Lão Xá Tự Truyện

Lượt đọc: 412 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Tiết Thứ Tư
Nhập Học

❊ ❊ ❊

Khi tôi còn nhỏ, vì nhà nghèo nên thể chất rất yếu. Đến năm chín tuổi tôi mới được đi học. Vì nghèo và ốm yếu, đôi khi mẹ muốn bảo tôi đi học, nhưng lại sợ tôi bị người ta bắt nạt, và càng sợ không đóng nổi tiền học phí, thế nên tận năm chín tuổi tôi vẫn chưa biết lấy một chữ. Nói không chừng, cả đời tôi sẽ chẳng có cơ hội được đi học, bởi vì dẫu mẹ biết tầm quan trọng của việc học, nhưng khoản học phí ba bốn quan tiền mỗi tháng thực sự khiến bà khó xử. Mẹ là người rất coi trọng thể diện. Bà cứ do dự không quyết, mà thời gian thì chẳng đợi chờ ai, cứ chần chừ mãi, có lẽ tôi đã lớn đến mười mấy tuổi rồi. Một đứa trẻ mười mấy tuổi nhà nghèo lại không biết chữ, thì con đường rất tự nhiên là đi buôn bán nhỏ – sắm một cái giỏ nhỏ, bán dừa cạn, đậu luộc, hoặc anh đào gì đó. Hoặc không thì đi làm thợ học việc. Mẹ rất thương tôi, nhưng giả như tôi có thể đi làm thợ học việc, hoặc xách giỏ đi bán anh đào dọc phố mà mỗi ngày kiếm được vài trăm đồng tiền, thì có lẽ bà sẽ không kiên quyết phản đối. Sự nghèo đói có sức mạnh hơn lòng yêu thương.

Một hôm, chú Lưu tình cờ đến chơi. Tôi nói "tình cờ", bởi vì chú không hay đến thăm chúng tôi. Chú là một người cực kỳ giàu có, dẫu trong lòng chú không hề có sự phân biệt giàu nghèo, nhưng sự giàu có khiến chú bận rộn suốt ngày, hầu như chẳng có thời gian để thăm hỏi những người bạn nghèo. Vừa bước vào cửa, chú đã nhìn thấy tôi. "Thưa mấy tuổi rồi? Đã đi học chưa?" Chú hỏi mẹ tôi. Giọng chú vang sảng làm sao (sau khi uống rượu, chú thường lấy việc nhại lại tiếng thét của nhân vật Kim Tiền Báo do Du Chấn Đình thủ vai để làm tự hào), y phục của chú lộng lẫy làm sao, đôi mắt chú sáng làm sao, khuôn mặt và đôi bàn tay của chú trắng trẻo, mập mạp làm sao, khiến tôi có cảm giác như mình vừa phạm phải tội gì vậy. Căn phòng nhỏ, chiếc bàn ghế rách, chiếc kang bằng đất của chúng tôi dường như không chịu nổi sự rung động từ giọng nói của chú. Đợi mẹ tôi trả lời xong, chú Lưu liền quyết định ngay: "Sáng mai tôi sẽ đến, dẫn nó đi học! Tiền học và sách vở, đại tỷ chị không phải bận tâm gì hết!" Trái tim tôi đập nhảy lên tận cổ, ai mà biết đi học là thế nào cơ chứ!

Ngày hôm sau, tôi giống như một chú chó nhỏ kém oai vệ, lẽo đẽo theo vị đại gia này đi nhập học. Trường học là một ngôi tư thục cải lương, nằm trong một ngôi miếu đạo sĩ cách nhà tôi chừng hơn nửa dặm. Ngôi miếu không lớn lắm, nhưng nồng nặc đủ loại mùi: Vừa bước qua cổng tam quan là một mùi thuốc phiện xộc lên, tiếp ngay sau đó là mùi đường hóa học (có một xưởng nấu kẹo và bóng đường), đi sâu vào trong nữa là mùi nhà vệ sinh, cùng với những mùi hôi thối khác. Trường học được đặt ở chánh điện. Căn phòng nhỏ hai bên chánh điện là nơi ở của đạo sĩ và gia quyến của đạo sĩ. Trong chánh điện rất tối và rất lạnh. Các bức tượng thần đều được che bằng vải vàng, trên bàn thờ bày bài vị của Khổng Thánh nhân. Học sinh đều ngồi quay mặt về hướng tây, tổng cộng có chừng ba mươi mấy người. Trên bức tường phía tây có một tấm bảng đen – đây chính là trường tư thục "cải lương". Thầy giáo họ Lý, một người trung niên cực kỳ cứng nhắc nhưng cũng vô cùng nhân hậu. Chú Lưu và thầy Lý "cự cãi" một trận, rồi bảo tôi lạy Thánh nhân và thầy giáo. Thầy giáo cho tôi một cuốn "Địa cầu vận ngôn" và một cuốn "Tam tự kinh". Thế là tôi đã trở thành học sinh.

Từ khi làm học sinh đến nay, tôi thường xuyên đến nhà chú Lưu. Dinh cơ của chú có hai cái sân lớn, mấy chục gian nhà trong sân đều có hành lang bao quanh. Phía sau sân còn có một khu vườn khá rộng. Xung quanh dinh cơ từ trái sang phải, trước ra sau đều là bất động sản của chú, nếu đem những ngôi nhà đó xếp thẳng hàng với nhau, có thể chiếm một nửa con phố. Ngoài ra, chú còn có mấy cửa hiệu. Mỗi lần tôi đến, chú nhất định sẽ mời tôi ăn cơm, hoặc cho tôi một vài món điểm tâm chưa từng thấy bao giờ. Chú tuyệt đối không vì tôi là một đứa trẻ nghèo khổ mà lạnh nhạt với tôi, chú là một ông lớn giàu có, nhưng chú không dùng sự giàu có để coi thường người khác.

Khi tôi chuyển từ trường tư thục sang trường công lập, chú Lưu lại đến giúp đỡ.

Tôi nhớ rất rõ: Tôi từ trường tư thục chuyển vào trường học, tức là được xếp vào lớp ba sơ tiểu, học cùng lớp với Sâm Điền. Trường học của chúng tôi là tiểu học đường lưỡng đẳng ở phía nam con đường lớn Tây Trực Môn. Tan học buổi chiều, chúng tôi thường hay cùng nhau đến quán trà nhỏ để nghe kể chuyện "Tiểu ngũ nghĩa" hoặc "Thi công án". Tiền trà nước lúc nào chú cũng trả hộ tôi. Chẳng bao lâu sau, ngôi tiểu học này đổi thành trường nữ sinh. Tôi liền chuyển sang tiểu học số 14 ở Nam Thảo Xưởng.

Tài sản của chú Lưu đã vơi đi một nửa, chú là một đại gia, chỉ biết tiêu tiền mà không biết tính toán. Mọi người ăn bám chú, chú đành lòng để họ ăn; mọi người lừa gạt chú, chú cười xòa cho qua. Tài sản của chú có phần là do bán đi, cũng có phần là bị người ta lừa mất, chú mặc kệ; tiếng cười của chú vẫn vang sảng như xưa.

Đến khi tôi tốt nghiệp trung học, chú đã nghèo xác nghèo xơ, chẳng còn chút tài sản nào, chỉ còn lại khu vườn phía sau. Tuy nhiên, vào lúc này, giả như chú chịu bỏ tâm sức ra để điều chỉnh lại sản nghiệp của mình, chú vẫn có cách để khiến bản thân đủ ăn đủ mặc, bởi vì rất nhiều tài sản của chú là bị người ta lừa gạt đi mất. Thế nhưng, chú không chịu đi thuê luật sư. Nghèo và giàu đối với chú hoàn toàn giống nhau. Giả như vào lúc này, chú không tiêu tiền bừa bãi nữa, thì ít nhất chú cũng có thể giữ lại được khu vườn đó và những mảnh đất ở ngoại thành. Thế nhưng, chú thích làm việc thiện. Mặc cho con cháu của chính mình chịu đói chịu rét, mặc cho bản thân chịu đủ mọi đày đọa, chú vẫn cứ đi làm các công việc từ thiện như trường học cho trẻ em nghèo, xưởng cháo v.v. Chú quên mất cả bản thân mình. Chính là vào khoảng thời gian này, tôi qua lại với chú là mật thiết nhất. Chú mở trường học cho trẻ em nghèo, tôi đến làm giáo viên tình nguyện. Chú phát chẩn lương thực, tôi đến giúp đỡ điều tra và phát chẩn. Trong lòng tôi, tôi rất hiểu rõ: Phát lương thực phát tiền chẳng qua chỉ kéo dài thêm những ngày tháng chịu đựng khổ sở của người nghèo, chứ không đủ để ngăn chặn cái chết. Thế nhưng, thấy chú Lưu nhiệt tình như vậy, chân thành như vậy, tôi đành không nỡ tranh cãi với chú, mà đành phải góp chút sức lực. Cho dù tôi có tranh cãi với chú, tôi cũng sẽ không thắng được, tình người thường hay có thể đánh bại lý trí.

(Năm 1924,) con trai chú Lưu qua đời, sau đó, khu vườn của chú cũng phải đem bán. Chú vào miếu làm sư, phu nhân và tiểu thư vào am làm ni cô. Xét từ tính cách của chú, dường như chú tất yếu sẽ bước vào con đường lánh đời học thiền. Nhưng xét từ thói quen sinh hoạt của chú, mọi người vẫn cho rằng chú tối đa chỉ có thể niệm kinh, bố thí cho tăng ni đạo sĩ mà thôi, chứ tuyệt đối sẽ không chịu thọ giới xuất gia. Vậy mà chú lại thực sự xuất gia. Trước kia, những gì chú ăn là sơn hào hải vị, những gì chú mặc là gấm vóc lụa là. Chú cũng chơi bời cờ bạc. Bây giờ, mỗi ngày chú chỉ ăn một bữa, bước sang mùa thu vẫn mặc chiếc áo dài bằng vải bố mùa hè. Khổ tu như thế, khuôn mặt chú vẫn hồng hào, tiếng cười vẫn vang sảng. Về Phật học, chú có sự thấu hiểu sâu sắc đến mức nào, tôi không dám khẳng định. Nhưng tôi thực sự biết chú là một vị hòa thượng tốt, chú biết được một chút là đem ra thực hành một chút, có thể làm được một chút là làm ngay một chút. Học vấn của chú có lẽ không cao, nhưng những gì chú biết đều có thể đem ra áp dụng vào thực tế.

Sau khi xuất gia, chẳng bao lâu sau chú đã làm phương trượng của một ngôi đại tạng. Thế nhưng chẳng bao lâu thì bị đuổi ra ngoài. Chú muốn làm một vị hòa thượng chân chính, thế nên chú không tiếc bán cả sản nghiệp của miếu để cứu giúp những người khổ cực. Ngôi miếu không cần loại phương trượng như thế này. Nói chung, trách nhiệm của phương trượng là phải mở rộng sản nghiệp của miếu, chứ không phải là cứu khổ cứu nạn. Rời khỏi ngôi đại tạng, chú đến một ngôi miếu không có bất kỳ sản nghiệp nào để làm phương trượng. Bản thân chú không có tiền, lại còn phải hằng ngày tìm đồ chay cho các tăng chúng ăn. Đồng thời, chú còn tổ chức xưởng cháo và các hoạt động từ thiện khác. Chú nghèo, chú bận rộn, mỗi ngày chú chỉ ăn một bữa cơm chay đạm bạc, nhưng tiếng cười của chú vẫn vang sảng như thế. Ngôi miếu của chú không nhận làm Phật sự, hễ có người đến mời, chú lại dẫn dắt tăng chúng đi niệm chân kinh cho người ta, mà không cần thù lao. Cả ngày chú không có mặt ở miếu, nhưng chú vẫn không quên việc tu trì; chú giữ giới ngày càng nghiêm ngặt, đối với giáo nghĩa cũng thu hoạch được rất nhiều điều sâu sắc. Ban ngày chú bận rộn lo chuyện quyên tiền ở khắp nơi, ban đêm lại luyện công trong căn phòng nhỏ. Bất kỳ ai nhìn thấy vị hòa thượng rách rưới này cũng sẽ không thể ngờ rằng ông từng là một đại gia lớn lên trong đống vàng.

(Năm 1939,) một hôm khi chú đang niệm kinh cho một vị hòa thượng đã viên tịch, chú chợt nhắm mắt lại, rồi viên tịch tại chỗ. Sau khi hỏa táng, người ta tìm thấy rất nhiều xá lợi trên người chú.

Không có chú, có lẽ cả đời tôi cũng không được đến trường đi học. Không có chú, có lẽ cả đời tôi cũng chẳng thể nghĩ ra việc giúp đỡ người khác có niềm vui và ý nghĩa gì. Chú có thực sự thành Phật hay không? Tôi không biết. Thế nhưng, tôi thực sự tin rằng tâm nguyện và sự khổ hạnh của chú vô cùng gần gũi với Phật. Cả về tinh thần lẫn vật chất tôi đều từng nhận ân huệ từ chú, bây giờ tôi thực sự hy vọng chú đã thực sự thành Phật, và mong rằng chú sẽ dùng tấm lòng của Phật để dẫn dắt tôi hướng thiện, giống như ba mươi lăm năm trước, chú đã kéo tay tôi đi học tư thục vậy!

Chú chính là Tông Nguyệt đại sư.

Khi tôi tốt nghiệp tiểu học, họ hàng thân thích đều đồng lòng muốn tôi đi học nghề thủ công, để có thể giúp đỡ mẹ. Tôi hiểu rằng mình nên đi tìm cơm ăn, nhằm giảm bớt sự nhọc nhằn khốn khó của mẹ. Thế nhưng, tôi cũng muốn học lên cao, bấy giờ đã thi đỗ vào trường Trung học số 3 ở phố Tổ Gia Trại, ở "Trung học số 3" chưa được bao lâu, tôi lén thi đậu vào trường Sư phạm – đồng phục, ăn uống, sách vở, chỗ ở, đều do nhà trường cung cấp. Chỉ có như vậy, tôi mới dám mở lời với mẹ chuyện học lên cao. Nhập học, cần phải nộp mười đồng tiền bảo đảm. Đây là một khoản tiền khổng lồ! Mẹ đã phải chật vật suốt nửa tháng trời, gom góp được khoản tiền khổng lồ ấy, rồi ngấn lệ tiễn tôi bước qua cửa lớn. Bà không quản ngại khó nhọc, chỉ cần con trai nên người. Khi tôi tốt nghiệp trường Sư phạm, và được phân công làm hiệu trưởng trường tiểu học, mẹ và tôi thức trắng cả đêm không chợp mắt. Tôi chỉ nói một câu: "Từ nay về sau, mẹ có thể nghỉ ngơi một chút rồi!" Câu trả lời của mẹ chỉ là từng chuỗi nước mắt. Sau khi tôi nhập học, chị ba kết hôn. Mẹ thương yêu các con đều như nhau, nhưng giả như bà có hơi thiên vị một chút, thì bà nên thiên vị chị ba, bởi vì kể từ sau khi cha qua đời, mọi chuyện trong nhà đều do một tay mẹ và chị ba cùng nhau gánh vác. Chị ba chính là cánh tay phải của mẹ. Thế nhưng mẹ biết cánh tay phải này tất phải chặt đi, bà không thể vì sự tiện lợi của bản thân mà làm lỡ dở tuổi thanh xuân của con gái. Khi chiếc kiệu hoa đến ngoài cánh cửa rách nát của chúng tôi, bàn tay của mẹ lạnh ngắt như băng, trên mặt không còn chút máu – đó là tháng tư âm lịch, thời tiết rất ấm áp. Ai nấy đều sợ bà ngất xỉu. Thế nhưng, bà vẫn gượng dậy, cắn chặt đôi môi, tay bám lấy khung cửa, nhìn chiếc kiệu hoa từ từ đi khuất. Chẳng bao lâu sau, cô ruột qua đời. Chị ba đã đi lấy chồng, anh trai không có nhà, tôi lại ở trường nội trú, trong nhà chỉ còn lại một mình mẹ. Bà vẫn phải đầu tắt mặt tối làm lụng từ sáng đến tối màng, thế mà suốt cả ngày chẳng có lấy một ai nói chuyện cùng.

Thời kỳ học trung học là khoảng thời gian u uất nhất, trong bốn năm cái Tết thì chỉ nhớ được một cái, cái Tết thê lương nhất. Đó là lần đầu tiên đổi sang dùng dương lịch, ngày trừ tịch âm lịch bắt buộc phải trở lại trường học, không được phép xin nghỉ. Cô ruột vừa mới qua đời được hơn hai tháng, cô đã sống cùng chúng tôi khoảng ba mươi năm. Có những lúc cô rất nghiêm khắc, nhưng nhìn chung, cô rất thương tôi. Anh trai đi làm thuê, không thể về nhà. Trong nhà chỉ còn lại một mình mẹ –

Tết Nguyên đán náo nhiệt nhất, cũng là vô vị nhất, tôi đối với nó lúc nào cũng lạnh nhạt. Kể từ khi biết nhận thức, trong nhà dường như lúc nào cũng rất nghèo. Tiếng pháo nổ luôn là nghe người ta đốt, còn nhà chúng tôi thì tĩnh mịch không một tiếng động. Ký ức rõ ràng nhất là bức tranh "Vương Hi Chi đổi ngỗng" trong nhà. Cứ mỗi dịp trừ tịch, mẹ nhất định sẽ tìm nó ra từ một nơi bí ẩn, treo lên ở gian nhà chính. Lúc tôi về đến nhà là hơn bốn giờ chiều, mẹ vẫn chưa tìm bức tranh "Vương Hi Chi" ra. Ăn cơm tối xong, tôi không thể không nói với mẹ – tôi còn phải quay lại trường. Bà ngây người ra một hồi lâu, chẳng nói gì cả. Tôi chậm rãi bước ra ngoài, bà đi theo ra tận cửa nhà. Sờ mấy đồng xu trong túi, tôi không biết mình đã đi mất bao lâu, mới đến được trường. Trên đường chắc chắn là rất náo nhiệt, thế nhưng tôi chẳng thấy gì cả, dường như tôi đã mất đi cảm giác. Đến trường, thầy giám thị đang đứng ở cửa phòng giám thị. Thầy hỏi tôi trước: "Về rồi đấy à?" Tôi hành lễ một cái. Thầy gật đầu, mỉm cười gọi tôi một tiếng: "Em vào đi thôi." Nụ cười ấy khắc sâu vào tim tôi mãi mãi. Giả như sau này khi tôi chết đi mà được lên thiên đường, tôi nhất định sẽ mang nụ cười ấy đến gặp Thượng đế!

Tôi cứ ngỡ như mình vừa đi là về đến nhà ngay, mẹ đang ngồi đối diện với một ngọn nến đỏ. Nước mắt của mẹ không dễ gì rơi, bà vừa nhân hậu lại vừa kiên cường. Thấy tôi về, trên mặt bà nở nụ cười, lấy ra một gói giấy cỏ nhỏ: "Mua quà vặt cho con đấy, lúc nãy bận quá nên quên mất." Hai mẹ con dường như có muôn lời muốn nói, chỉ là không còn tinh thần để nói nữa. Sớm sớm đã đi ngủ. Mẹ cũng chẳng còn chút tinh thần nào.

Người khiến tôi mãi khôn nguôi nhớ về chính là tiên sinh Phương Duy Nhất①. Chữ viết và văn phong của tiên sinh Phương đều đạt đến cảnh giới cực sâu, khi tôi mười sáu mười bảy tuổi luyện tập cổ văn thơ cũ đã thụ hưởng từ tiên sinh rất nhiều. Trước phong trào Ngũ Tứ, tuy tôi còn rất trẻ, nhưng văn xuôi của tôi là học theo phái Đồng Thành, thơ của tôi là học theo Lục Phóng Ông và Ngô Mai Thôn. Tiên sinh đã cho tôi một câu đối. Câu đối này là do tiên sinh viết cho tôi trước khi qua đời, nét bút vận mực khéo léo tuyệt vời, có thể coi là kiệt tác của cụ. Trước chiến tranh kháng chiến, bất kể tôi sống ở đâu, tôi luôn treo nó ở nơi dễ nhìn thấy nhất. Tôi vẫn nhớ nội dung câu đối ấy: "Tứ thế truyền kinh thị vị thông đức, nhất môn huấn thiện duy dĩ vĩnh niên." –

①Phương Duy Nhất (1914–1917), tên Hoàn. Hiệu trưởng trường Sư phạm Bắc Kinh. Khi đó được ca tụng là bậc cự phách trong văn đàn Giang Nam. Qua đời vào đầu thập niên 30. Cụ đối xử với Lão Xá như con ruột.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.