người thì trù bị công tác cứu vong, tôi lại bận rộn hẳn lên. Ngày hai mươi mốt, máy bay địch bay qua bầu trời thành phố, thả một quả bom, làm bị thương mấy người, mọi người đều cảm thấy bất an. Kể từ đó thường xuyên có tiếng còi báo động. Ngày hai lăm hai sáu, thương binh đi qua Tế Nam cực kỳ đông đúc, không áo không cơm không thuốc men, chính quyền tỉnh hình như không mấy nhiệt tình chăm sóc. Người đến nhà ga úy lạo và hộ lý đều là người trong giới học thuật. Ngày ba mươi, quân địch tiến vào biên giới Lỗ, học sinh có người xin phép về nhà. Lúc bấy giờ trung ương phái đại thần đến chỉ huy, quân sự đáng ra phải có chuyển biến tốt, thế nhưng quan chức quân sự bổn tỉnh lại chê quân khách ở Lỗ, tìm cách tránh chiến, chiến sự do đó mà tuyên bố thất lợi. Đức Châu nguy cấp, nhà trường đình khóa. Thầy trò lần lượt di tản trốn chạy, thị dân cũng phần lớn đi về hướng đông, người từ Giao Đông đến lại dọn dẹp quay về, trên xe chen chúc, hoàn toàn không có chút trật tự nào. Tôi quyết định không đi. Đi xa không đủ sức, dời đi gần chẳng ích gì, chi bằng tử thủ Tế Nam, gần như ngày nào cũng có còi báo động không kích, vẫn tiếp tục viết lách không ngừng nghỉ. Ngòi bút là vũ khí duy nhất của tôi, không nỡ cất giấu đi.

Bước sang tháng mười, phe ta không phản công, quân địch không tiến thêm, vô cùng trầm muộn. Trong trường vắng tanh không một bóng người, chó mèo bị bỏ rơi, tụ tập kêu đói thảm thiết. Trời thu trong xanh sảng khoasig, cây cối dần có lá đỏ, chính là lúc đọc sách, thế mà trong khuôn viên trường hoàn toàn vắng bóng tiếng cười nói của thanh niên. Hằng ngày con gái nhỏ giúp mẹ gấp gạc bông vo viên bông gòn, chuẩn bị cho việc cứu thương thương binh, con trai nhỏ hô hào chạy ra phố mua súng gỗ, để đánh máy bay, tôi cúi đầu cấu tứ, cả căn phòng bao trùm bầu không khí căng thẳng. Người lưu vong ngày một tăng, thường đến vay tiền mua áo, tùy sức mua sắm giúp đỡ, không nỡ cự tuyệt. Ngoài viết văn ra, đọc thêm nhiều sách tiểu thuyết và ký sự, lại chép lại những câu văn hay vào sổ. Ngày mười bốn, súng ống của đội bảo an thành phố bị thu thu hồi, tình hình thành thị bất an, nhưng không có bạo động. Đội ngũ nam thanh nữ tú học sinh, lòng yêu nước thiết tha, thường hẹn hò đi dự hội thảo bàn về kế hoạch công tác. Thế nhưng chính quyền lo xa, không cho phép hoạt động, đành nhìn nhau thở dài ngao ngán. Nửa tháng sau, các tuyến đều thất lợi, mà thành phố Tế Nam vẫn trầm tịch như thường, dẫu vẫn chưa ngừng việc viết lách, cũng khó lòng tự tin rốt cuộc bản thân có chút tác dụng gì hay không nữa.

Vào giữa tháng mười một, địch nam xâm, phe ta rút lui cố thủ bờ Nam Hoàng Hàng. Bạn bè hết lời khuyên nhủ bỏ trốn, để tránh hy sinh uổng mạng, nhưng ngặt vì:

1. Lên xe cực kỳ khó khăn, dọc đường lại có nguy cơ bị oanh tạc.

2. Đám trẻ con đứa nào đứa nấy còn nhỏ yếu, thời tiết lại dần trở lạnh, gặp hiểm nguy hoặc đổ bệnh, thì đồng dạng đều là nguy nan.

Thứ ba, tiền gửi không nhiều, chỉ đủ mua chút củi gạo, nếu dùng để đi lại thì chẳng khác nào túng thiếu thành người tị nạn. Tiền bản quyền và nhuận bút đều tuyệt tích, tìm việc không dễ, chỉ có chi mà không có thu, lấy gì để duy trì? Một mình trốn đi thì có thể lo được ba bữa, nhưng nếu đi cùng nhau thì không tài nào tránh khỏi đói rét.

Vì mấy nguyên nhân này, vợ tôi quyết định ở lại trông coi, ở Tế Nam lại có nhiều bạn bè, họ cũng sẵn lòng giúp đỡ chăm sóc. Thế nhưng, nói thì dễ làm thì khó, trong lòng vô cùng không nỡ, thế nên cứ chần chừ mãi không dám đi.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.