Thư Ất
Lần này, đến Đài Loan, liên quan đến những vấn đề của tiên sinh Lão Xá, tôi phát hiện người Đài Loan nhìn chung đều rất hứng thú với cái chết của Lão Xá, nhưng lại biết rất ít, cơ bản vẫn dừng lại ở mức độ nhận thức của chúng ta từ mười mấy năm trước, những vấn đề tranh luận cũng là những điều chúng ta đã sớm giải quyết xong.
Tại buổi tọa đàm văn học hai bờ eo biển do phụ san tờ "Trung ương Nhật báo" ở Đài Bắc tổ chức, nhà văn Đài Loan Khương Mục đã phát biểu, nói rằng ông vẫn luôn cho rằng cái chết của tiên sinh Lão Xá là do bị mưu sát, với ba lý do: Thứ nhất, sau khi chết trong bụng ông không có nước; thứ hai, dưới chân không có bùn; thứ thái, giày tất đều ở trên bờ, kết luận đưa ra là ông không hề nhảy xuống nước tự sát, mà bị mưu sát rồi mới chuyển thi thể đến đặt ở bên hồ Thái Bình.
Lúc đó tôi đã phát biểu tại buổi tọa đàm rằng: Vấn đề này sớm đã có cái nhìn thống nhất, bối cảnh lớn là sự bức hại tàn khốc của "Cách mạng Văn hóa", còn nguyên nhân cái chết cụ thể là nhảy xuống nước tự sát. Tôi đã đưa ra năm lý do, giải thích qua một chút, đồng thời nói rằng tôi từng viết hai bài viết tương đối chi tiết để mọi người có thể tham khảo, một bài có tựa đề "Hai ngày cuối cùng của cha", bài còn lại là "Tiếng gọi của cái chết", sau đó lại biên soạn một cuốn sách chuyên đề mang tên "Cái chết của Lão Xá", kể lại một cách tường tận hơn, phía Đài Loan từ lâu cũng đã có bản in lậu.
Tại buổi họp không có thời gian để thảo luận mở rộng. Xem ra, tôi vẫn chưa thuyết phục được ông Khương Mục. Sau khi trở về Bắc Kinh, tôi thấy ông ấy đăng một bài viết trên chuyên trang Trường Hà của tờ "Trung ương Nhật báo" với tựa đề "Bị 'lửa nhỏ' của 'Cách mạng Văn hóa' nướng — Lão Xá thực sự là tự sát?", trong đó vẫn lặp lại luận điệu "bị mưu sát", điều này mới khiến tôi cảm thấy vấn đề không hề đơn giản như vậy, vẫn cần phải tiếp tục thảo luận lại.
Thực ra, sở dĩ việc thảo luận giữa "bị mưu sát" và "tự sát" là cần thiết, không hẳn vì nó tối quan trọng đối với việc giải mã cái chết của Lão Xá, mà là vì việc giải quyết vấn đề này có ý nghĩa hơn nhiều trong việc thấu hiểu con người Lão Xá.
Tiên sinh Băng Tâm đã nói như vậy
—— Đặc trưng
Có một lần, trò chuyện với tiên sinh Băng Tâm, bà bỗng thốt lên một câu:
- Tôi biết bố cậu chắc chắn là nhảy sông mà chết!
Tôi hỏi:
- Sao cô lại biết ạ?
Bà không chút do dự đáp:
- Trong tác phẩm của ông ấy đều viết cả đấy thôi, người tốt tự sát nhiều lắm, nhảy sông cũng rất nhiều.
Giống như thế hệ thứ hai trong "Tứ đại đồng đường", cụ ông Kỳ Thiên Hữu, sau khi chịu nhục đã không về nhà, mà đi thẳng đến ngoài cửa Tây Tự, đâm đầu xuống hộ thành hà.
Giống như chưởng quỹ Vương trong "Trà quán", sau khi trải qua muôn vàn giằn vặt ở cõi người, đã thốt lên một loạt câu nói đầy ẩn ý, chẳng hạn như bảo cô cháu gái nhỏ: "Lại đây, để ông nội nhìn thêm cái nữa nào!", "Nói tạm biệt với ông nội đi!", "Lỡ tối nay ông chết thì sao!" Cuối cùng thắt cổ mà chết.
Giống như Bọ Cạp Nhỏ và Đại Ưng trong "Miêu thành ký", người sau đã tự cắt đầu mình treo giữa đại nhạ để đánh thức quần chúng.
Giống như tiểu đội trưởng Vương và đội trưởng Thạch trong "Hỏa táng", người trước bị thương nặng rồi giương súng tự vẫn, người sau dùng cạn viên đạn cuối cùng rồi phóng hỏa tự thiêu.
Giống như bà Cẩn trong "Tứ đại đồng đường", một người vợ hiền mẹ tốt chưa từng bước chân ra khỏi cửa lớn cửa ngõ, chồng bị bắt, các con người thì hy sinh người thì bị hại, bà không khóc, không nói, cứ thế đâm đầu vào quan tài của con trai mà chết.
Giống như "Triết học của lão Trương", đây là tiểu thuyết dài đầu tay của tiên sinh Lão Xá, lúc viết nó, tác giả mới chỉ hai mươi sáu tuổi, nhân vật nữ chính tên là Lý Tĩnh, là một thiếu nữ dịu dàng đáng yêu, cuối cùng cũng tự sát mà chết.
Trước đoạn viết về cái chết của Lý Tĩnh, trong tiểu thuyết có một đoạn phục bút thế này:
"Con người khi hoạ nạn giáng lâm, thường hay nghĩ ngược lại đến những nơi không đâu hoặc huyền diệu, kẻ muốn nhảy sông tự vẫn đối diện với dòng nước chẳng những khóc, cười, mà đôi khi còn hỏi: Vũ trụ là gì? Sinh mệnh là gì? ... Kết quả của việc tự hỏi tự đáp ấy lại càng làm cho tâm ý muốn chết của hắn thêm kiên định."
Đoạn này nói về việc tự vẫn, lại cứ nhằm ngay việc nhảy sông.
Lời của tiên sinh Băng Tâm cực kỳ đúng, cực kỳ chính xác. Bà hiểu rất rõ tiên sinh Lão Xá. Họ là bạn cũ, hiểu rõ tận gốc rễ của nhau.
Số phận nhân vật trong tác phẩm của một nhà văn và số phận của chính bản thân anh ta, đương nhiên, không cần phải đánh đồng với nhau làm một; thế nhưng, những miêu tả ấy dẫu sao cũng là những sự việc xuất phát từ tâm tư của chính anh ta, cho nên thân thế của nhà văn thường sẽ tìm thấy một số dấu vết nào đó trên người các nhân vật dưới ngòi bút của ông, đây quả thực là một điểm tựa không thể coi nhẹ. Thậm chí, ở một mức độ nào đó, tác phẩm chính là dấu chân của chính nhà văn, thoạt nhìn thì không liền mạch, có vẻ lộn xộn bừa bãi, đông một chỗ tây một chỗ, nhưng nhìn chung lại, có thể tìm ra một hướng đi đại khái.
Từ góc độ này mà xét, tác phẩm chính là một "cỗ máy dự báo" khá đáng tin cậy về số phận của nhà văn.
Quỹ đạo không liền mạch cũng được, máy dự báo số phận cũng thế, những điểm tương ứng trong tác phẩm đều vô cùng hữu ích đối với những nhà nghiên cứu về nhà văn.
Dù sao đi nữa, tác phẩm chính là giác quan thứ sáu nằm ngoài thân xác nhà văn, chúng bắt nguồn từ ông, do ông sinh ra, và có mối liên hệ nội tại vô hình nhưng thực sự tồn tại với ông.
Đó chính là lý do tại sao phải chú ý đến tính gợi mở của tác phẩm.
Khí tiết, can gián, trẫm mình, tuẫn nạn
—— Triết học
Nếu tìm kỹ lưỡng, trong những bài tự thuật của tiên sinh Lão Xá, chủ yếu là trong các bài tản văn và thư từ, vẫn có thể tìm thấy không ít lời tự bạch mang tính độc thoại.
Những lời độc thoại này chính là sự phản ánh đích thực tư tưởng của ông, là quan niệm sinh tử của ông, là triết lý nhân sinh của ông.
Những lời độc thoại này vô cùng quan trọng, thực ra, chúng chính là chiếc chìa khóa để thấu hiểu cái kết cục của Lão Xá.
Năm 1941, trong thời kỳ kháng chiến, giới văn nhân đề nghị thiết lập ngày nhà thơ, và quả thực đã thành công, vì thế tiên sinh Lão Xá đã viết một bài văn ngắn mang tựa đề "Nhà thơ", đăng trên tờ "Tân Thục báo" ngày 31 tháng 5 năm đó. Trong đó có một đoạn văn bàn về đặc trưng của nhà thơ:
"Con mắt của hắn phải nhìn cho ra chân lý, phải nhìn cho ra vẻ đẹp của non sông; trái tim của hắn phải mong cho thế giới tiến bộ, mong cho mọi người hạnh phúc. Tâm địa của hắn giống như các bậc thánh Hi Triết [thánh hiền], ngặt một nỗi có lẽ không thèm đếm xỉa đến, hoặc không kịp đếm xỉa đến chuyện áo quần rách rưới, hay việc thấy người thì bắt buộc phải chắp tay vái chào. Thế nên hắn bị gọi là cuồng sĩ, là kẻ điên. Kẻ cuồng sĩ ấy có thể phớt lờ những cử động nhỏ nhặt không quan trọng, nhưng đối với việc lớn thì tuyệt đối không buông lỏng chút nào, vào cái thời điểm mà người khác đang hân hoan phấn khởi, ca múa thái bình, hắn lại có thể bất chấp thiên hạ ghét bỏ mà đứng ra cảnh cáo mọi người. Mọi người đang cười vui hả hê, hắn lại có thể khóc lóc thảm thiết. Cho đến khi xã hội thực sự gặp phải hoạ nạn, hắn sẽ dùng cái chết để can gián, hắn nhảy xuống nước, hắn tuẫn nạn!"
Câu nói cuối cùng này, quả thực giống như đang nói về chính ông vậy — cho đến khi xã hội thực sự gặp phải hoạ nạn, hắn sẽ dùng cái chết để can gián, hắn nhảy xuống nước, hắn tuẫn nạn!
Thật sự là quá chuẩn xác, chính là chuyện như thế đấy.
Tôi từng gặp không ít bạn bè tốt bụng, họ nói với tôi rằng: Lão tiên sinh tính tình quá nóng nảy, thực ra, nhịn một chút, tránh né một chút, qua đi mấy ngày khủng khiếp đó là vượt qua được thôi.
Nghe đến đây, tôi luôn thẳng thắn bác lại rằng: Các vị không hiểu ông ấy đâu, không có chuyện đó đâu, ông ấy chắc chắn phải chết. Sống qua ngày 24 tháng 8 thì không sống qua ngày 24 tháng 9, sống qua ngày 24 tháng 9 thì không sống qua ngày 24 tháng 9 của năm sau!
Khí chất của ông, tính cách của ông, niềm tin của ông đã quyết định số phận của ông.
Năm 1944, vào thời điểm kháng chiến gian khổ nhất, quân đội Nhật Bản muốn bao vây đánh úp Trùng Khánh từ hướng Độc Sơn, Quý Châu, giới thượng lưu Trùng Khánh xôn xao bàn tán, lũ lượt chuẩn bị rút lui tiếp về phía tây, trốn hướng Tây Khang, người bạn Tiêu Bá Thanh hỏi Lão Xá: "Ông tính thế nào?" Ông thốt ngay ra một câu:
- Phía bắc chính là sông Gia Lăng cuồn cuộn sóng, nơi đó chính là chốn về của tôi!
Lời này vừa truyền ra, bạn bè tấp nập viết thư đến hỏi thực hư thế nào, tiên sinh Lão Xá đã trả lời vương Diệp Thu trong bức thư như thế này:
- Kế sách nhảy sông là nói thật đấy, mà cũng là câu nói thật. Giả sử không may địch thật sự đánh vào, chúng ta còn có nơi nào, cách nào để chạy nữa đây? Phùng Tử bảo có thể cùng gia quyến tạm lánh sang Quảng An. Quảng An có gì là an toàn chứ? Chẳng thấy mảy may chỗ nào an toàn cả! Không cần chạy nữa đâu, ngồi chờ là hay nhất; sông Gia Lăng vừa gần lại vừa không có nắp!
Sông Gia Lăng vừa gần lại vừa không có nắp!
Đây là một nụ cười thảm đượm nước mắt của một nhà văn có khí tiết Trung Hoa, dí dỏm, bi tráng, bi phẫn, mang đậm chất Lão Xá.
Đừng bao giờ cho rằng tiên sinh Lão Xá là một kẻ coi nhẹ tính mạng, cứ hở ra là muốn vứt bỏ sinh mạng của mình. Không phải vậy đâu. Đại địch trước mắt, ông đã chuẩn bị liều mạng rồi. Những lời thề thốt kiểu này của ông, có thể tìm thấy đến mấy chục vạn chữ! Ai mà chẳng biết, ông chính là "phe kháng chiến" lớn nhất, hơn nữa lại là một phe kháng chiến thực tế đến liều mạng. Ông vứt bỏ vợ con một thân một mình trốn khỏi Tế Nam, đến Vũ Hán, Trùng Khánh, lao vào dòng lũ kháng chiến, làm tổng phụ trách Hiệp hội Văn nghệ giới kháng chiến toàn quốc Trung Hoa, chỉ những lúc đêm khu nhớ nhà nhớ người thân, ông mới lặng lẽ rơi nước mắt. Trong bức thư gửi tiên sinh Đào Khang Đức vào lúc 10 giờ đêm ngày 15 tháng 3 năm 1938, ông viết:
- Tôi nhớ vợ và con cái tôi. Tôi thấy có lỗi với họ vô cùng. Nhưng trong hoàn cảnh không thể làm khác được, tôi cảm ơn nhà tôi. Tôi buộc phải liều mạng làm việc cho xứng đáng với cô ấy. Mối quan hệ giữa nam nữ là thề thốt trong nước mắt, ai nấy tự trân trọng, vì nước hy sức lao động. Nam nhi là lính, phụ nữ cũng là lính, đều phải đem đời sống tình cảm cao cả nhất cống hiến cho thời đại lớn đầy mưa máu gió đao này. Chồng không thuộc về vợ, vợ không thuộc về chồng, anh ấy và cô ấy đều thuộc về quốc gia.
Những bức thư như thế này tràn ngập nhiệt huyết, tràn ngập sự lưu luyến đối với cuộc sống, đó là khúc ca khải hoàn của sinh mệnh.
Khi một con người thú vị, đầy tình cảm, có máu có thịt như thế nói rằng ông ấy muốn tự sát, rõ ràng là đã có chuyện tày trời xảy ra, hoặc là có một chuyện tày trời đang chiếm trọn tâm trí ông.
Chuyện đó, chính là khí tiết.
Tiên sinh Lão Xá có một câu nói tựa như danh ngôn, được viết vào lúc chiến tranh kháng chiến vừa kết thúc, đăng trong một bài văn ngắn mang tên "Kẻ ngốc":
"Ai mà biết chút khí tiết ấy có tác dụng lớn đến thế nào cơ chứ? Thế nhưng, vì chính chúng ta, vì chính khí của dân tộc, chúng ta thà nghèo mà chết, bệnh mà chết, hay bị giết chứ không thể dễ dàng đánh mất nó. Trong tám năm qua, chúng ta coi cái chết tựa như sự sống, coi kẻ xâm lược cùng với mọi sự đe dọa dụ dỗ đều là kẻ thù, tất cả chỉ vì chút khí tiết đó. Chúng ta có vẻ rất ngốc nghếch. Thế nhưng những việc tốt đẹp nhất trên đời này hầu như toàn do những kẻ ngốc làm ra đấy thôi!"
Câu danh ngôn mang phong cách Lão Xá ấy thực sự đã đồng hành cùng tiên sinh Lão Xá đi hết cuộc đời ông, vạch ra một dấu chấm tròn trịa hoàn mỹ cho sinh mệnh của ông.
Phán quyết phải trái, tư duy độc lập
—— Tiền đề
Khí tiết cũng được, nhảy sông cũng thế, tuẫn nạn hay can gián cũng vậy, tiền đề của nó chính là sự phán quyết phải trái, mà tiền đề của phán quyết phải trái chính là tư duy độc lập: bỏ cái này đi thì chẳng còn gì cả.
Tiên sinh Lão Xá là một trong những người tuẫn nạn sớm nhất của thời kỳ "Cách mạng Văn hóa".
Một câu hỏi hợp lý: Sớm như vậy, ông có thể nhìn ra có vấn đề hay sao?
Phải biết rằng, vào thời điểm đó đại đa số mọi người đều không nhìn thấu được "Cách mạng Văn hóa", ngược lại, ai nấy đều tâm phục khẩu phục, thành kính đi theo Mao Trạch Đông, cứ tưởng rằng mình sai, cứ tưởng những thứ mình viết ra là độc dược, bản thân cần phải được cải tạo triệt để. Trong giới nhà văn có lẽ chỉ có tiên sinh Mâu Thuẫn, dựa vào bề dày kinh nghiệm trong đảng của mình, có sự phán quyết phải trái khác biệt, kiên quyết áp dụng thái độ không tham gia, không hợp tác. Địa vị lão làng của ông cũng mang lại cho ông sự bảo vệ mang tính tự nhiên. Trường hợp của ông có thể coi là ngoại lệ hiếm hoi trong số những cái hiếm.
Vậy còn tiên sinh Lão Xá thì sao?
Ông đã giữ vững một cái đầu tỉnh táo ngay từ phút ban đầu, có cái nhìn hoàn toàn khác biệt đối với "Cách mạng Văn hóa".
Điều này thật kỳ lạ.
Nhưng, đó là sự thật. Ngày 21 tháng 8 năm 1966, hôm đó là Chủ nhật, ngày hôm ấy, tôi đã về nhà, cùng với người em gái lớn Thư Vũ có một cuộc trò chuyện nghiêm túc với cha.
Hôm ấy, cách ngày ông bị đấu tố 23 tháng 8 chỉ có hai ngày, cách ngày ông tự sát 24 tháng 8 chỉ đúng ba ngày.
Nghiêm túc, là nói về nội dung; còn về hình thức thì vẫn rất thoải mái, là một buổi trò chuyện mang đậm không khí gia đình.
Tôi, năm ấy đã ba mươi mốt tuổi, em gái lớn hai mươi chín tuổi, cuộc trò chuyện giữa chúng tôi với cha là cuộc nói chuyện giữa những người trưởng thành với nhau. Trong mắt cha, chúng tôi chưa bao giờ là trẻ con; nhưng ở vẻ bề ngoài, ông chưa bao giờ đối xử với chúng tôi như trẻ con cả, đây có lẽ là do ảnh hưởng của phương Tây, từ rất sớm ông đã đối xử với chúng tôi bằng một tư cách bình đẳng, bắt tay chào hỏi chúng tôi, gọi thẳng tên cúng cơm của chúng tôi chứ không gọi tên nhũ danh nữa, như thể đang ngầm ám chỉ với chúng tôi rằng, các con là một thực thể độc lập, ta tôn trọng các con.
Ông, một con người của thời đại "Ngũ Tứ", có tư tưởng dân chủ bám rễ sâu xa, câu cửa miệng của ông là:
"Không cho phép trẻ con lên tiếng, chính là thứ tạo ra không ít tiểu cách mạng gia trong gia đình."
Cuộc trò chuyện hôm đó bắt nguồn từ việc "Hồng vệ binh" xuống đường "phá tứ cũ". Sau khi Mao Trạch Đông tiếp kiến Hồng vệ binh vào ngày "18 tháng 8", phong trào "phá tứ cũ" dâng cao như vũ bão. Thế là chúng tôi kể dăm ba chuyện ngoài đường cho cha nghe, ví dụ như biển hiệu của các cửa hiệu lâu đời trên phố Vương Phủ Tỉnh đã bị đập phá, ngay cả tấm gương lớn trong tiệm cắt tóc "Tứ Liên" cũng bị học sinh dán giấy trắng bưng bít lại, không cho soi gương, cắt tóc soi gương bỗng trở thành một thói hư tật xấu mang tính tư bản.
Thư Vũ nói:
- Bố ơi, sao bố vẫn chưa cất mấy món đồ chơi nhỏ của bố đi trước đi...
Đồ chơi nhỏ ở đây chính là mấy món đồ cổ đồ chơi nhỏ đặt trong tủ bách bảo ở phòng khách, có lẽ chúng cũng là "tứ cũ" chăng.
Cha không để cô ấy nói tiếp, nói một cách đinh đóng cột, thật to rõ, từng chữ một rớt xuống rành mạch đúng năm chữ:
- Không, bố tuyệt đối không cất!
Những lời nói sau đó, đều là của ông.
Tâm tư bay ra từ trong đầu óc ông, liên tiếp nhau, có lẽ đã được suy tính chín chắn từ trước, quan điểm vô cùng rõ ràng, chẳng tốn chút sức lực nào, tựa như những món ăn đã được chuẩn bị sẵn sàng trong bếp, chốc lát lại bưng ra một đĩa. Tôi và em gái lớn chỉ có phần tiếp nhận, hoàn toàn không sao xen mồm vào được. Khoảng không gian giữa đoạn tư tưởng này và đoạn tư tưởng khác của ông xuất hiện những khoảng lặng, trong phòng yên ắng đến mức có phần bất thường, trái lại càng làm sâu sắc thêm ấn tượng của chúng tôi.
- Là ai đã cho chúng quyền lực?
---❊ ❖ ❊---
(Ông thừa triết lý mà còn cố hỏi, là ai đã phát động "Hồng vệ binh". Ông đang hỏi sao? Không, ông đang phẫn nộ, ông đang phản kháng!)(Hơn nữa, hỏi thế này cũng là phạm vào đại kỵ, điều này cũng rõ như ban ngày.)
- Trong lịch sử, cuộc cách mạng văn hóa ở nước ngoài chưa bao giờ là đem lại điều tốt đẹp cho văn hóa cả, di tích văn hóa đều hứng chịu tổn thất nặng nề.
- Lại sắp có người chết rồi!
- Nhất là những kẻ cương trực mà trong sạch ấy.
Ông kể câu chuyện về hai người bạn cũ của mình, đều là những câu chuyện có thật.
Một người chết trong phong trào "Tam phản Ngũ phản", người kia chết trong phong trào "Trấn phản". Lúc kể ông gọi đích danh họ, tiếc là chúng tôi đều không nhớ nổi, hình như một người họ Kỷ, rốt cuộc thì phong trào ấy vốn không nhắm thẳng vào họ, chỉ là có một chút manh mối nhen nhóm, tức là vừa mới ám chỉ họ một chút, nghi ngờ họ một chút, kết quả là cả hai người đều trên đường về nhà, đâm đầu xuống Thập Sát Hải.
Đều là tự sát.
Đều là nhảy sông.
Đều là can gián bằng cái chết.
Đều là tuẫn nạn.
Đều cương trực.
Đều trong sạch.
Đều là phản kháng.
Thế nào gọi là người nghe vô tình, người nói cố ý?
Đây chính là ví dụ hay nhất, tuyệt vời nhất!
Lời nói bên tai chưa dứt, ông đã qua đời. Sự thật, chính là như vậy.
Trùng hợp làm sao, tin tức cha mất tích lại chính là người đầu tiên tôi biết được, tôi lập tức báo ngay cho em gái lớn, chúng tôi trao đổi ánh mắt với nhau, chúng tôi thầm trao đổi suy nghĩ cho nhau: Ông đi rồi.
Bởi vì, chúng tôi lập tức nhớ lại những lời nói rất rõ ràng vào ba ngày trước của ông. Ông coi như đã nói cho chúng tôi biết rồi.
Quả nhiên, sáng ngày 24 người ta tìm thấy thi thể của ông ở hồ Thái Bình.
Y phục, gậy chống, mắt kính của ông đều được đặt ngay ngắn trên bờ, ông từng bước từng bước đạp lên lá lau cỏ sậy và rong rêu đi về phía làn nước hồ, để nước hồ nhấn chìm chính mình, sặc nước mà chết, cách bờ khoảng chừng mười mét. Trong túi áo của ông có danh thiếp của ông, đề tên của ông: Thư Xá Thiển Dư [Thư Xá Dư], Lão Xá.
Từ giây phút đầu tiên, tôi đã tuyệt đối tin rằng: Sau khi trải qua trọn vẹn một ngày một đêm bị tra tấn tàn bạo, nhục nhã ê chề cùng cuộc phản kháng trực diện vô cùng cương trực, chấn động tâm can, ông đã nhảy sông tự sát.
Không có sự lựa chọn thứ hai. Hoặc nói ngược lại, nếu có sự lựa chọn thứ hai, thì đó tuyệt đối không phải là ông!
Bởi vì, ông đã nhìn thấu mọi chuyện rồi.
Bởi vì, ông đã sớm tự định đoạt kết cục cho chính mình từ lâu.
Ông từng đến Thập Sát Hải
—— Màn mở đầu
Ngày 18 tháng 2 năm 1987, tôi từng có cơ hội đến thăm một vị lãnh tụ Hồi giáo, Mã Tùng Đình đại A-hôn [Imam], ngài đã kể cho tôi nghe một số chi tiết vô cùng quan trọng.
Cụ ông Mã Tùng Đình và tiên sinh Lão Xá là bạn cũ nhiều năm, tình bạn ấy có thể ngược dòng trở về tận đầu những năm 30 ở Tế Nam. Thời kỳ kháng chiến, cụ Mã chủ trì giáo vụ tại đại thanh chân tự Trùng Khánh, đồng thời tổ chức Hiệp hội cứu quốc Hồi giáo, cũng có những mối qua lại vô cùng khát thiết với tiên sinh Lão Xá. Theo thỉnh cầu của Hiệp hội cứu quốc Hồi giáo, tiên sinh Lão Xá và tiên sinh Tống Chi Đích đã sáng tác vở kịch nói "quốc gia chí thượng" [Quốc gia chí thượng], từng được công diễn ở rất nhiều nơi hậu phương. Nữ diễn viên chính Trương Thụy Phương từng được đồng bào Hồi giáo ân cần gọi là "Trương Thụy Phương của chúng ta". Cụ ông Mã Tùng Đình năm 1957 bị quy oan thành "hữu phái", tâm tư chán nản, hoàn cảnh sống cũng vô cùng tiêu điều quạnh hiu. Khi "Cách mạng Văn hóa" vừa bùng phát, cụ ông lại càng thêm bất an, thường thừ người ngồi bên bờ sông, ngồi liền nửa ngày trời.
Một ngày đầu tháng 8, cụ và phu nhân lại đến bờ Thập Sát Hải, thẫn thờ ngồi đến chập tối. Bỗng nhiên, ngẩng đầu lên, cụ nhìn thấy tiên sinh Lão Xá một mình chống gậy từ từ đi ngược chiều dọc theo bờ sông tới. Cụ Mã kéo ông ngồi xuống trò chuyện.
Tiên sinh Lão Xá vừa mở lời đã khiến vợ chồng cụ Mã kinh ngạc hết chỗ nói. Ông cực kỳ thẳng thắn. Ông nói ông nghĩ mãi không thông, rất u uất, muốn "đi".
- Đại ca Mã, hai anh em chúng ta e là không gặp lại nhau nữa rồi!
Lão Xá nắm lấy bàn tay của cụ ông, giãi bày tâm can. Đối mặt với người anh em cũ bao năm không gặp, ông hoàn toàn không có chút cố kỵ nào, ngược lại có thể trực diện trò chuyện.
Cụ Mã không biết nói gì hơn, đứng dậy đi cùng ông, tiễn ông một đoạn đường.
Tiên sinh Lão Xá nói:
- Các anh về đi, tôi đi đây...
Thập Sát Hải cách nhà vẫn còn một khoảng đường, trừ phi cất công đến đây chứ không tiện đường ghé qua. Tiên sinh Lão Xá là cố ý đến.
Ông dường như đang lựa chọn chốn về cho chính mình.
Ông nhớ lại sự lựa chọn của hai vị người bạn cũ cương trực mà trong sạch đã tuẫn nạn của mình.
Hồi ức của cụ Mã và phu nhân khiến tôi chấn động, khi cơn bão táp vẫn chưa giáng xuống đầu ông, ông đã chuẩn bị sẵn sàng tất cả mọi thứ để chấm dứt sinh mệnh của chính mình, bao gồm cả phương thức lẫn địa điểm.
Hồi ức của đại A-hôn Mã Tùng Đình quả thực vô cùng ghê gớm, nó đã thổi bay hoàn toàn làn sương mù mịt mờ cuối cùng trong khối mê cục về cái chết của Lão Xá.
Nó chứng minh rằng, việc nhảy sông chẳng qua chỉ là nét bút cuối cùng, còn bức tranh lớn thì đã sớm được phác thảo từ lâu rồi.
Nó chứng minh rằng, con người vĩ đại hơn động vật không biết bao nhiêu mà kể, bởi vì con người có thể lên kế hoạch và sắp xếp cái chết của chính mình.
Nó chứng minh rằng, ngay cả khi không có buổi đấu tố ngày 23 tháng 8, cái kết bi kịch cũng đã được định đoạt từ trước rồi.
Nó chứng minh rằng, sĩ khả nhục [kẻ sĩ có thể bị nhục] và thà gãy chứ không cong không thể khái quát hoàn toàn cái chết của ông.
Tất thảy chỉ vì, ông là một con người cực kỳ tỉnh táo. Ông đã nhìn thấy thảm họa, không chỉ là thảm họa đối với riêng một mình ông.
Cuối cùng ông đã chọn hồ Thái Bình, một hồ nước hoang ngoại thành chẳng mấy tên tuổi, là nơi ngư dân nuôi cá và đánh bắt cá. Ông rất rành về hồ Thái Bình. Từ năm 1920 đến năm 1922, ông làm nhân viên tuyên vấn khu vực ngoại thành phía bắc ở vùng này, chuyên quản lý các tư thục ở ngoại thành phía bắc ngoài thành, nơi làm việc của ông cách hồ Thái Bình rất gần. Quãng đời này đã khiến ông sau này sáng tác nên cuốn tiểu thuyết dài đầu tay "Triết học của lão Trương". Những năm 30, ông mua cho người mẹ già một ngôi nhà ở góc thành đối diện với hồ Thái Bình, mười gian nhà hướng bắc lớn, cộng thêm một cái sân rộng. Những năm 50, Đại học Sư phạm Bắc Kinh xây dựng khu nhà trường mới ở phía bắc hồ Thái Bình, ông từng làm giáo sư thỉnh giảng ở đó, dạy lớp tiểu thuyết cho học sinh khoa Trung văn. Nơi này rất yên tĩnh, không có khách du lịch.
Tiên sinh Lão Xá trở thành vị tuẫn nạn đầu tiên ở hồ Thái Bình. Ngày hôm ấy, từng có hàng trăm hàng nghìn người nghe tin kéo đến, tin tức nhanh chóng lan truyền khắp thành phía bắc. Tiếp sau tiên sinh Lão Xá, hồ Thái Bình trở thành đất thánh của những kẻ tuẫn nạn trong "Cách mạng Văn hóa", liên tiếp mấy ngày, mỗi ngày có mấy chục người nhảy xuống đó.
Tất cả những điều này, là thứ mà người ngoài không tài nào sắp xếp thay ông được, đó là ý nguyện ban đầu của ông, có nguồn, có gốc, có lý.
Những người bạn tốt của ông là tiên sinh Ba Kim, tiên sinh Băng Tâm cùng rất nhiều người khác sau khi hay tin này đã khóc lớn thành tiếng, các nhà văn học nước ngoài là những người đầu tiên viết bài văn và tiểu thuyết tưởng niệm ông, người Thụy Điển trong lúc không hay biết thậm chí còn chuẩn bị trao giải Nobel Văn học cho ông, thế nhưng, tất cả những điều này, ông đều không còn hay biết nữa rồi, ông đã đi rồi, hoàn thành trọn vẹn triết học của đời mình — khi hoạ nạn giáng lâm, lấy cái chết can gián, nhảy sông, tuẫn nạn.
Sự lựa chọn bi tráng và thảm khốc ấy, cho đến tận bây giờ, vẫn còn chấn động tâm can con người, sâu sắc, nặng nề, lâu dài biết bao, khiến tất cả những người lương thiện hễ nhớ lại là lại ngậm ngùi rơi lệ... và trong nỗi xót xa cuối cùng cũng thấu hiểu trọn vẹn sức nặng của cái chết ấy...