Lão Xá Tự Truyện

Lượt đọc: 403 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Tiết Thứ Sáu
Cải Tạo Tư Tưởng

❊ ❊ ❊

Lão Xá tự giác cải tạo tư tưởng, dốc sức phản ánh cảnh giới tư tưởng mới của bản thân trong sáng tác. Đây là lịch sử tâm hồn đau đớn, khúc chiết của cả một thế hệ. Tiết này chính là ghi chép chân thực về lịch sử tâm hồn phức tạp, đau đớn của Lão Xá, bắt đầu từ đầu thời kỳ kiến quốc cho đến tận cuối đời ông. Để phản ánh quá trình này, tiết này không sắp xếp theo trình tự thời gian. Lão Xá bắt đầu từ sự nhiệt tình tràn trề, cải tạo một cách chân thành, cho đến cuối cùng hiểu ra bản thân vẫn là một "ông già tư sản", luôn theo không kịp nhịp độ của cách mạng, sự bất đắc dĩ và sốt ruột trong lòng ông bộc lộ rõ ra ngoài, vận động cải tạo tư tưởng "thay đổi phương pháp tư duy" khiến ông khó xử, khiến ông không biết phải làm sao, đây chính là chỗ đau khổ và bi ai của ông.

Sau khi giải phóng, tôi mới hiểu được đạo lý văn nghệ phải phục vụ nhân dân, từ đó mới tiến hành sáng tác theo phương châm này. Đây là một thu hoạch rất lớn. Có sự lĩnh hội này, tôi không những thay đổi thái độ sáng tác, mà còn thay đổi cả thái độ làm người. Điều này có nghĩa là, tôi phải đứng trong lòng nhân dân, chứ không nên đứng ở trên cao, đứng ở phía trên nhân dân như trước kia — trước kia, tuy đối với nhân dân cũng có đồng cảm, cũng muốn nói thay cho họ, nhưng luôn cho rằng trình độ văn hóa của mình cao hơn họ, kiến thức uyên bác hơn họ, tôi phải giúp đỡ họ, chứ họ không giúp gì được tôi. Cho đến sau khi giải phóng, mới dần dần hiểu ra, sự kiêu ngạo của loại trí thức này là vô lối. Thực tế đã chứng minh: có sự lãnh đạo của Đảng và sự sáng tạo của nhân dân thì mới có tất cả mọi thứ của xã hội mới. Nhà văn ngoài việc chấp nhận sự lãnh đạo của Đảng, và học tập nhân dân ra, thì rất khó viết ra những tác phẩm ra hồn. Nhà văn không nên là người nói thay cho nhân dân, mà nên học tập nhân dân, nói tiếng nói của nhân dân. Nhìn rõ điểm này, mối quan hệ giữa nhân dân và bản thân tôi đã có sự thay đổi lớn: nhân dân phải là thầy giỏi bạn tốt của nhà văn, nhà văn không được tự cao tự đại. Thái độ nói thay cho nhân dân, cũng chính là thái độ của hiệp khách trong tiểu thuyết cũ tình cờ ra tay bất bình thay nhân dân. Một khi hiệp khách mà đầu á quân "quan thanh kiến", thì sẽ biến thành tay sai của kẻ thống trị, như Hoàng Thiên Bá vậy. Nói tiếng nói của nhân dân, thì không thể là thái độ "chơi ngông" như thế; bắt buộc phải đồng nhất với nhân dân về tư tưởng và tình cảm, đứng trên cùng một lập trường.

Một, Học tập nhân dân

Lấy bản thân tôi mà nói, tôi tuy không có học vấn chuyên môn gì, nhưng dẫu sao cũng từng đọc qua một vài cuốn sách, hơn nữa lại biết biên soạn một số câu chuyện. Thế là liền cảm thấy bản thân mình chắc chắn có chút thiên tài, từ đó không kìm được mà trở nên kiêu ngạo. Một khi đã kiêu ngạo, thì liền coi thường nhân dân, rời xa quần chúng. Càng coi trọng sách vở, thì lại càng xem nhẹ đời sống thực tế; càng tự nhận là thiên tài, thì lại càng coi thường trí tuệ của nhân dân. Cứ như vậy, khiến cho tri thức của bản thân bị cách ly với tri thức của nhân dân, cứ ngỡ rằng tri thức của mình là thứ mà nhân dân bình thường khó mà có được, còn bản thân thì càng không cần phải tìm hiểu nhân dân, hấp thu tri thức từ nhân dân. Cứ như thế, tri thức của bản thân vốn đã cực kỳ hạn hẹp, mà lại không chịu tôn nhân dân làm thầy, để làm phong phú tri thức, đặc biệt là tri thức đấu tranh giai cấp, cho nên nhà văn ắt phải cuồng ngạo; nếu không đến mức cuồng ngạo vô tri thì khó mà duy trì nổi sự ưu việt của bản thân. Tôi sau khi giải phóng, mới có được nhận thức này. Phải đấy, nhìn lại công cuộc xây dựng từ con số không ở khắp mọi nơi trên toàn quốc, sẽ lập tức hiểu ra rằng, mỗi một hạng mục xây dựng đều cần biết bao nhiêu tri thức chứ, chút ít tri thức của chính chúng ta quả thực chỉ như muối bỏ bể mà thôi! Lại bàn về cách mạng, kinh nghiệm đấu tranh của nhân dân phong phú biết bao, sự lãnh đạo của Đảng anh minh biết bao, chúng ta đã phản ánh được bao nhiêu trong tác phẩm, phản ánh ra sao?

Nghĩ như vậy rồi, thì không nên kiêu ngạo nữa, đồng thời phải hạ quyết tâm học tập nhân dân.

Hai, Phục vụ nhân dân

Tôi sinh trưởng trong một gia đình nghèo khó, từ nhỏ đã biết ăn khổ chịu nhọc. Thế nhưng, nền giáo dục mà tôi thụ hưởng lại là nền giáo dục tư sản. Cho nên, dẫu cho tôi chưa từng liều mạng đi tranh giành danh lợi, nhưng cũng không nỡ hoàn toàn từ bỏ danh lợi. Điều này có nghĩa là, trong xã hội cũ, tôi tuy không trơ trẽn trèo lên cao, nhưng cũng không xác định rõ rốt cuộc bản thân đang làm gì. Sáng tác là vì cái gì? Nghĩ tới nghĩ lui, hình như vẫn là vì danh lợi cá nhân, rất khó tìm được lời giải thích nào khác. Cho đến sau khi giải phóng, tôi mới tìm được đáp án chính xác, biết được rằng mình nên phục vụ nhân dân. Có được đáp án này, tôi mới thực sự nhận thức được bản thân đang làm gì, không nên cứ quẩn quanh mãi trong vòng tròn danh lợi nữa.

Cứ như vậy, tôi liều mạng sáng tác. Chỉ cần là thứ nhân dân cần, thì tôi sẵn sàng viết. Tôi đối xử bình đẳng với mọi hình thức văn nghệ, không có sự phân biệt đáng viết hay không đáng viết. Tôi viết kịch nói, cũng viết khúc nghệ; tôi viết luận văn, cũng viết tướng thanh. Theo tôi thấy, lúa gạo và hoa màu mỗi thứ đều có công dụng riêng, đều đáng để gieo trồng; cày bút cũng thế.

Ngoài sáng tác ra, tôi còn tham gia rất nhiều hoạt động xã hội và công tác trong các đoàn thể văn nghệ. Có một lần, một người bạn đến từ tư bản chủ nghĩa đã có ý tốt nói với tôi rằng: Tại sao anh lại tham gia những hoạt động và công tác đó chứ? Anh là nhà văn, anh nên chuyên tâm sáng tác! Lúc đó, tôi không đáp lời, vì sợ làm mất lòng khách. Thế nhưng, trong lòng tôi thừa hiểu, biết mình là nhà văn của xã hội mới. Tôi không thể chỉ lo danh lợi cá nhân, mà cắm cúi viết lách; (làm vậy e rằng cũng chẳng viết ra được cái gì!) Tôi bắt buộc phải đến nơi mà xã hội cần tôi. Chuyện này nếu đặt ở trước giải phóng, tôi chắc chắn sẽ cảm thấy biết ơn vị khách đó, đồng thời cho rằng việc bận rộn với các hoạt động xã hội v.v. là không cần thiết. Thế nhưng, chuyện này xảy ra cách đây chưa lâu, cho nên tôi cảm thấy danh chính ngôn thuận, nên tham gia những hoạt động đó. Ví dụ này có lẽ cũng đủ để giúp giải thích rằng, nếu đặt tư tưởng danh lợi cá nhân của giai cấp tư sản lên hàng đầu, thì quan hệ giữa cá nhân và xã hội mới không tài nào điều chỉnh cho đúng đắn được, đi đến đâu cũng thấy gượng gạo, khó chịu. Ngược lại, nếu đặt việc phục vụ nhân dân lên hàng đầu, thì quan hệ giữa cá nhân và xã hội sẽ hòa hợp như cá với nước, gần gũi và vui vẻ —

Ba, Chính trị và nghệ thuật

Trong số trí thức xã hội cũ, có người tự cao tự đại, không màng chính trị; có người quan tâm chính trị, nhưng lại lấy danh lợi cá nhân làm điểm xuất phát, muốn thăng quan phát tài. Tôi có lẽ thuộc về loại thứ nhất. Việc không màng chính trị khiến tôi cảm thấy mình thanh cao, đây cũng là một loại ưu việt. Trong cách đối nhân xử thế, chúng ta đều cảm thấy hổ thẹn khi phải nịnh bợ người khác, lại không sợ bản thân chịu chút thiệt thòi. Như vậy, trong cái xã hội cũ nhơ nhớp đó, mới có thể độc lập không dựa dẫm, không bị thế lực xấu kéo đi làm chó săn. Chúng ta sẵn sàng tự lực cánh sinh, dù cho có thanh bần hơn một chút.

Tinh thần độc lập không dựa dẫm, ở xã hội cũ có những mặt lợi nhất định. Nó khiến chúng ta không đến mức mờ mắt vì danh lợi mà dấn thân vào vũng nước đục. Thế nhưng nó cũng có khuyết điểm, đó là cao ngạo tự thưởng thức, xem nhẹ chính trị. Khuyết điểm này của Thận Điền cũng chính là khuyết điểm của tôi. Chúng ta vì không quan tâm đến chính trị, nên chỉ biết căm ghét thế lực phản động, chứ không nhìn thấu đáo phong trào cách mạng. Chúng ta võ đoán cho rằng cả hai bên đã cùng làm chính trị thì đều không thanh cao. Trong thời đại cách mạng, chúng ta đã phạm sai lầm — chỉ có chút lòng yêu nước, chứ không nhận thức được con đường cách mạng. Ngẫm lại cho kỹ, sự độc lập không dựa dẫm của chúng ta chẳng qua chỉ là giữ mình trong sạch, cốt sao không mắc lỗi mà thôi. Việc chúng ta không ngả về đâu cả, xuất phát từ việc ranh giới đen trắng chưa hoàn toàn rạch ròi. Chúng ta luôn muốn trốn chạy thật xa khỏi thế lực hắc ám, mà lại không trốn thoát nổi, thế nhưng lại không dám đến gần cách mạng, cho đến khi cách mạng thành công, chúng ta mới hiểu ra rằng kẻ cứu chúng ta chính là cách mạng, chứ không phải sự độc lập không dựa dẫm của chính chúng ta! Từ đó mà đều muốn đi theo Đảng Cộng sản, tích cực phục vụ nhân dân, quan tâm chính trị, cải tạo tư tưởng.

Chính vì tôi vốn không quan tâm đến chính trị, cho nên ngày nay tôi không viết ra được những tác phẩm có tính chính trị mãnh liệt. Phải thừa nhận rằng, nhìn thấy công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa đang diễn ra vô cùng sôi nổi, tôi quả thực đã có nhiệt tình chính trị. Thế nhưng, nhiệt tình chính trị chỉ có thể là lực lượng cổ vũ cho sáng tác, chứ không thể thay thế cho kinh nghiệm đấu tranh chính trị, cũng không thể thay thế cho nhận thức đúng đắn về phương châm chính sách. Nhiệt tình chính trị thúc đẩy tôi cầm bút viết không ngừng nghỉ, thế nhưng viết cái gì đây? Điều này lại thành ra vấn đề.

Muốn miêu tả xã hội ngày nay, mà lại không hiểu biết về chính trị ngày nay, thì đến một nhân vật cũng không viết nổi. Đây là đúc kết từ kinh nghiệm thực tế của tôi. Hãy nhìn xem, những kẻ trước kia chuyên đi rao hàng rong, thu mua đồ cũ, chẳng phải rất hay bàn chuyện mua người chết, bán người chết đó sao? Ngày nay họ thế nào rồi? Họ có người đã chuyển thành nhân viên phục vụ nhận thu gom phế liệu, giao dịch công bằng cho công ty phế liệu dọc các tuyến phố rồi! Họ biến đổi thế nào? Là tự phát ư? Không phải! Trong quá trình thay đổi của họ có rất nhiều rất nhiều công tác chính trị. Nào. Thử nghĩ xem, nhà văn mà không quan tâm đến chính trị, không tìm ra ngọn ngành quá trình cải tạo của những kẻ rao hàng rong, thì làm sao tạo dựng ra những nhân vật kiểu đó đây? Người rao hàng rong là vậy, thợ cắt tóc cũng thế! Hết thảy mọi người đều thế! Cứ chăm chăm đề cập đến tính nghệ thuật thì làm sao giải quyết được vấn đề? Người này tiến bộ, người kia lạc hậu, lấy cái gì làm tiêu chuẩn? Chẳng phải là giác ngộ chính trị sao? Cứ như thế, ngày nay nếu muốn bàn về tính nghệ thuật, thì trước tiên nên bàn về tính chính trị. Nghệ thuật nên phục vụ chính trị, và bắt buộc phải như vậy. Trừ khi chúng ta nhìn thấu triệt lực lượng và ảnh hưởng chính trị của xã hội mới, nếu không chúng ta sẽ không cách nào hiểu rõ mối quan hệ đúng đắn giữa mỗi cá nhân với xã hội, cũng từ đó mà không viết ra được nhân vật. Không viết ra được nhân vật thì sẽ chẳng có tính nghệ thuật. Chúng ta không thể dùng cái nhìn cũ kỹ để đánh giá thế nào là nghệ thuật. Mỗi một con người, trong ngày nay, đều đã chịu sự giáo dục tư tưởng chính trị ở các mức độ khác nhau, đây là điều chưa từng có trong lịch sử; theo phương pháp sáng tác cũ rích, làm sao có thể viết ra những tác phẩm phản ánh hiện thực ngày nay cho được? Chính trị là chìa khóa để thấu hiểu đời sống xã hội mới.

Tôi nghĩ: Một nhà văn nếu có thể vượt qua sự kiêu ngạo ưu việt của trí thức mà thành tâm thành ý học tập nhân dân; vứt bỏ tư tưởng danh lợi tư sản, mà toàn tâm toàn phục vụ nhân dân; đồng thời chăm chỉ học tập chính trị, cải tạo bản thân, họa may mới có thể dần dần tiến bộ, viết ra được một vài tác phẩm ra hồn.

Four, Tìm thấy vị trí của mình

Tôi tuy đồng tình với cách mạng, nhưng tôi vẫn chưa phải là một phần của cách mạng, cho nên, tôi không thực sự hiểu về cách mạng, mà đối với những thứ không hiểu thì không tài nào viết ra được những thứ có giá trị —

Tôi từng viết "Lạc đà Tường Tử". Đó là bởi vì, thế giới lúc bấy giờ là một thế giới mà bất kỳ ai cũng có thể dễ dàng tìm thấy vị trí của mình. Khi ấy mối quan hệ giữa người với người rất rõ ràng, ranh giới được vạch ra vô cùng rạch ròi, có kẻ nghèo rớt mồng tơi, có kẻ giàu nứt đố đổ vách; có người bị bóc lột, có kẻ đi bóc lột người. Những điều này đều là những thứ sờ sờ trước mắt, nhà văn có thể miêu tả những hiện trạng này, giống như một người có thể dùng máy ảnh chụp lại chúng vậy. Tường Tử chưa chắc đã thực sự cảm nhận và suy nghĩ như những gì tôi viết, nhưng khi tôi tạo ra nhân vật này, tôi có thể đặt mình vào hoàn cảnh của họ, tưởng tượng nếu tôi ở vị trí của Tường Tử, tôi sẽ làm thế nào. Trải nghiệm này độc giả cũng có thể chia sẻ, độc giả có thể tưởng tượng bản thân mình đang kéo xe kéo, chứ không phải đang ngồi trên xe kéo. Bất kỳ người ngoại quốc nào chưa từng đặt chân đến Bắc Kinh cũng có thể tưởng tượng ra cảm giác của mình trong hoàn cảnh tương tự.

Nhìn từ góc độ sáng tác, đó là một bối cảnh tương đối đơn giản, khoảng cách giàu nghèo vô cùng rõ rệt, nạn đói và bệnh tật gây ra những đau khổ tột cùng, thế nhưng những kẻ đáng lẽ phải chịu trách nhiệm thì lại dửng dưng trước những điều đó. Ở Trung Quốc, một thực tế được thừa nhận là giá trị sinh tồn của hàng triệu con người chẳng khác nào một bầy súc vật, lý do tồn tại của họ đơn thuần chỉ là để phục vụ cho một số ít người, họ là những vật tư tiêu hao, sinh mệnh của họ rẻ mạt không đáng một xu. Một số người ngoại quốc cũng không coi người Trung Quốc là loài người có cùng tình cảm, cùng sự đau đớn hay buồn tủi như họ.

Trong thời đại đó, bạn hoặc là đồng lưu hợp ô với những kẻ cho rằng hiện thực xã hội là trật tự tự nhiên, hoặc là đứng ở phía đối lập với họ. Đây chính là bản chất của cách mạng. Nếu bạn tin rằng bốn biển đều là anh em, vậy thì bạn cũng chẳng còn sự lựa chọn nào khác. Bạn chính là một người cách mạng, bạn sẽ ủng hộ những kẻ có dũng khí, có quyết tâm thay đổi hiện trạng xã hội.

Nhưng điều này không có nghĩa là tất cả chúng ta đều là nhà cách mạng theo chủ nghĩa Mác, chúng ta cũng không phải là nhà cải cách khoa học. Hồi tham gia phong trào Ngũ Tứ, Mao Trạch Đông không phải là người cộng sản, ông ấy cũng không thể là người cộng sản. Lúc bấy giờ, ở Trung Quốc không một ai biết đến chủ nghĩa cộng sản. Nhưng đối với Mao Trạch Đông và tất cả chúng ta, tình trạng lúc bấy giờ đã phát triển đến mức khiến người ta không thể chịu đựng nổi. Cách mạng bắt đầu đánh thức nhận thức của quần chúng về hoàn cảnh của chính họ, họ bị các thế lực đế quốc nước ngoài đá xuống vực sâu khốn khổ. Kể từ phong trào Thái Bình Thiên Quốc và Nghĩa Hòa Đoàn đến nay, đây là lần đầu tiên họ nhìn thấy, các thế lực đế quốc nước ngoài không phải là kẻ thù của giai cấp thống trị Trung Quốc, mà là đồng minh của chúng. Chủ nghĩa đế quốc ngoại lai và chủ nghĩa tư bản Trung Quốc thực chất chỉ là cá mè một lứa.

Cho nên, chúng ta bắt buộc phải đuổi những kẻ ngoại quốc bóc lột và áp bức người Trung Quốc đi trước, sau đó mới quay đầu lại đối phó với những kẻ dựa dẫm vào súng ống đạn dược ngoại bang, làm những chuyện xấu xa tương tự như người Trung Quốc.

Giai đoạn đầu tiên của cách mạng là chủ nghĩa ái quốc. Giai đoạn thứ hai là chủ nghĩa ái quốc và việc giành lấy thắng lợi lật đổ các thế lực phản động trong nước được đế quốc hậu thuẫn. Mọi người đều có thể hiểu được những chuyện đã xảy ra, ngay cả Tường Tử mù chữ cũng có thể hiểu nổi. Giờ đây, cách mạng đã bước vào một giai đoạn mới, trọng tâm là thay đổi phương pháp tư duy, chứ không phải là thay đổi điều kiện sống nữa.

Tôi có thể hiểu tại sao Mao Trạch Đông lại muốn tiêu diệt lối sống tư sản cũ, nhưng tôi không phải là người theo chủ nghĩa Mác, cho nên tôi không thể miêu tả cuộc đấu tranh này. Tôi cũng không thể suy nghĩ hay cảm nhận thế giới giống như những sinh viên Bắc Kinh năm 1966, họ nhìn nhận thế giới bằng nhãn quan của chủ nghĩa Mác.

Các bạn có lẽ cảm thấy tôi là một ông già tư sản sáu mươi chín tuổi, một mặt hy vọng cách mạng thành công, mặt khác lại luôn theo không kịp nhịp độ của cách mạng. Những ông già như chúng ta không cần phải xin lỗi vì hành vi của mình nữa, điều chúng ta có thể làm là giải thích tại sao chúng ta lại như vậy, vẫy tay tiễn biệt những thanh niên đang tìm kiếm tương lai của chính họ. Chúng ta cũng giao phó nhiệm vụ miêu tả xã hội mới cho thế hệ trẻ, họ có thể cải tạo xã hội dựa trên trải nghiệm của chính họ.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.