Lão Xá Tự Truyện

Lượt đọc: 415 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Tiết Ba
Nước Anh

❊ ❊ ❊

Năm hai mươi bảy tuổi, tôi đặt chân đến nước Anh. Vì tư lợi của bản thân, tôi lại giáng một đòn giáng thứ hai lên người mẹ già đã ngoài sáu thập kỷ. Vào ngày mừng thọ thất tuần của bà, tôi vẫn còn ở một nơi đất khách quê người. Ngày hôm đó, theo lời các chị kể lại sau này, cụ bà chỉ uống hai ngụm rượu rồi đi ngủ rất sớm. Bà nhớ đứa con út của mình nhưng lại không tiện nói ra.

Một, Ngày đầu tiên

Vào thời điểm đó (thấm thoắt đã mấy chục năm trôi qua), tiếng Anh của tôi rất tốt. Tôi có thể nói nó không giống tiếng Anh, cũng chẳng ra tiếng Đức, lắng tai nghe kỹ mới nhận ra — hóa ra đó là "Hoa Anh quan thoại". Tức là, tôi rất có nghệ thuật nhét đan xen mấy từ tiếng Anh vào giữa các chữ Trung Quốc, giống như bài toán nhốt gà và thỏ chung một lồng vậy. Người Anh nghe tôi nói mà ngẩn cả người, nhưng tôi cũng khiến họ phải chớp mắt liên hồi; họ nói những gì họ hiểu, tôi nói những gì tôi hiểu, thế là cũng qua loa cho qua chuyện được rồi.

---❊ ❖ ❊---

Cứ gan lì quyết không chịu xuống tàu xem nào, chẳng lẽ lại có chỗ nào sai sót ư?! Dù sao thì tàu cũng sẽ chở tôi đến Luân Đôn, trong lòng có căn cứ rồi!

Quả nhiên qua lại một hồi thì cũng đến Luân Đôn. Tàu dừng lại không di chuyển nữa, mọi người đều khiêng hành lý đi xuống, tôi nhìn thấy vậy cũng biết mình phải xuống theo. Bến cảng nào thế nhỉ? Chẳng bận tâm nhìn; cũng chẳng thèm hỏi ai, đỡ phải khiến người ta lại phải chớp mắt nhìn mình. Kiểm tra hộ chiếu, tôi là người cuối cùng — người Anh không khách sáo với chúng ta thế này đâu, người nước ngoài thì cứ phải chờ. Đợi hơn một tiếng đồng hồ, cuối cùng cũng đến lượt tôi. Hai viên quan nhỏ tra hỏi tôi một tràng dài, tôi đem những gì mình hiểu trong lòng nói ra hết, có lẽ hai kẻ đó chẳng hiểu gì sảng. Bọn họ đóng một con dấu lên hộ chiếu của tôi, tôi "nhìn" là hiểu ngay: "Được phép lưu trú một tháng Only" (sau này được trường học khoản đãi bộ Nội vụ hủy bỏ dấu này, không cần nhắc đến nữa). Mặc kệ nó là Only hay "hừ lai", mau xuống tàu đi thôi, người ta đi hết rồi, hóa ra vẫn còn phải kiểm tra hành lý nữa chứ. Lần này rất dứt khoát: "Thuốc lá?" Tôi đáp "no"; "Tơ lụa?" Lại một câu "no". Trên vali vẽ một đường bùa chú, xong việc. Tiếng Anh của tôi có gốc rễ lắm rồi đấy, tôi thầm nhủ trong lòng. Nhìn người ta mua vé xe, tôi cũng mua một vé; mọi người đi, tôi cũng đi; dù sao thì họ cũng biết đi đâu mà. Nếu họ có đi lạc, lẽ nào tôi lại không đi cùng họ hay sao? Lên xe lửa. Tàu hỏa vô cùng sạch sẽ và thoải mái. Càng đi, bốn bề càng xanh ngắt, cao cao thấp thấp toàn một màu xanh mướt. Mặt trời lúc ló dạng, lúc ẩn khuất, sắc xanh đậm nhạt cứ biến đổi khôn lường. Sườn dốc xanh phía xa nâng đỡ những đám mây đen, sắc xanh vô cùng đậm đà. Chẳng nhìn thấy hoa màu đâu, khắp nơi là cỏ ngắn, thỉnh thoảng lại thấy một hai con bò đang lúc lắc cái đuôi ăn cỏ. Đây không phải là một nước nông nghiệp.

Tàu dừng ở CannonStreet. Mọi người đều xuống xe, trên sân ga có không ít nam thanh nữ tú đang đón khách, âm thanh và tư thế chào hôn mỗi người một vẻ, tôi cũng thong thả bước xuống; đi đâu bây giờ nhỉ? À, viện binh đến rồi, giáo sư Evans đang vẫy tay chào tôi kìa! Tiếng Trung của ông ấy giỏi hơn tiếng Anh của tôi phải đến chín mươi mấy điểm. Ông ấy và tôi mỗi người một món hành lý, đi về hướng ga tàu điện ngầm; có ông ấy rồi, xuống địa ngục cũng chẳng sợ nữa. Ngồi tàu điện ngầm đến LiverpoolStreet. Đây là một nhà ga lớn. Giao hành lý cho trạm trung chuyển, họ tự khắc sẽ cho người chuyển đến tận nhà. Sau đó chúng tôi uống một cốc bia, ăn một miếng bánh ngọt. Ở nhà ga, trong đường hầm, trạm trung chuyển, quán cà phê, để lại cho tôi một ấn tượng thế này: Bên ngoài toàn một màu đen xám khiêm nhường, thế nhưng bên trong lại vô cùng sạch sẽ và có trật tự. Sau này tôi dần nhận ra, người Anh cũng y như vậy. Nét mặt cứng đờ như sắp khóc đến nơi, nhưng trong lòng lại rất hài hước, rất biết cách ăn nói. Họ chậm chạp, nhưng lại rất chuẩn xác. Giáo sư Evans không đến sớm dù chỉ một phút, tàu vừa vào ga thì ông ấy cũng đến nơi. Ông ấy định dẫn tôi đến trường, ngay ở bên ngoài nhà ga. Nghĩ ngợi một lúc, ông ấy lại thôi không đi nữa, bởi vì hôm nay đúng vào ngày chủ nhật. Ông ấy bảo với tôi rằng đã tìm sẵn phòng cho tôi rồi, hơn nữa lại ở cùng một chỗ với Hứa Địa Sơn. Tôi càng thấy sảng khoái hơn, gặp Hứa Địa Sơn rồi thì còn có việc gì phải làm nữa ngoài việc kể chuyện cười cơ chứ?

Giáo sư Evans sống ở Barnet, thế nên ông ấy cũng tìm phòng cho tôi ở tận đó. Nơi này tuy nằm trong phạm vi "Đại Luân Đôn", nhưng thực chất lại thuộc Hertfordshire, cách Luân Đôn mười một dặm, đi tàu nhanh mất hơn nửa tiếng đồng hồ. Chúng tôi liền lên tàu ngay tại nhà ga ban nãy, đến khi tàu sắp đến đích, lại nhìn thấy những thảm cỏ xanh ngút ngàn. Xuống tàu, tiên sinh Evans mỉm cười. Nói rằng tôi đã mang ánh nắng đến đây rồi. Quả nhiên, trên cây vẫn còn đọng những giọt nước, có lẽ trời vừa mới mưa xong.

Đang là tiết trời đầu tháng chín, mặt đất ẩm ướt, cây cối và cỏ dại đều xanh tươi mơn mởn. Từ nhà ga đến chỗ ở còn phải đi bộ thêm mười phút nữa. Trên đường hầu như chẳng có bóng người qua lại, trên xe buýt hay xe điện cũng trống không. Ngày chủ nhật. Đường phố rất rộng rãi, các cửa hiệu lại không lớn lắm, đều là những tiệm nhỏ nhắn mà sáng sủa, nơi đây đã không còn cái màu đen xám của Luân Đôn nữa rồi. Các cửa hiệu đều đóng cửa, bên phải con đường có một khoảng thảm cỏ lớn, phía xa là một cánh rừng, khiến lòng người cảm thấy bình yên.

---❊ ❖ ❊---

Điều khiến tôi khó quên nhất là vừa bước vào ngõ: CarnarvonStreet. Đây là một con ngõ lớn không ra lớn, nhỏ không ra nhỏ. Mặt đường rải sỏi nhựa đường, bên vệ đường vẫn còn vài dòng nước chảy, do trời vừa mới mưa xong. Hai bên đường toàn là những ngôi nhà nhỏ, phần lớn là nhà hai tầng, ngói hầu như có màu đỏ. Lối đi có những cây nhỏ, trông rất giống cây trường xuân, đang kết những hạt đậu đỏ. Khoảng đất trống rộng hơn hai thước ngoài nhà toàn trồng hoa cỏ, tôi đã nhìn thấy loài hoa hồng muộn của nước Anh. Các cửa sổ đều thả rèm, dây leo xanh có khi đã bò kín bệ cửa sổ. Trên đường hầu như không một bóng người, chắc khoảng mười giờ rồi, tiếng giày da đế cứng của giáo sư Evans vang lên khỏa lấp cả con ngõ nhỏ ấy, chẳng có âm thanh nào khác nữa. Những ngôi nhà đó thực ra không lấy gì làm sang trọng cho lắm, thế nhưng lại được tô điểm bởi sự tĩnh mịch, sạch sẽ, hoa cỏ, sắc đỏ sắc xanh, bầu không khí và ánh nắng sau cơn mưa, tạo nên một hương vị đặc biệt. Nó vừa là thành phố, lại vừa là thôn làng, vốn dĩ là khu vực cư trú của tầng lớp trung lưu làm việc ở Luân Đôn. Những ngôi nhà toát lên vẻ tiểu thị dân, nhưng lại phảng phất một làn hương thơm ngát và chút cảnh tượng yên bình an dật.

Nơi sắp trở thành chỗ ở của tôi cũng là một ngôi nhà nhỏ hai tầng, trước cửa cũng trồng một ít hoa, tuy chẳng có gì là đẹp đẽ cho lắm nhưng lại rất tự nhiên; trên bệ cửa sổ treo lủng lẳng một hai nhành hoa đậu màu xám hồng. Chủ nhà là hai vị cô nương, người chị tóc đã điểm bạc, trông mập mạp và có vẻ hơi ngốc nghếch, chẳng nói được câu gì ra hồn. Người em từng làm giáo viên, nói chuyện rất nhanh, nhưng lại vô cùng rành mạch, cô ấy cũng chừng bốn mươi tuổi rồi. Người em rất kính trọng giáo sư Evans, đồng thời cảm ơn ông vì đã giới thiệu cho họ hai người bạn Trung Quốc. Hứa Địa Sơn đang ngồi viết tiểu thuyết trong phòng, cuốn sổ anh dùng là một cuốn sổ ghi nợ của tiệm tạp hóa dầu muối, nhưng cây bút lại là bút máy, thỉnh thoảng anh lại cắm ngòi bút ngập vào trang sổ, có vẻ như muốn biểu thị ý lực thấu tận xương giấy.

Căn nhà rất nhỏ: Tầng dưới là một phòng khách, một phòng ăn, một phòng bếp. Tầng trên là ba phòng ngủ, một phòng tắm. Từ nhà bếp đi ra có một cái sân nhỏ, trong sân cũng có mấy gốc hoa hồng, hèn chi trong lịch sử nước Anh lại có cuộc Chiến tranh Hoa Hồng, đâu đâu cũng thấy hoa hồng, hơn nữa chủng loại lại rất nhiều. Tường sân chỉ là những hàng rào cây thấp lè tè, nhà hàng xóm bên trái bên phải cũng có không ít hoa cỏ, trong khu vườn bên tay trái còn có mấy gốc cây lê, trên cành treo lúc lỉu không ít quả. Tôi nói "trái phải" là bởi vì kể từ lúc ở trên biển là phương hướng đã thay đổi rồi, mặt trời ngày nào cũng chẳng biết mọc lên từ hướng nào nữa!

Căn nhà nhỏ này chỗ nào cũng ngăn nắp sạch sẽ, theo lời Địa Sơn kể thì đều do một tay người em dọn dẹp đấy; người chị vốn dĩ đã ngốc, đối với công việc lại càng biết cách "giả vờ" ngốc hơn. Anh ấy kể cho tôi nghe, cha của họ mở tiệm bánh mì, khi qua đời đã để lại việc làm ăn cho con trai, và cho hai cô con gái hai ngôi nhà nhỏ. Hai chị em bán đi một căn, đem gửi tiền lấy lãi; căn còn lại thì ở, đồng thời cho hai vị khách độc thân thuê, như vậy cũng đủ duy trì sinh hoạt rồi. Người anh trai không thèm quản họ, mà họ cũng chẳng cần nhờ vả anh trai. Người em rất vất vả, cô ấy lo liệu mọi thứ; cô ấy không nỡ để những vị khách trọ đem cổ áo hay tất vớ giao cho tiệm giặt giủi: cô ấy tự mình giặt và ủi phẳng phiu. Trong một phạm vi nhất định, cô ấy vẫn chưa hoàn toàn bị thương mại hóa.

Sau khi tiên sinh Evans rời đi, người chị đội một chiếc mũ to đính nhiều hoa, đi nhà thờ cầu nguyện. Người em phải nấu cơm, đành đợi tối nay mới đến nhà thờ vậy. Họ rất sùng đạo; đồng thời, nhà thờ cũng là nơi giao tế duy nhất của họ. Chị ta vốn chẳng hiểu mục sư giảng những gì, Địa Sơn kể với tôi thế. Trên đường dần có tiếng người qua lại, phần lớn là các bà lão và trẻ nhỏ, đều là đi nhà thờ cả. Thỉnh thoảng cũng có theo sau một người đàn ông, ăn mặc vô cùng trang trọng, bước đi nện giày bộp bộp, mang đậm phong vị của những tiểu quý tộc Anh. Nhà hàng xóm văng vẳng tiếng đàn.

---❊ ❖ ❊---

Cơm nước xong xuôi, người chị mới trở về, cười ngốc nghếch. Địa Sơn cố ý hỏi chị ta nội dung bài giảng là gì? Chị ta bảo mục sư giảng rất uyên thâm, toàn là triết học cả. Món chính là thịt bò tảng. Kể từ ngày hôm nay, cứ nhìn thấy thịt bò là tôi lại hoa mắt chóng mặt. Bữa ăn của những gia đình bình thường ở nước Anh, điểm tốt là ở sự sạch sẽ; trà thì nóng thực sự. Còn hương vị ra sao, tôi không dám bình phẩm đâu, nói ra lại đau lòng.

Sau bữa ăn, không gian lại chìm vào tĩnh lặng. Nhìn ánh nắng chiếu rọi ngoài cửa sổ lúc ẩn lúc hiện, tôi thầm mong có tiếng ve kêu, nhưng chẳng có gì cả. Chẳng có bất kỳ âm thanh nào. Ngay cả Địa Sơn cũng không nói năng gì nữa. Sự tĩnh mịch khiến tôi nhớ nhà, bắt đầu ngồi viết thư. Địa Sơn lại lấy cuốn sổ ghi nợ ra, viết tiểu thuyết của anh ấy.

Ngày chủ nhật nhỏ bé và tĩnh lặng bên rìa Luân Đôn.

Hai, Egerton①——

①Egerton là dịch giả bộ "Kim Bình Mai" bản tiếng Anh (bản dịch duy nhất). Ông tuyên bố: "Tôi ở đây xin đặc biệt gửi lời cảm ơn chân thành đến tiên sinh Thư Khánh Xuân, ông là giảng viên tiếng Trung của Học viện Phương Đông, khi tôi hoàn thành bản thảo đầu tiên của việc dịch tác phẩm này, nếu không có sự giúp đỡ kiên cường và hào phóng của ông, tôi hoàn toàn không đủ dũng khí để nhận nhiệm vụ này."

Trú lại nơi đó một mùa đông, tôi chuyển đến phía Tây Luân Đôn. Lần này tôi thuê chung một tầng lầu với một người tên là Egerton. Thế nên trên thực tế những gì tôi muốn nói đến là Egerton này — gọi ông ta là chủ nhà trọ phụ thì hãy còn miễn cưỡng chán — chứ không phải là chủ nhà thực sự. Tôi đã sống chung một nhà với ông ta suốt ba năm trời.

Cha của người này là mục sư, bản thân ông ta lại chẳng theo tôn giáo nào cả. Khi còn rất trẻ, ông ta cùng một người phụ nữ trốn khỏi nhà, kết hôn ở Luân Đôn, sinh được ba bốn đứa con. Ông ta khá thông minh, lại ham đọc sách. Chỉ tính riêng về phương diện chữ nghĩa thôi, ông ta biết tiếng Latinh, tiếng Hy Lạp, tiếng Đức, tiếng Pháp, trình độ đều không tồi. Tiếng Anh, ông ta viết vô cùng hoa mỹ. Ông ta từng viết một hai cuốn sách bàn về giáo dục, dẫu nội dung có ra sao đi nữa, thì vẻ đẹp ngôn từ của ông ta là một sự thật đã được công nhận. Tôi muốn sống chung một nhà với ông ta, gần như là để học cho bằng được thứ tiếng Anh chuẩn mực. Trong thời kỳ đại chiến, ông ta đi tòng quân. Vì tim yếu nên đăng ký mãi không được. Ông ta cứ khăng khăng chen chân vào cho bằng được. Gặp được sĩ quan chỉ huy, dựa vào tài ăn nói và học thức của mình, đương nhiên ông ta không bị đuổi ra ngoài trướng. Qua lại một hồi, ông ta thăng chức đến trung chánh, xấp xỉ tương đương với cấp lữ trưởng bên Trung Quốc.

Sau chiến tranh, ông ta cầm một khoản tiền trợ cấp xuất ngũ không nhỏ, trở về Luân Đôn, quay lại nghề cũ, ông ta lại đi dạy học. Để trau dồi học thức, ông ta còn đến Viên để nghe các bài giảng tâm lý học của Freud. Sau đó thì dạy học ở trường bổ túc ở Oxford. Ngôi trường này được chuẩn bị dành cho những người công nhân, nghe chừng có vẻ hơi giống các trường học mùa hè trong nước, chỉ có điều mục đích không nằm ở việc ôn tập các môn học để thi thăng cấp. Làm giáo viên của một ngôi trường như thế này, đương nhiên chẳng có địa vị gì cho sảng, thế nhưng về mặt thực tế thì không tệ chút nào: một năm chỉ làm việc nửa năm, tiền lương cũng không phải là quá thấp. Đây, có lẽ là "thời đại" hoàng kim của ông ta. Xét về thân phận, là trung chánh; xét về học thức, có tác phẩm xuất bản; xét về cuộc sống, có một công việc thảnh thơi thoải mái.

Cũng chính vào lúc này đây, ông ta đã nảy sinh tình cảm với một người phụ nữ Mỹ. Cô ấy xuất thân danh giá, có bằng thạc sĩ, đến Luân Đôn du lịch và đã tình cờ gặp ông ta. Học thức của cô ấy vừa khéo bù đắp cho ông ta, cô ấy học chuyên ngành kinh tế; ông ta đến trường bổ túc diễn giảng về các vấn đề kinh tế, cô ấy liền chuẩn bị bản thảo cho ông ta.

Vợ ông ta đã đệ đơn kiện. Vừa hay tin vụ kiện ly hôn vừa được đưa ra tòa, trường bổ túc liền sa thải ông ta ngay lập tức. Những vụ kiện thế này ở Oxford và Cambridge thì vẫn là thứ không thể quậy phá được! Vụ kiện ly hôn được thụ lý, ông ta có được sự tự do, nhưng hằng tháng phải cấp dưỡng cho vợ một khoản tiền.

Vào lúc tôi gặp ông ta, ông ta đang vô cùng chật vật. Bản thân không có công ăn việc làm, ngoài chi phí sinh hoạt của hai vợ chồng ra, còn phải cấp dưỡng cho người vợ cả. May thay người vợ có bằng thạc sĩ đã tìm được việc làm, gánh nặng kinh tế của cả hai gia đình đều do một mình cô ấy gánh vác. Ông ta dẫu có học thức ngập đầu nhưng lại chẳng tìm được việc làm. Thế nhưng tình cảm giữa hai nhà lại dần được cải thiện, hai người vợ đã có dịp gặp mặt nhau, ông ta mang tiền đến cho người vợ đầu tiên cũng là tự mình đi, các con gái của ông ta cũng bằng lòng đến tìm ông ta. Việc này, cứu vã nổi cái nghèo đâu cơ chứ. Đã nghèo rồi, ông ta lại còn rất biết cách tiêu tiền, từng làm sĩ quan mấy năm trời, ông ta đã quen với thói tiêu xài hoang phí. Tiền cứ hễ rơi vào tay ông ta là chẳng bao giờ đứng yên một chỗ. Ông ta thích mua sách, thích hút thuốc ngon, thỉnh thoảng lại còn phải làm một ly nữa chứ. Tôi gặp ông ta ở Học viện Phương Đông, ông ta đến đó để học tiếng Hoa; chẳng biết ông ta vơ vét kiểu gì mà kiếm được trong tay mấy đồng bảng Anh, thế là liền nảy ra cái ý định này. Nhìn thấy tôi, ông ta bảo hai bên trao đổi kiến thức với nhau chẳng phải rất tuyệt sao, tôi dạy ông ta thêm tiếng Trung, ông ta dạy tôi tiếng Anh? Để thuận tiện cho việc học tập, tốt nhất là sống chung một chỗ, giả như tôi trả tiền nhà, thì ông ta sẽ bao cơm nước cho tôi. Tôi gật đầu, ông ta liền đi tìm phòng.

Phu nhân Egerton thật đáng thương. Sáng sớm ngủ dậy, cô ấy đã phải làm xong bữa sáng. Ăn xong, cô ấy vội vã đi làm, ba chân bốn cẳng đuổi theo xe buýt; chẳng bao giờ đợi xe dừng hẳn là đã nhảy phóc lên xe, có khi còn va chân bầm tím cả lên. Năm giờ tan tầm, về nhà lại phải nấu bữa tối cho chúng tôi. Trình độ nấu nướng của cô ấy không được cao cho lắm, hai chúng tôi hễ có biểu hiện gì không thích ăn là lập tức khóe mắt cô ấy lại rưng rưng ngấn lệ. Thỉnh thoảng Egerton bán được một cuốn sách cũ hoặc một bức tranh, trong tay cầm chút tiền, liền vui vẻ cười tươi mời chúng tôi ra ngoài ăn một bữa. Thỉnh thoảng tôi thấy cô ấy mệt mỏi quá, liền mời hai vợ chồng họ ăn một bữa cơm Trung Quốc. Những lúc như thế, cô ấy vui mừng hớn hở như một đứa trẻ vậy.

Bạn bè của ông ta phần lớn cũng có hoàn cảnh tương tự như ông ta. Tôi vẫn còn nhớ rõ mấy người: Có một người là một công nhân trẻ tuổi, ăn nói rất lịch sự, thế nhưng lại thường xuyên thất nghiệp, đấy hoàn toàn không phải lỗi của anh ta, ngặt nỗi các nhà máy cứ lúc đóng lúc mở. Đương nhiên anh ta là một người theo chủ nghĩa xã hội, mỗi lần đến thăm Egerton là hai người họ lại cãi nhau đỏ mặt tía tai, gân cổ lên tranh luận. Egerton cũng rất có tài ăn nói, nhưng tranh luận với ông ta chi bằng nói là vì tranh luận mà tranh luận thì đúng hơn. Lại có một ông lão lùn tịt cũng thường xuyên đến chơi, ông cụ đáng yêu vô cùng. Tiếng Đức, tiếng Ý, tiếng Tây Ban Nha, ông ấy đều có thể đọc, viết và nói được hết, thế nhưng lại chẳng tìm nổi một công việc làm; rảnh rỗi không có việc gì làm, ông ấy chỉ đi rao hàng cho một nhà máy gạch men để kiếm chút tiền hoa hồng mọn. Một vị lão giả khác, thường đến khu nhà chúng tôi lau cửa sổ dạo, cũng là bạn của chúng tôi. Ông cụ này là một vị tiến sĩ. Cứ mỗi dịp chúng tôi có nhà, ông ấy lại vừa lau cửa sổ, vừa thảo luận về văn học và triết học với chúng tôi. Triết học Khổng Tử, thơ ca Tagore, ông ấy đều đã từng đọc qua, chưa kể đến những nhà văn phương Tây.

Chỉ nhắc đến ba vị này thôi, trên người họ đã khiến tôi cảm nhận được sự suy sụp và tội ác của xã hội tư bản công thương nghiệp. Bọn họ đều có triết lý, có năng lực, thế nhưng lại bị trói tay trói chân bởi cái chế độ xã hội ấy, khiến họ chẳng thể kiếm nổi mẩu bánh mì qua ngày. Hàng nghìn hàng vạn người đều như thế, hơn nữa lại còn thua xa ba người họ nữa kìa! Tìm được một công việc quả thực còn khó hơn lên trời!

Egerton cứ thất nghiệp suốt ba năm trời. Hợp đồng thuê tầng lầu đó của chúng tôi thời hạn là ba năm. Ở đủ thời gian rồi, chủ nhà đòi tăng tiền thuê nhà, thế là chúng tôi đành phải tách ra mỗi người một nơi, bởi vì muốn tìm lại một căn nhà vừa rẻ vừa vừa vặn cho ba người ở như thế là chuyện không hề dễ dàng gì. Dù không còn sống chung một chỗ nữa, nhưng chúng tôi vẫn thường xuyên gặp mặt nhau. Chỉ cần trong tay Egerton có đủ tiền mua vé xem phim là ông ta lập tức gọi điện thoại mời tôi đi xem phim ngay. Cho dù có cả tuần lễ, trong tay ông ta hoàn toàn trống rỗng đi chăng nữa, ông ta cũng sẽ hẹn tôi đến nhà dùng một bữa cơm. Đương nhiên, mỗi khi tôi đến tôi cũng hay mua cho họ một ít quà. Về điểm này, ông ta không giống những người Anh bình thường khác, ông ta thích mời bạn bè, và cũng rất thản nhiên đón nhận những lời mời hay quà cáp biếu xén từ bạn bè. Có rất nhiều điểm, ông ta toát lên chút khí chất lãng mạn, nhưng tột cùng ông ta vẫn là một người Anh, không thể hoàn toàn vứt bỏ cái phong thái quý tộc được.

Cho đến tận thời điểm tôi chuẩn bị về nước, ông ta mới tìm được việc làm — làm cố vấn trong một nhà sách lớn, giới thiệu những cuốn sách từ đại lục và châu Mĩ, sau khi được nhà sách phê chuẩn, ông ta lại đi tìm người dịch hoặc — nếu là sách của Mĩ — thì xuất bản ấn bản tiếng Anh. Sau khi tôi rời khỏi nước Anh, nghe nói ông ta đã được nhà sách đó mời làm biên tập viên.

Ba, Gia đình Dahlman

Rời khỏi vợ chồng họ, tôi thuê một căn hộ chung cư ở nửa năm, không tiện kể lể tỉ mỉ; chủ nhà và khách thuê nhà ngoài việc giao tiền thuê nhà ra thì gặp nhau một lần, chẳng có bất kỳ mối liên hệ nào khác nữa. Ở trong chung cư, bữa tối phải ra ngoài ăn vừa tốn kém lại vừa phiền phức, thế nên tôi lại đi tìm phòng trọ. Lần này tôi tìm được một căn phòng ở phía Nam Luân Đôn, chủ nhà là một cặp vợ chồng già, dẫn theo một cô con gái.

Ông lão này — tiên sinh Dahlman — làm nghề gì, cho đến tận bây giờ tôi vẫn chưa rõ. Một là tôi chỉ sống ở đó nửa năm, hai là người Anh không thích bàn chuyện riêng tư, ba là tiên sinh Dahlman không thích nói chuyện, thế nên suốt thời gian đó tôi chẳng có cơ hội để thăm dò. Thỉnh thoảng trong cuộc trò chuyện của hai ông bà, tôi có nghe được một hai câu, có vẻ như ông ấy làm nghề mộc, chuyên thiết kế đồ đạc gia dụng cho người ta. Bên người ông ấy lúc nào cũng mang theo cây thước. Nhưng tôi không dám khẳng định chắc nịch.

Ông lão này là một tiểu thị dân Anh chính hiệu, có gì để nói đâu, chẳng qua chỉ là thuật lại những tin tức và quan điểm trên tờ "Morning Post" mà thôi. Phàm là những gì tờ "Morning Post" nói đều đúng hết! Ông ấy có nhà, có chút tiền tiết kiệm, siêng năng, sạch sẽ, chẳng biết cái gì sảng, chỉ biết công việc của mình là thiêng liêng, người Anh là những người tuyệt vời nhất trên thế giới.

Phu nhân Dahlman chính là phiên bản nữ của tiên sinh Dahlman, quan điểm của bà ấy không chỉ lấy từ tờ "Morning Post", mà hơn thế nữa còn được đọc ra từ chính cái miệng của tiên sinh Dahlman qua mấy đoạn trích trên tờ "Morning Post" đó, chứ bà ấy làm gì có thời gian mà tự mình đi đọc báo.

Cô con gái nhà họ Dahlman chỉ đọc phần quảng cáo trên tờ "Morning Post" mà thôi. Có một lần, có lẽ vì thấy tôi cứ cầm cuốn sách suốt nên cô ấy đã ngỏ ý mượn tôi một cuốn tiểu thuyết. Tiện tay tôi liền đưa cho cô ấy một cuốn truyện trào phúng của Wells. Đọc được một đoạn, mặt cô ấy giận đến tím tái cả lại! Tôi vội vã chạy ra sạp báo tìm mua cho cô ấy một cuốn tiểu thuyết lãng mạn giá sáu xu, nội dung đại loại như một nữ phục vụ kết hôn với một nam phục vụ, sau đó mới phát hiện ra nam phục vụ này lại là người thừa kế của một vị bá tước. Cuốn tiểu thư nhỏ bé này đã khiến cô ấy quay trở lại với nụ cười khi đối diện với tôi.

Cô ấy chẳng có việc gì làm để giết thời gian cả, thế nên đã đăng một mẩu quảng cáo nhỏ trên mục quảng cáo rao vặt — dạy khiêu vũ. Trình độ của cô ấy ra sao, tôi không hay biết, chỉ là khi cô ấy tuyên bố sẵn sàng giảm nửa học phí để dạy cho tôi thì tôi ngậm miệng làm thinh chẳng nói gì. Biến tri thức thành tiền bạc, đó là châm ngôn sống của cô ấy, và của tất cả những kẻ tiểu thị dân.

Cô ấy có chút u uất, chẳng có anh bạn trai nào hẹn cô ấy ra ngoài chơi bời cả, thường thì ăn tối xong là cô ấy lại giả vờ đau đầu rồi chạy tót lên lầu đi ngủ. Vấn đề hôn nhân ở cái đất nước đang suy sụp kinh tế ấy, quả thực là một vấn đề chẳng thể nào giải nổi. Tôi thấy cô ấy e là sẽ ế chỏng chơ ở nhà mất thôi! "Con gái của chủ nhà trọ" thường hay trở thành phu nhân của các lưu học sinh, đây là chất liệu tuyệt vời cho loại tiểu thuyết kiểu như ngoại sử du học; trên thực tế, ý nghĩa ẩn giấu bên trong đó chẳng hề đơn giản là sự hoang đàng của các lưu học sinh đâu ya.

Bốn, Học viện Phương Đông

Từ mùa thu năm 1924 cho đến mùa hè năm 1929, tôi đã sống ở Luân Đôn suốt năm năm ròng rã. Ngoại trừ những kỳ nghỉ hè, nghỉ đông và nghỉ xuân, thỉnh thoảng tôi rời Luân Đôn vài ngày để về vùng quê hoặc đi du lịch ở các thành phố khác ra, thì thời gian còn lại đều chôn vùi trong thành phố lớn này. Công việc không cho phép tôi đi đến nơi khác, ngay cả trong những kỳ nghỉ, thỉnh thoảng tôi vẫn phải đến trường. Tiền bạc cũng không cho phép tôi tùy ý rong ruổi khắp nơi, giá khách sạn và vé tàu hỏa ở nước Anh không hề rẻ chút nào.

Nơi tôi làm việc là Học viện Phương Đông, một trong các học viện thuộc Đại học Luân Đôn. Nơi đây giảng dạy tất cả các ngôn ngữ và văn tự của vùng Cận Đông, Viễn Đông và Châu Phi. Những ngôn ngữ quan trọng đều trở thành các khoa độc lập, ví dụ như tiếng Trung Quốc, tiếng Ả Rập,... ngoài ngôn ngữ ra thì còn giảng dạy cả văn học, triết học này nọ. Những ngôn ngữ thứ yếu thì chỉ thiết lập một giảng viên cố định, không thành lập khoa, ví dụ như tiếng Nhật Bản; giả sử có ai đó có nhu cầu đặc biệt thỉnh cầu giảng dạy về văn học hoặc triết học Nhật Bản v.v., thì sẽ do giảng viên đó bao tất. Những ngôn ngữ không mấy quan trọng thì thậm chí còn chẳng thiết lập cả giảng viên cố định, mà có học sinh rồi mới đi mời giáo viên thời vụ đến dạy, tính thù lao theo giờ. Tỷ như có người muốn học tiếng Mông Cổ hoặc tiếng của một vùng nào đó ở Châu Phi không thuộc quyền cai trị của Anh, thì sẽ làm theo cách này. Đương nhiên, cái gọi là quan trọng hay không quan trọng ở đây, ít nhiều đều có sự liên hệ mật khẩu với chính trị, quân sự, thương mại của nước Anh.

Trong các khoa, đại khái đều có một vị giáo sư, và hai vị giảng viên. Giáo sư hầu như toàn là người Anh; hai vị giảng viên thì luôn luôn gồm một người Anh và một người nước ngoài — nghĩa là, khoa Ngôn ngữ văn học Trung Quốc có một giảng viên người Trung Quốc, khoa Ngôn ngữ văn học Ả Rập có một giảng viên người Ả Rập. Đây là ba vị giáo viên cố định, phần lớn những người còn lại là được mời đến dạy thời vụ, đơn cử như trong khoa Ngôn ngữ văn học Trung Quốc, đôi khi ngoài giảng viên cố định ra thì còn có mấy vị giáo viên thời vụ khác, nếu lỡ có học sinh muốn học một phương ngữ nào đó của Trung Quốc; vị giáo sư và giảng viên cố định của khoa này đều nói tiếng phổ thông, thế thì nếu có ai muốn học tiếng Hạ Môn hoặc tiếng Thiệu Hưng, thì bắt buộc phải đi mời người ngoài đến dạy.

Giáo sư ở đây đồng thời cũng là giáo sư của Đại học Luân Đôn. Giảng viên ở đây thì không phải ai cũng là giảng viên của Đại học Luân Đôn. Lấy bản thân tôi ra mà nói, giấy mời nhận việc của tôi là do Học viện Phương Đông phát ra, thế nên tôi chỉ được tính là giảng viên của học viện, không có mối quan hệ gì với đại học cả.① Phần lớn các giảng viên người Anh đó đều là giảng viên đại học, điều này chưa chắc đã vì học thức của giảng viên người Anh giỏi giang đến mức nào, mà đó là vấn đề tư cách: có được tư cách giảng viên đại học rồi, họ mới có hy vọng thăng cấp, từ giảng viên lên phó giáo sư rồi lên giáo sư. Giáo sư thì toàn là người Anh như đã nói ở trên rồi, thế nên người nước ngoài dù có giành được tư cách giảng viên đại học cũng chẳng có mấy tác dụng to tát. Huống chi có rất nhiều bộ phận, từ gốc đã chẳng cấu thành khoa, không có giáo sư, thì đương nhiên tư cách giảng viên đại học có giành được cũng chẳng phát triển nổi điều gì. Ở đây, ta nhìn thấy sự thiên vị của người Anh. Nói về tiếng Phạn, tiếng Hibri cổ, tiếng Ả Rập,... nhân tài của nước Anh không hề thua kém các nước ở lục địa; còn về nghiên cứu văn học và học thuật Viễn Đông, nước Anh rõ ràng là đuổi không kịp Đức hoặc Pháp. Giả sử người Anh muốn, họ hoàn toàn có thể dùng mức lương thấp hơn để sang các nước như Đức, Pháp mời những vị giáo sư giỏi hơn về. Nhưng họ không chịu. Giáo sư của họ bắt buộc phải là người Anh, bất kể học thức ra sao. Theo những gì tôi được biết, vị giáo sư của khoa Ngôn ngữ văn học Trung Quốc tại học viện này, vẫn chưa có ai thực sự có chút học thức nào cả. Về mặt học thuật thì đây là một sự chịu thiệt thòi, thế nhưng người Anh có biện pháp của người Anh, quyết sẽ không thèm nghe lời kẻ khác. May thay, các khoa khác quả thực có mấy vị giáo sư và giảng viên giỏi, dẫu sao thì kéo qua kéo lại, đội ngũ giáo viên của học viện này đại khái vẫn coi như tạm chấp nhận được. Huống chi, ngoài các vị giáo sư chủ nhiệm khoa ra, còn có mấy vị học giả đến giảng dạy những kiến thức chuyên môn, như luật pháp cổ đại Ấn Độ, mỹ thuật cổ đại Ba Tư v.v., đã nâng cao danh giá của học viện này lên không ít. Ngoài những vị giáo viên này ra, còn có thêm một chuyên gia âm vận học, truyền dạy cho tất cả học sinh kỹ năng và sự rèn luyện về phát âm lẫn phân biệt âm điệu, nhằm nâng cao hiệu suất học tập ngôn ngữ. Đây quả là một biện pháp rất hay —

①Những vấn đề giao dịch liên quan của Lão Xá tại Học viện Phương Đông đều do cá nhân ông trực tiếp tiếp xúc với phía nhà trường. Khi mới đến học viện, lương hỏa hằng năm của ông là hai trăm năm mươi bảng Anh, qua thương lượng với viện trưởng, đã được nâng lên thành ba trăm bảng.

Nói một cách đại khái, các vị giáo sư ở đây không giống như giáo sư ở Oxford hay Cambridge chỉ mỗi năm cho học sinh một bài diễn giảng có hệ thống, mà là hằng ngày cùng các giảng viên lên lớp dạy học.① Thế nên buộc phải bàn đến học sinh ở nơi đây. Học sinh đến đây, hầu như chẳng có bất kỳ hạn chế nào cả. Xét về độ tuổi, có người là ông cụ bà lão bảy mươi tuổi, có người là những cậu thiếu niên hay cô thiếu nữ mới mười mấy tuổi đầu. Chỉ cần nộp học phí là có thể nhập học. Thế là, mỗi người học một thứ, rất hiếm có hai học sinh nào lại khéo học chung một thứ giống hệt nhau. Lấy khoa Ngôn ngữ văn học Trung Quốc ra mà nói nhé, vào thời điểm tôi còn ở đó, trong số các học sinh có hai cụ già đã ngoài bảy mươi tuổi: Một cụ chuyên học chữ Hán, chẳng mấy bận tâm đến việc chúng được đọc thành ra làm sao, thế nên cụ chỉ định mời giảng viên người Anh dạy cho mình. Cụ già còn lại thì chỉ định học với tôi, bởi vì cụ cực kỳ coi trọng phát âm; cụ có nghiên cứu rất sâu về ngôn ngữ, tiếng Hy Lạp cổ, tiếng Latinh, tiếng Hibri, cụ đều biết tuốt, đến tận thềm tuổi bảy mươi rồi, cụ vẫn muốn nghe xem tiếng Hoa có hương vị gì; học tiếng Hoa được một thời gian, cụ lại chọn học thêm tiếng Nhật. Cả hai cụ già này đều vô cùng chăm chỉ, tóc tuy đã điểm bạc nhưng đầu óc lại chẳng hề chậm chạp chút nào. Ngoài cặp đôi cụ già này ra, còn có rất nhiều học sinh khác: có người học ngôn ngữ, có người đọc sách, có người đến để chuẩn bị luận văn nhằm lấy học vị tại Đại học Luân Đôn, có người đọc khúc nguyên, có người đọc "Hán Thư", có người chuẩn bị sang Trung Quốc nên đến học trước mấy câu, có người đã từng sống ở Trung Quốc mười năm tám năm nay muốn học sâu hơn nữa…… Tóm lại, các môn học bọn họ học khác nhau, trình độ khác nhau, thời gian lên lớp khác nhau, giáo viên họ cần cũng khác nhau. Cứ thế, một người một lớp, giáo sư và hai vị giảng viên bận rộn từ sáng đến tối mịt.

①Lão Xá với tư cách là giảng viên đã làm rất nhiều công việc mang tầm vóc của một giáo sư. Nổi bật như: Chủ trì chuyên đề giảng dạy "Tiểu thuyết tình yêu đời Đường". Nghiên cứu của ông độc đáo sắc sảo, có giá trị lý thuyết rất cao. Ngoài ra, còn làm đĩa hát, biên soạn giáo trình v.v.

Chính vì thế, giáo sư và giảng viên đành chịu chết không cách nào mở nổi các lớp học cố định được, mà chỉ đành nước tới đâu bắc cầu tới đó, học sinh muốn học gì thì họ đarh phải dạy nấy; cơ quan đầu não của học viện sợ nhất là nghe thấy các giáo viên thốt lên câu "cái này thì tôi chịu không dạy nổi". Thế là, làm giáo sư và giảng viên quả thực không dễ chút nào. Lại lấy khoa Ngôn ngữ văn học Trung Quốc ra mà nói, có một lần, một bác sĩ người Anh yêu cầu dạy cho ông ta một ít y học Trung Quốc. Tôi không chịu dạy, vị giáo sư cũng trừng mắt. Kết quả ư, vẫn là do vị giáo sư đó cố gắng đối phó với ông ta suốt một học kỳ. Tôi vô cùng nể phục cái sự đối phó này của vị giáo sư; và tôi cũng dám chắc chắn rằng, giả sử ông ta không chịu uyển chuyển dung thứ cho vị bác sĩ này, thì có lẽ ở chỗ viện trưởng còn khó ăn khó nói hơn nhiều. Xét từ điểm này, tôi rất thích biện pháp của học viện này, ai đến cũng tiếp nhận, một người một lớp, hoàn toàn chiều theo ý học sinh. Tuy nhiên, nếu làm theo cách này, số lượng giáo viên bắt buộc phải cực kỳ đông đảo, trong một khoa chỉ có hai ba con người, mà lại muốn làm cho tất cả học sinh đều hài lòng thì là điều bất khả thi.

Lớp học tập trung theo lớp cũng có: quân nhân và các nhân viên tập sự trong ngân hàng. Quân nhân thỉnh thoảng cứ đến là kéo theo cả một tốp, tốp này lại chia thành mấy nhóm, ba người học tiếng Trung, hai người học tiếng Thổ Nhĩ Kỳ... Đã cùng đến một lúc, thế nên có thể xếp thành lớp được. Đây là những học sinh tuyệt vời nhất. Bọn họ đều là những tiểu sĩ quan, lại phần lớn xuất thân từ các gia đình danh gia vọng tộc, thế nên rất có củ khoai củ sắn quy củ, hơn nữa lại vô cùng chăm chỉ. Họ học được một thứ ngôn ngữ, bất kể có dùng đến hay không, chỉ cần thi đậu là đã có ích lợi trong bổng lộc rồi. Nghe nói người biết một thứ ngôn ngữ có thể được nhận thêm một trăm bảng Anh tiền thưởng mỗi năm. Họ học tiếng Trung ở Anh một năm, sau đó có thể được phái sang Trung Quốc. Khi đến Trung Quốc, họ tiếp tục chăm chỉ học tập, rồi sau đó trở về Anh chịu khảo hạch, thi đậu sẽ được tăng thêm bổng lộc. Tôi từng giúp chấm thi cho họ, đề thi không hề dễ chút nào, về ngôn ngữ, phải nói chuyện được với người Trung Quốc; về văn tự, phải đọc được các bài xã luận và tin tức thời sự trên các tờ báo lớn, và có thể dịch các điều lệnh cùng công văn của Trung Quốc sang tiếng Anh. Học tiếng Trung là thế, học các ngôn ngữ khác cũng vậy. Lợi hại thật đấy! Mật thám bí mật của nước Anh vốn nổi tiếng khắp nơi, trong quân đội lại có ngần ấy nhân tài kiệt xuất thế cơ chứ: giao chiến với nước nào, họ đều có những vị sĩ quan thông thạo ngôn ngữ văn tự của nước nấy. Tôi quen một vị sĩ quan trẻ tuổi, anh ta đã thi đậu kỳ thi sơ cấp của tận bốn thứ tiếng, thế mà mới chỉ hai mươi ba tuổi! Muốn đánh đổ chủ nghĩa đế quốc ư, à, trước tiên phải làm phong phú học thức và tri thức của bản thân đã, bằng không thì có hét rách cổ họng cũng chỉ chuốc lấy sự khó chịu cho chính mình mà thôi.

Hệ thống học sinh tồi tệ nhất chính là đám nhân viên tập sự ngân hàng. Bọn họ đều là con cháu của các gia đình trung lưu — bằng không thì cũng chẳng thể bước chân nổi vào ngân hàng — thế nhưng lại không có cái nề nếp kỷ luật được như mấy anh quân nhân, họ đến học ngôn ngữ, chỉ vì muốn lơ mơ kiếm cái mác tư cách, thi qua rồi là lập tức vứt ngay câu "Mày có tiền, tao ăn cơm" ra sau đầu. Thi đậu rồi, họ có hy vọng được điều động sang phương Đông, chỉ là hy vọng thôi chứ chẳng đảm bảo chắc chắn. Cho dù thực sự được phái sang phương Đông đi chăng nữa, như Singapore, Hồng Kông, Thượng Hải v.v., thì họ sớm đã biết thừa là hoàn toàn có thể chẳng thốt nổi một câu ngôn ngữ phương Đông nào mà vẫn giải quyết suôn sẻ mọi việc. Họ đến ngôi trường này là để chuẩn bị cho tấm bằng tư cách, chứ không phải chuẩn bị cho ngôn ngữ, thế nên học hành chẳng đến nơi đến chốn. Đám giáo viên chẳng ai thích dạy họ cả, mà họ cũng xem thường giáo viên, đặc biệt là các giáo viên người nước ngoài. Chẳng có gì đáng ghét hơn bọn thiếu niên tuổi đôi mươi sinh ra trong các gia đình trung lưu Anh quốc cả, trên người họ mang tất cả những điểm đáng ghét của người Anh, thế nhưng những điểm tốt đẹp của người Anh thì họ lại chẳng học được chút nào, bởi vì họ đang ở vào cái độ tuổi chuẩn bị chuyển giao từ trẻ con thành người lớn, thế nên còn đáng ghét hơn cả người lớn nữa.

Lớp học nhiều thế, môn học phức tạp thế, bảo đây là một công việc vất vả mệt nhọc thì cũng chẳng oan chút nào. Thế nhưng lại có một điểm tốt; thời khóa biểu của họ luôn cố gắng sắp xếp sao cho mỗi giáo viên đều được rảnh rỗi nửa ngày. Chiều thứ Bảy theo lệ thường là không có tiết học, cộng thêm việc nghỉ nửa ngày trong tuần, tính tổng lại thì mỗi tuần sẽ có hai ngày nghỉ ngơi. Hơn nữa mà nói, một năm chia thành ba học kỳ, mỗi học kỳ chỉ lên lớp có mười tuần, vị chi một năm có thể nghỉ ngơi tận năm tháng, tính ra cũng không tệ lắm. Chỉ có điều, trong kỳ nghỉ vẫn có những học sinh có nguyện vọng đi học; học sinh đã muốn học, thì tiên sinh tự khắc cũng phải đồng ý, thế nên tôi không thể rời khỏi Luân Đôn suốt nhiều ngày liền trong kỳ nghỉ được. Làm vậy cũng có cái lợi của nó, học phí khi học trong kỳ nghỉ sẽ thuộc về giáo viên.

Trong học viện có một thư viện khá tốt, chuyên lưu trữ những cuốn sách về học thuật phương Đông, trên lầu còn có một số sách tiếng Trung. Học sinh trước giờ lên lớp, sau giờ tan lớp, nếu không ở phòng nghỉ thì cũng tạt ra thư viện, bởi vì ngoài nơi đó ra thì chẳng còn chỗ nào khác để đi. Nơi đây không có các trang thiết bị như sân vận động v.v., học sinh đành phải ra thư viện đọc sách, hoặc hút thuốc trong phòng nghỉ, ngoài ra chẳng có việc gì khác để làm. Học sinh phần lớn lại là một người một lớp, hơn nữa thời gian lên lớp lại khác nhau, thế nên chẳng thể hình thành bất kỳ đoàn thể hay hoạt động thể thao nào. Mỗi học kỳ nhiều lắm cũng chỉ tổ chức được một buổi tiệc trà mà thôi. Buổi tiệc này luôn được mở trong thư viện, toàn thể nhà trường đều được mời đến. Không có diễn giảng, không có bất kỳ nghi thức nào hết, chỉ có trà bánh, ai muốn ăn gì thì ăn. Những lúc tổ chức buổi tiệc này, học sinh mới có cơ hội giao lưu trò chuyện với nhau, già trẻ lớn bé tụ tập một chỗ, vừa thưởng trà vừa trò chuyện. Lúc này mới nhận ra, học sinh không hề ít chút nào; ngày thường thì một người một lớp, giờ phút này mới thấy những nhóm học sinh đông đúc tụ tập lại.

Trong kỳ nghỉ, học viện tĩnh mịch vô cùng, chỉ có thư viện là vẫn mở cửa, người đến đọc sách cũng chẳng lấy gì làm đông đúc cho lắm. Các tác phẩm "Triết lý của Lão Trương", "Triệu Tử Viết", và "Nhị Mã" của tôi, phần lớn đều được viết ra ở nơi này đấy, bởi vì ở đây yên tĩnh mà. Hồi đó, học viện nằm ở trong thành Luân Đôn. Bốn bề có mấy cái nhà ga xe lửa liền, xét theo lý thì chắc chắn phải ồn ào lắm, thế nhưng ở trong học viện lại chẳng hề nghe thấy bất kỳ âm thanh nào. Thư viện tựa lưng vào đường phố, thế nhưng lại đối diện ngay với một khoảng đất trống, có dăm ba khóm cây hoa cỏ, trông giống như một công viên nhỏ vậy. Đọc sách xong, ra công viên nhỏ này ngồi hóng mát một lát, ngẫm lại cũng thấy rất tiện lợi. Bây giờ, nghe nói học viện này đã chuyển đến khu đại học rồi, thư viện và phòng học — một người bạn viết thư nói vậy — cách nhau rất xa, thế nên trong thư viện lại càng yên tĩnh hơn nữa. Hừ, mong sao có cơ hội lại được đến Luân Đôn một chuyến, lại được ngồi viết thêm hai cuốn tiểu thuyết trong thư viện này!

Năm, Viết tiểu thuyết

Năm hai mươi bảy tuổi xuất ngoại. Vì muốn học tiếng Anh nên mới đọc tiểu thuyết, chứ lúc đó vẫn chưa nảy sinh ý định cầm bút sáng tác. Cảm giác mới mẻ khi ở nơi đất khách quê người dần phai nhạt, nửa năm sau bắt đầu có cảm giác cô đơn, thế là thường xuyên nhớ nhà. Từ năm mười bốn tuổi đã không còn sống ở nhà nữa, cái gọi là "nhớ nhà" ở đây thực chất là nhớ tất cả những gì mình từng biết ở trong nước. Những chuyện đó bởi vì đều đã là quá khứ, nên hễ nhớ lại thì chúng cứ giống như những bức tranh vậy, đại khái là những bức tranh có sắc màu không mấy đậm nét thì căn bản là chẳng tài nào nhớ nổi. Những bức tranh này thường xuất hiện luẩn quẩn trong tâm trí, mỗi lần đọc tiểu thuyết lại khiến tôi quên mất mình đang đọc cái gì, mà ngẩn ngơ hoài niệm về quá khứ của bản thân. Trong tiểu thuyết là những bức tranh, trong ký ức cũng là những bức tranh, tại sao lại không thể dùng con chữ để vẽ lại những bức tranh của chính mình cơ chứ? Tôi muốn cầm bút rồi.

"Triết lý của Lão Trương"

Thế nhưng, trước khi cầm bút, tôi thế nào cũng phải có chút bản thảo phác thảo chứ nhỉ. Hồi đó tôi vẫn chưa biết trên đời này có những cuốn sách dạy cách viết tiểu thuyết, phải làm sao đây? Về tiểu thuyết Trung Quốc, tôi từng đọc tiểu thuyết thời nhà Đường và "Nho lâm ngoại sử" này nọ, còn tiểu thuyết nước ngoài thì tôi mới đọc được một ít, hơn nữa lại đọc mỗi nơi một cuốn, có cuốn là tác phẩm của các bậc đại gia, có cuốn lại là những lời nói mớ kiểu nữ phục vụ kết hôn với hoàng thái tử. Hậu sinh khả úy, những tác phẩm mới đọc đương nhiên có sức ảnh hưởng lớn hơn, tôi quyết định không dùng hình thức của tiểu thuyết Trung Quốc, thế nhưng hiểu biết của tôi về tiểu thuyết nước ngoài lại chẳng đáng là bao, muốn chọn lựa cũng chẳng biết đường nào mà chọn. Thôi được rồi, cứ viết bừa đi, mặc kệ nó trông giống cái dạng gì đi nữa, đằng với đó tôi có định xuất bản đâu cơ chứ. Huống chi, tôi vừa mới đọc xong những tác phẩm lộn xộn chẳng đâu vào đâu như "NicholasNickleby" và "Pick-wickPapers" v.v., điều đó càng khiến tôi thêm phần bạo dạn buông thả; cứ viết ra đã, mặc thây nó là cái gì. Thế là đã quyết định xong hình thức cho cuốn "Triết lý của Lão Trương" — tác phẩm khiến tôi mỗi khi nhớ lại là lại thấy đỏ mặt tai tai.

Hình thức được quyết định như vậy đó; còn nội dung thì sao, nhân vật và sự việc cứ hễ nghĩ ra cái gì là tôi viết cái nấy, hoàn toàn chẳng có lấy một cái trung tâm nào cả; những con người và sự việc đầy ắp màu sắc cứ lơ lửng trong ký ức đều được tôi vơ vét lấy dùng cả, chưa kịp sắp xếp chúng cho ổn thỏa, lại đi lôi một mẻ khác về, người chen chúc người, việc chồng chất việc, thở chẳng ra hơi. Nhân vật và sự việc trong cuốn sách này, giả như đặt vào thời điểm hôm nay mà viết, thì thực ra có đủ chất liệu để viết tận mười cuốn ấy chứ.

Về mặt tư tưởng, hồi đó tôi thấy bản thân mình cao minh lắm, thế nên chẳng khách sáo gì mà đặt tên cho nó là "Triết học". Triết học! Bây giờ tôi đã tự nhận thức rõ về bản thân mình rồi; giả như tôi có chút ưu điểm nào đi nữa, thì chắc chắn cũng không nằm ở tư tưởng. Tình cảm của tôi luôn đi trước lý trí, tôi có thể là một người bạn nhiệt tình, chứ không thể đưa ra những lời khuyên cao minh cho người khác. Tình cảm khiến tim tôi đập loạn nhịp, thế nên chẳng màng suy nghĩ đắn đo mà vớ ngay lấy những kiến giải nông cạn, bình thường nhất, coi đó làm chuẩn mực để phán đoán vạn vật. Một mặt, điều này khiến cho ngòi bút của tôi luôn đượm chút tình cảm; mặt khác, kiến giải của tôi lúc nào cũng tầm thường.

Giả như tôi hoàn toàn dựa vào tình cảm, có lẽ tôi có thể viết ra những tác phẩm bi kịch có tầm vóc vĩ đại tương đối, thế nhưng tôi lại không triệt để; một mặt tôi dùng tình cảm để nhấm nháp hương vị của thế sự, mặt khác tôi lại kiềm chế tình cảm, không hoàn toàn dùng lòng yêu ghét của bản thân để phán đoán sự việc. Sự mâu thuẫn này xuất phát từ tính cách và hoàn cảnh cá nhân của tôi. Từ nhỏ tôi đã là một đứa nghèo khổ, về mặt tính cách lại chịu ảnh hưởng sâu sắc từ người mẹ của mình — bà là một người phụ nữ thà chịu đói chứ nhất quyết không chịu mở miệng cầu xin sự giúp đỡ của người khác, đồng thời lại rất trượng nghĩa với mọi người. Sự nghèo khó khiến tôi hay chửi rủa thói đời; sự quật cường khiến tôi dễ dàng dùng tình cảm và chủ trương cá nhân để phán đoán người khác; sự trượng nghĩa khiến tôi có chút lòng trắc ẩn với mọi người. Có được sự phân tích này rồi, thì rất dễ hiểu tại sao tôi lại vừa mỉa mai chửi rủa, mà lại vừa không giậu đổ bìm leo. Tôi đánh mất sự châm biếm, mà lại thu về sự hài hước. Người ta bảo, trong sự hài hước luôn ẩn chứa lòng trắc ẩn. Tôi ghét kẻ xấu, thế nhưng kẻ xấu cũng có mặt tốt của chúng; tôi yêu người tốt, mà người tốt thì cũng có khuyết điểm: "Sự khôn lỏi của người nghèo cũng là công lý", đây lại là phát hiện mới đây của tôi; còn mười năm trước thì tôi chỉ biết nhìn thế giới bằng một nửa căm hận và một nửa nụ cười mà thôi.

Có người bảo, "Triết lý của Lão Trương" chẳng hề hài hước chút nào, mà ngược lại còn rất đáng ghét. Tôi không hoàn toàn thừa nhận, cũng chẳng hoàn toàn phủ nhận điều này. Có những người bẩm sinh đã không hiểu gì về sự hài hước; mỗi người một tính cách, chẳng cần phải nói thêm gì nữa. Có những người sốt ruột muốn cứu rỗi thế gian cứu rỗi đất nước cứu rỗi văn học, căm ghét sự hài hước; đây là hành động danh chính ngôn thuận, ngoại trừ việc hơi độc đoán chuyên quyền một chút ra thì vẫn chưa có đại họa gì lớn. Tuy nhiên, nếu hai loại người này bảo tôi là đáng ghét, thì tôi không tiện biện minh cho bản thân, nhưng cũng chẳng tiện tự vả vào mặt mình mấy cái ngay lập tức. Có những người lĩnh hội được sự hài hước, lại cảm thấy tôi làm quá đà, cho đến mức đáng ghét. Tôi thừa nhận điều này. Như đã nói ở trước rồi, tôi mới bắt đầu viết tiểu thuyết, chỉ viết để đọc chơi cho vui thôi, hoàn toàn chẳng hiểu thế nào là kỹ thuật, thế nào gọi là kiểm soát ngòi bút. Tôi cứ vung bút viết bừa, chộp được điểm nào là bám chặt lấy điểm đó không buông, đã phóng đại rồi lại còn phóng đại thêm nữa, hơn nữa còn đắc ý vênh mặt tự cho rằng ngòi bút của mình thật phóng khoáng tung hoành. Đáng ghét ư? Đương nhiên là đáng ghét rồi.

Có lẽ điểm đáng ghét nhất chính là thứ văn phong nửa nôm nửa chữ ấy. Dùng câu chữ để đùa cợt ranh mãnh vốn dĩ rất dễ trượt đà thành ra kiểu nói năng ba hoa khoác lác, thế nhưng sự cám dỗ này không dễ gì tránh né cho được; một cục diện hay sự thật buồn cười, bản năng khi miêu tả là sẽ tiện tay thêm vào những câu chữ gây cười, nhằm tô điểm cho sự trần thuật phóng đại đó. Biết dừng lại đúng lúc; quả thực chẳng dễ dàng gì.

Viết xong cuốn sách này, đại khái tôi mất khoảng một năm trời. Rảnh rỗi thì viết một chút, có việc lại gác xé sang một bên, thế nên cứ lằng nhằng kéo dài tận một năm; nếu mà viết liền một mạch thì vốn dĩ chẳng cần tốn ngần ấy thời gian đâu. Lúc viết, tôi dùng những cuốn tập học sinh giá ba xu một cuốn, bút máy viết hàng ngang, nét chữ viết không được ngay ngắn cho lắm. Những chuyện cỏn con này đủ để chứng minh rằng tôi chẳng hề huênh hoang khua chiêng gõ trống điện tín toàn quốc — rằng tôi đang sáng tác sách vở; vẫn là câu nói đó thôi, tôi chỉ viết chơi cho vui mà thôi. Viết xong rồi, huynh Hứa Địa Sơn đến Luân Đôn; hai người trò chuyện mãi mà chẳng còn đề tài nào hay ho nữa, tôi liền lôi cuốn sổ nhỏ ra đọc cho anh ấy nghe mấy đoạn. Anh ấy chẳng đưa ra lời phê bình nào cho tôi cả, chỉ cắm cổ cười. Sau đó, anh ấy bảo gửi về trong nước đi. Tôi thì vẫn chưa đủ dũng khí đó; cho dù có gửi đi chăng nữa, thì cũng phải sửa sang lại một chút đã. Thế nhưng anh ấy đã chẳng bảo cho tôi biết điểm nào cần phải sửa chữa, tôi tự khắc chẳng thể ngửi thấy mùi hôi ở chân mình được; thế là cứ lơ mơ vứt đại cho huynh Trịnh Tây Đê — chẳng cần gửi bảo đảm, cứ cuộn tròn lại rồi quăng vào bưu điện là xong. Hai ba tháng sau, "Tiểu thuyết nguyệt báo" vậy mà lại đăng tải nó thật. Tôi đến quán ăn Trung Quốc ăn một bữa "tạp súy", coi như để khao quân ba quân tướng sĩ.

"Triệu Tử Viết"

Tôi chỉ biết "Triết lý của Lão Trương" được đăng trên "Tiểu thuyết nguyệt báo", và sau khi đăng xong thì Hiệp hội Nghiên cứu Văn học đã cho xuất bản thành sách đơn hành. Tác phẩm của chính mình được in bằng con chữ chì rành rành ra thì luôn là một niềm vui lớn, tôi tự khắc cũng cảm thấy vui mừng khôn xiết. "Triệu Tử Viết" chính là kết quả của niềm vui nho nhỏ đó. Tôi biết "lão Trương" rất buồn cười, rất sinh động; được thôi, cứ y theo mẫu đó mà viết thêm một cuốn nữa là được chứ gì. Thế là tôi bắt đầu viết "Triệu Tử Viết".

Chất liệu đương nhiên là phải thay đổi một chút rồi: "lão Trương" là viết về những người trung niên, thế thì lần này nên đổi thành giới trẻ đi. Còn cách viết thì không cần phải đổi, cứ sắp xếp những con người và sự việc còn nhớ trong lòng vào một chỗ là được. "Lão Trương" là phơi bày những con người và sự việc trong xã hội mà tôi từng biết, còn "lão Triệu" là miêu tả một đám học sinh. Bất kể là ai và chuyện gì đi nữa, tóm lại là phải viết sao cho thật buồn cười thật thú vị; một khi đã nếm được vị ngọt rồi, đương nhiên sẽ lại muốn nếm thêm lần nữa; thế nên hai cuốn này chính là một cặp tiểu động vật cùng một ổ sinh ra.

Tuy nhiên, nói thế thì không hoàn toàn chính xác cho lắm. Sao lại nói thế nhỉ? Con người trong "lão Trương" phần lớn là do tôi tận mắt nhìn thấy, sự việc trong đó phần lớn là do tôi đích thân trải qua; chính vì thế, con người và sự việc trong sách mới chen chúc hỗn loạn đến thế; chỉ dựa vào trí tưởng tượng thôi thì sẽ không tài nào có được sự thuận tay hay ho đến vậy. Điều này đương nhiên không có nghĩa là, nhân vật trong cuốn sách này có thể — chỉ đích danh được rằng, "lão Trương" là ai là ai, "lão Lý" là người nào người nào. Không, tuyệt đối không phải thế! Cái gọi là "thật", chẳng qua chỉ là nói một cách đại khái, con người và sự việc đều có một cái bóng dáng, chứ không hoàn toàn giống hệt với những gì tôi viết. Nó là một cửa hàng bách hóa trong ký ức của tôi, dẫu đã đổi chủ và đổi cả bảng hiệu, cho dù vẫn bán những món hàng cũ đó, nhưng cũng đã được sắp xếp trưng bày lại rồi. Nhân vật phản diện tệ hại nhất trong đó có lẽ lại mang ngoại hình giống hệt với người mà tôi vô cùng kính yêu; cho dù có bắt chính tôi tự mình đi phân tích đi chăng nữa, e rằng cũng chẳng cách nào làm được kiểu mỗi củ cải một cái hố đâu. Dẫu thế nào đi nữa, để cho tiện việc sổ sách, tạm thời chúng ta cứ vơ đũa cả nắm mà nói rằng con người và sự việc trong "lão Trương" phần lớn là có thật đi. Đến khi viết "Triệu Tử Viết", vốn dĩ định cứ áp dụng y nguyên bài thuốc cũ, thế nhưng chất liệu lại chẳng còn được thuận tiện như thế nữa. Cho nên câu nói chỉ đổi mới chất liệu thôi là không hoàn toàn chính xác. Nghĩa là: Xét về mặt động cơ thì giống nhau, thế nhưng khi thực hiện thì do những khó khăn về mặt thực tế nên chúng đã trở nên khác biệt.

Trước khi viết "lão Trương", tôi đã đi làm được sáu năm rồi, những người tiếp xúc phần lớn là những người trung niên cùng trang lứa với tôi. Dù lúc đó tôi chưa từng nghĩ đến chuyện viết tiểu thuyết, thế nhưng hễ thời cơ chín muồi, kinh nghiệm trong sáu năm này tự khắc sẽ trở thành thứ vô cùng hữu dụng. Điều này đã vun đắp thành công cho "lão Trương", nhưng lại làm uất ức cho "Triệu Tử Viết", bởi vì một mặt tôi đã rời xa cuộc sống học sinh được sáu bảy năm rồi, mà mặt khác những học sinh trong sáu bảy năm này lại hoàn toàn khác biệt so với thời kỳ tôi còn là học sinh, cho dù tôi có còn nhớ rõ mồn một đời sống học đường của chính mình đi chăng nữa thì cũng chẳng cứu vãn được gì. Tôi từng sống trong căn hộ chung cư của "đám học viên được tiếp đón", tôi cũng cực kỳ đồng cảm với sự nhiệt huyết và các hoạt động sôi nổi của học sinh, thế nhưng tôi không thể hoàn toàn đặt bản thân mình vào vị trí của một học sinh được, thế là tôi đã tìm thấy những tiếng cười, nhìn ra những kẽ hở giữa những thanh âm giải phóng và tự do, trong những khung cảnh nghiêm trọng mà hỗn loạn. Nhìn lại ngày trước, việc tôi đứng ngoài phong trào "Ngũ Tứ" đã khiến tư tưởng của tôi chịu thiệt thòi cực lớn, "Triệu Tử Viết" chính là minh chứng rõ ràng nhất cho điều đó, nó chẳng hề cổ vũ một chút nào, mà ngược lại chỉ đang gãi nhẹ vào chỗ ngứa của những nhân vật mới mà thôi!

Có được sự giải thích này rồi, thì sẽ hiểu được nguyên nhân tại sao hai cuốn sách này lại khác nhau. Trong "lão Trương" sự thật nhiều, tưởng tượng ít; trong "Triệu Tử Viết" tưởng tượng nhiều, sự thật ít. Trong "lão Trương" dẫu có những chỗ cực kỳ đáng ghét đi chăng nữa, thì rốt cuộc cũng không cách sự thật bao xa; thỉnh thoảng có miêu tả một việc rất hay ra thành ra tồi tệ, phần lớn đó là lỗi của câu chữ; câu chữ đã kéo tôi đi, khiến tôi không tài nào kìm hãm được đôi chân mình lại. Còn về "Triệu Tử Viết", quả thực chẳng có mấy sự thật, mà chỉ toàn là những dáng vẻ buồn cười, giống như những điệu nhảy hề hươu hề vượn vậy. Học sinh tiểu học đọc xong có thể nhảy cẫng lên cười, ưu điểm của nó chỉ dừng lại ở đó mà thôi! Tôi không phải là cứ hài hước xong rồi lại đi hối hận; thật đấy, sự hài hước chân chính tuyệt đối không phải là như thế này đâu, bây giờ thì tôi đã biết rồi, cho dù mắt vẫn cao hơn tay.

Các nhân vật trong cuốn sách này chỉ có một hai người là có bóng dáng đời thực, phần lớn là do ngẫu hứng nghĩ ra lúc bấy giờ; tốt hay xấu đều là lý tưởng hóa cả, hơn nữa lại là lý tưởng của một người trung niên, dẫu lúc đó tôi vẫn chưa bước sang tuổi ba mươi, nhưng vì tôi nghèo khó từ nhỏ, lại đi làm từ rất sớm, lý tưởng của tôi chưa bao giờ cách xa thực tế trước mắt là bao, giả như bắt tôi tưởng tượng ra một chốn thiên đường hạ giới, thì có lẽ nó cũng chẳng khác là mấy so với cái giấc mơ thời hồng hoang nơi đâu đâu cũng chảy đầy sữa mật, trong sông toàn cá tươi là cá. Trả góp ảo tưởng của người nghèo đại khái chẳng thể tách rời nổi chiếc bánh bao nhân thịt, tôi chính là cái loại người như thế đấy. Hiểu rõ điều này, mới có thể hiểu được tại sao tôi lại vừa nói vừa cười, thích mâm châm biếm mà lại chẳng có lấy những kiến giải cao siêu tuyệt đỉnh nào cả. Bởi vì nghèo, nên mới phải đi làm sớm; đi làm sớm, thì vấp phải trắc trở chông gai đặc biệt nhiều; chẳng mấy chốc, đã ra cái vẻ của một ông chú trung niên rồi. Lẽ ra không nên như thế, thế nhưng trên thực tế đã thành ra như thế rồi, ngoài những tiếng cười chua chát ra thì còn có thể có biện pháp nào khác nữa đây cơ chứ?!

Như đã đề cập ở trước, về mặt dụng ý, "Triệu Tử Viết" và "lão Trương" chính là phép trị quốc của Lỗ và Vệ, thế nên câu chữ trong "Triệu Tử Viết" vẫn — nói theo chiều hướng tích cực — rất đỗi đanh thép gọn gàng. Còn nói theo chiều hướng tiêu cực ư? Tất cả những điểm đáng ghét mà "lão Trương" có, "Triệu Tử Viết" chẳng hề bớt đi chút nào. Thế nhưng, về mặt kết cấu, bắt đầu từ "Triệu Tử Viết", từng bước từng bước một quả thực đã có sự tiến bộ, bởi vì những thứ tôi đọc được đã nhiều lên rồi. "Triệu Tử Viết" đã trở nên súc tích hơn "lão Trương" rất nhiều rõ rệt.

Trong cuốn sách này chỉ có duy nhất một nữ nhân vật, hơn nữa từ đầu đến cuối cũng chẳng hề lộ diện. Tôi sợ viết về phụ nữ; bình thường hễ nhìn thấy phụ nữ là tôi lại cứ có cảm giác gò bó không tự nhiên. Vào thời điểm tôi đi học, nam sinh và nữ sinh vẫn chưa được học chung một trường; vào thời điểm tôi đi làm, suốt cả ngày lẫn đêm đều ở cạnh những người trung niên, tự khắc phải giả vờ ra vẻ chững chạc ổn định. Tôi chẳng có cơ hội kết bạn với phái nữ, và dường như còn lấy điều đó làm vinh dự nữa cơ. Trong các tác phẩm sau này tuy có xuất hiện các nữ nhân vật, nhưng phần lớn đều là do tôi tự tưởng tượng ra trong đầu, rồi khoác thêm cho họ một số hành động và dáng điệu của những người phụ nữ mà tôi từng nhìn thấy; giả sử có ai đó hỏi tôi: Phụ nữ thực sự là như thế này ư? Tôi chẳng còn cách nào khác ngoài việc lắc đầu, nếu tôi không muốn nói dối. Người phụ nữ trong "Triệu Tử Viết" không lộ diện, chính là điểm thành thật nhất của tôi.

Cuốn sách này vẫn được viết bằng những cuốn "tập học sinh" rẻ mạt, cũng tiêu tốn khoảng thời gian chừng một năm trời. Viết xong, tôi giao cho huynh Ninh Ân Thừa đọc qua một lượt trước xem có chỗ nào sai sót không; anh ấy cười đến mức nhầm muối thành đường, bỏ cả vào trong trà, ngay trong bữa ăn sáng hôm đó.

"Nhị Mã"

"Nhị Mã" là tác phẩm cuối cùng của tôi khi ở nước ngoài: Xét từ phương diện "sáng tác", tôi đã tích lũy được một số kinh nghiệm nhất định; xét từ phương diện "đọc sách", tôi không chỉ đọc nhiều hơn, mà còn biết đến các tác phẩm của các nhà văn đương đại nước Anh. Phân tích tâm lý và miêu tả tỉ mỉ chính là nét đặc sắc của văn nghệ đương đại; đọc những tác phẩm đó, không thể không khiến tôi cảm nhận được sự thô kệch của chính mình, tôi bắt đầu quyết định chuyển hướng sang viết theo phong cách "tỉ mỉ".

Sự tinh tế trong "Nhị Mã" là điều không thể tìm thấy trong "Lão Trương triết học" và "Triệu Tử Viết", còn sự cay cú, phóng khoáng trong "Trương" và "Triệu" thì từ sau "Nhị Mã" cũng không còn mấy nữa. Tư tưởng của con người không nhất thiết cứ phải theo tuổi tác mà trở nên chững chạc, nhưng phong cách văn chữ thì đại khái cũng giống như câu thơ "Tuổi già dần thấu luật thơ tinh" (vãn tiết tiêm ư thi luật tế). Kinh nghiệm đọc và viết nhiều lên, vẻ đẹp của hình thức tự nhiên sẽ tăng thêm trọng lượng trong lòng, dù cá nhân có muốn hay không.

"Nhị Mã" ngay từ phần mở đầu đã đưa màn cuối của câu chuyện ra trước, đó chính là minh chứng cho sự "theo đuổi sự tinh tế" này: có kết cục trước, tự nhiên là thiết kế tổng thể cho câu chuyện đã có đại khái, không thể ăn nói bừa bãi được nữa. Nhưng điều này vẫn chưa hoàn toàn chính xác; tôi không chỉ định viết tỉ mỉ, mà còn muốn viết thật sự tỉ mỉ, muốn như Conrad coi câu chuyện như một quả cầu, bắt đầu từ bất cứ đâu thì nó cũng sẽ lăn đi. Tôi vốn định đặt đoạn giữa của câu chuyện lên đầu tiên, rồi sau đó đảo ngược lại để kể bù phần trước, rồi mới từ đây tiếp tục kể tiếp – kể những chuyện xảy ra sau khi Mã Uy bỏ trốn. Cứ thế, hai tiết đầu ở phần mở đầu, nhìn bây giờ thì giống như cái đuôi, nhưng trong kế hoạch ban đầu thì nó vốn là "khúc eo". Tại sao lại biến khúc eo thành cái đuôi? Có hai nguyên nhân: Nguyên nhân thứ nhất là rốt cuộc tôi vẫn không thể hoàn toàn gác lại sự hủ mo (humour), mà đổi sang một phong cách khác, thế là từ sự phân tích tâm lý lại bước vào sự trêu chọc về tư thế, cười xong rồi thì không cách nào khiến câu văn uyển chuyển dập dờn được nữa; cho dù nó là cái đuôi hay là khúc eo đi nữa, thì việc đặt lên đầu hoàn toàn không có ý nghĩa gì cả! Nguyên nhân thứ hai là quan hệ thời gian: Tôi phải rời nước Anh vào tháng Sáu năm 1929, trước khi lên đường nhất định phải viết xong cuốn sách này rồi gửi đi, để tránh trong lòng cứ canh cánh một nỗi lo. Đến thời gian hẹn, tôi chỉ viết được ngần ấy, chuyện sau khi Mã Uy bỏ trốn dù thế nào cũng không kịp viết ra nữa, thế là đành cắn răng một cái, lấy khúc eo làm cái đuôi, cưỡng ép kết thúc. Thế thì, "Nhị Mã" chỉ là tương đối "tinh tế", chứ không hoàn toàn khớp với lý tưởng của tôi; cho đến tận bây giờ tôi vẫn chưa viết ra được một tác phẩm thực sự tinh tế nào, đây có lẽ là sự hạn chế của thiên phú, không thể miễn cưỡng được vậy.

Về mặt văn phong thì có hơi thay đổi một chút. Điều này không thể không cảm ơn người bạn quá cố Bạch Dịch Châu – anh ấy mất tính đến nay sắp tròn một năm rồi! Đã nói rồi đấy, trong "Lão Trương" và "Triệu Tử Viết", tôi thường hay trộn lẫn văn cổ và văn bạch thoại lại với nhau; văn chữ không đồng nhất ít nhiều có thể giúp tạo ra một chút khí tức mâu thuẫn, cốt để khiến người ta buồn cười. Dịch Châu là người đầu tiên chỉ ra khuyết điểm này, lại còn khuyên tôi đừng nên khôn vỏi như vậy. Lúc đó tôi vẫn chưa cho là phải, tôi viết thư cho anh ấy, nói rằng tôi đây là muốn dung hòa văn cổ vào trong bạch thoại, để nâng cao bạch thoại, khiến bạch thoại trở thành thứ ai cũng thưởng thức được dù sang hay hèn. Nhưng chẳng bao lâu sau tôi đã ngộ ra, việc lợi dụng văn cổ ít nhiều gì cũng có chút lười biếng; đem những gì dễ dùng, có sẵn trong cả văn cổ lẫn bạch thoại gom hết cả lại, rồi không chút tốn sức mà tạo ra một thứ giống như bản thảo diễn thuyết trước công chúng, chẳng phải là lười biếng hay sao? Cái gọi là sáng tác văn nghệ chẳng phải là gồm cả tư tưởng và văn chữ đó sao? Vậy thì, về mặt văn chữ nhất định phải nỗ lực, tạo ra một thứ văn chương giản dị, có lực, đáng đọc và tốt đẹp, thì mới được tính là bản lĩnh. Trong "Nhị Mã" tôi bắt đầu thí nghiệm điều này. Xin hãy nhìn vào những đoạn miêu tả phong cảnh đó thì có thể hiểu ngay. Ngôn ngữ của "Hồng lâu mộng" đẹp đẽ biết bao, thế nhưng hễ nhắc đến phong cảnh là lập tức đổi giọng điệu ngay và phải có thơ làm chứng; để tôi thử xem nào; một phu xe kéo liệu có thể dùng ngôn ngữ của chính mình để hình dung một buổi chiều trời quang mây tạnh hay cảnh tuyết rơi hay không? Giả sử anh ta không thể, hãy để tôi thay anh ta thử xem. Nào là "róc rách", nào là "tiêu điều", nào là "đường mòn", nào là "hiu quạnh"… tôi đều không dùng, mà dùng những từ ngữ thông tục nhất để nghĩ cách khác. Giả sử tôi có thể hình dung ra như thế, thì đó mới là bản lĩnh, bằng không thì thà rằng đừng miêu tả. Miêu tả như thế mới thực sự cảm nhận được vẻ đẹp của cảnh vật rồi thốt ra từ trong đáy lòng; chắp vá bằng văn cổ thì chẳng qua chỉ là tu từ mà thôi. Bàn về hương vị, món ăn Anh – chính là cái gọi là món đại thái Anh Pháp ấy – có thể coi là khó ăn nhất trên đời; hầu như món nào cũng là nước luộc trắng hoặc nấu luộc qua loa. Thế nhưng người Anh có một cách nói – hình như tôi nhớ George Gissing cũng từng nói thế này – chủ trương nghệ thuật nấu nướng của người Anh không nhờ vả vào các nguyên liệu khác, mà là nấu ra vị nguyên bản, hương thơm thực sự của thịt và rau củ. Tôi cho rằng, dùng văn bạch thoại sáng tác hóa ra lại phải dùng phương pháp này, nấu ra hương thơm thực sự của văn bạch thoại; chữ nghĩa và từ ngữ có sẵn trong văn cổ tuy tạm thời không thể vứt bỏ hoàn toàn được, nhưng dùng trong văn bạch thoại suy cho cùng thì có chút giống như xì dầu với bột ngọt vậy; cho vào thì có thể khiến món ăn sắc hương vẹn toàn, nhưng đó không phải là hương vị nguyên bản thực sự.

Về mặt chất liệu, khỏi phải nói, là những thứ tôi tích lũy dần dần trong bốn năm năm ở nước ngoài. Thế nhưng những con người và sự việc trong câu chuyện đều là tưởng tượng ra, hầu như không có một người nào hay một việc nào từng nhìn thấy hoặc xảy ra ở London cả. Động lực viết cuốn sách này không phải vì người nào hay việc nào đó đáng viết, mà là đang so sánh điểm khác biệt giữa người Trung Quốc và người Anh, thế nên tất cả mọi người hầu như đều đại diện cho cái gì đó; tôi không thể hoàn toàn phớt lờ cá tính của họ, nhưng tôi càng chú ý đến tính dân tộc mà họ đại diện hơn. Do đó, "Nhị Mã" ngoài mặt văn chữ ra thì không có thành công lớn nào cả. Con người và sự việc trong đó chịu trách nhiệm cho điểm mà tôi muốn so sánh, mà so sánh vốn dĩ là một thứ tương tự như báo cáo. Dương nhiên, báo cáo có thể mới mẻ thú vị, nếu như độc giả không biết những chuyện này; nhưng điểm khôn vỏi của nó chỉ có bấy nhiêu, nó thiếu đi sự vĩ đại và tính vĩnh cửu của văn nghệ, giỏi lắm thì cũng chẳng qua chỉ là một loại văn chương báo chí không đến nỗi đáng ghét mà thôi. So sánh là một việc dễ làm, đến đứa trẻ con cũng có thể nhìn thấy người ngoại quốc mũi cao, tóc vàng; cho nên cũng rất khó mà không hời hợt. Đã chú ý vào việc so sánh thì không thể không lấy thêm nhiều sự khác biệt bề ngoài làm tư liệu, rồi từ những tư liệu đó đưa ra phán đoán. Mặt vàng thì là dã man, với tóc xoăn thì là văn minh, đều là những điều rất dễ nói ra và nói lên thì thấy rất khoái chí; càng ở Bắc Kinh được dăm bữa nửa tháng thì càng dám đưa ra kết luận về Bắc Kinh, rất nhiều bộ phim điện ảnh, kịch nghệ và tiểu thuyết bôi nhọ Trung Quốc, hầu như đều chỉ dựa vào sự quan sát bề ngoài rồi sau đó đưa ra phán đoán chủ quan. "Nhị Mã" tuy không đến nỗi tồi tệ như vậy, nhưng suy cho cùng cũng đã mắc cái bẫy này.

Lão Mã đại diện cho thế hệ người Trung Quốc cũ, Tiểu Mã đại diện cho thế hệ trẻ hơn, ai cũng có thể nhìn ra điều này. Sự miêu tả về Lão Mã đạt được thành công tương đối: mặc dù ông chỉ đại diện cho một loại người Trung Quốc, nhưng rốt cuộc ông cũng là người mà tôi quen thuộc nhất; ông không thể đại diện phổ quát cho thế hệ người Trung Quốc lớn tuổi, nhưng người già mà tôi quen thuộc nhất đích thị là hình mẫu như thế. Ông không tốt, cũng chẳng lấy gì làm xấu; ông chịu trách nhiệm cho nền văn hóa quá khứ, cho nên tự tôn tự đại, đối với tương lai thì mịt mờ, cho nên không có phương hướng để nỗ lực, cũng không muốn nỗ lực. Mong ước của ông là tuổi già được an nhàn và có nơi nương tựa; nếu không có con cháu của chính mình, thế giới sẽ vô cùng cô tịch lạnh lẽo. Sau lưng ông có mấy nghìn năm văn hóa, trước mặt chỉ có mỗi người con trai. Ông không thích suy nghĩ cho lắm, bởi vì mọi chuyện đều đã có chuẩn mực sẵn rồi. Điều này khiến ông vừa đáng yêu, lại vừa đáng ghét; rất điềm tĩnh, cũng rất vô vị. Còn về phần Tiểu Mã, tôi lại thất bại rồi. Điều trước tôi đã nói rồi, thời kỳ vận động Ngũ Tứ tôi là một người đứng ngoài quan sát; vào thời điểm viết "Nhị Mã", lại vừa vặn đúng lúc quân đội cách mạng Bắc phạt, tôi lại đứng từ xa quan sát, không có cơ hội tham gia. Cả hai đại vận động này, tôi đều đứng ở bên ngoài, thực sự không có tư cách để miêu tả những thanh niên kém tôi mười tuổi. Những người bạn của chúng tôi ở London ngày nào cũng cắm kim vào bản đồ: quân đội cách mạng tiến lên, chúng tôi cuồng hỉ; rút lui, thì uring sầu. Dù là vậy, tin tức của chúng tôi chỉ đến từ báo chí, chúng tôi không tận mắt nhìn thấy sự hy sinh bằng xương bằng thịt, không nghe thấy tiếng súng tiếng pháo. Càng không hiểu rõ tư tưởng của giới thanh niên trong nước. Lúc bấy giờ những người đi du học ở nước ngoài, thân ở xứ người, tự nhiên là vô cùng yêu tổ quốc; cộng thêm việc nhìn thấy người dân nước ngoài làm tròn trách nhiệm đối với quốc gia như thế nào, tự nhiên cũng khiến bản thân muốn làm một công dân tốt, cứ như thể một người Trung Quốc có thể làm công dân giống như người Anh chính là lý tưởng cao nhất vậy. Việc riêng của cá nhân, như chuyện yêu đương, như chuyện hiếu đệ, đều có thể mặc kệ, miễn là có ích cho quốc gia, cái gì cũng có thể đặt sang một bên. Đây chính là những gì mà Mã Uy muốn đại diện. Lý tưởng cao hơn cái này một chút, tôi còn chưa nghĩ tới. Tạm thời chưa cần biết lý tưởng này cao minh hay không, dù sao thì Mã Uy cũng là đứa con tinh thần của lý tưởng này. Nó là một kẻ rỗng tuếch, hoàn toàn không giống một con người sống bằng xương bằng thịt. Nó còn có khuyết điểm, không hoàn toàn hợp với lý tưởng của tôi, thế là đành mời thêm một vị Lý Tử Vinh ra để bổ sung; cho nên Lý Tử Vinh lại càng chán ngắt hơn!

Đối với người Anh, tôi đến một nửa người có tính người cũng không viết ra nổi. Chủ nghĩa yêu nước hẹp hòi của họ đã quyết định tội trạng của họ, những gì họ thể hiện ra toàn là thành kiến và sự đáng ghét, chẳng có gì khác cả. Dương nhiên, thoạt nhìn qua thì họ quả thực có những điểm đáng ghét mà không tự biết đó, nhưng nếu nhìn kỹ thêm một chút nữa thì rốt cuộc họ vẫn không đến nỗi hẹp hòi như vậy. Tôi chỉ chăm chăm chú ý đến mối quan hệ giữa họ với đất nước, mà phớt lờ những phần khác của họ. May mà tôi dùng giọng điệu hài hước để kể về họ, bằng không thì bọn họ quả thực là một lũ bán khôn điên rồ đáng thương. Sự hài hước đã dung tha cho họ, cũng giống như dung tha cho hai cha con nhà họ Mã, hóa giải sự hẹp hòi và hời hợt trong tiếng cười, thật là vạn hạnh!

Nơi nguy hiểm nhất chính là những đoạn đan xen chuyện yêu đương, chúng cực kỳ dễ khiến "Nhị Mã" trở thành thể loại như "Lưu Đông ngoại sử". Thế nhưng ngay từ lúc đặt bút là tôi đã phải cất nhắc giữ gìn, tìm cách khiến những đoạn này đều trở thành cơ hội để vạch trần tính cách nhân vật và thành kiến dân tộc, không cho phép tình tiết yêu đương được phát triển tự do. Đây là việc tôi rất giỏi làm, trong các tác phẩm của tôi hầu như lúc nào cũng lấy chuyện yêu đương làm nét phụ, mà đặt những thứ khác lên chính diện. Điểm tốt của biện pháp này là cứu tôi khỏi những cuốn tiểu thuyết tình yêu tay ba tay bốn, điểm xấu của nó là khiến tôi mãi không dám phóng khoát viết về vấn đề lớn nhất của nhân thế này – vấn đề giữa hai giới. Tôi một mặt bị thiếu sót ở sự tầm thường trong tư tưởng, mặt khác lại không dám chạm vào trái cấm này về mặt đề tài, cho nên tác phẩm của tôi cho dù có điểm đáng xem về mặt kết cấu hay văn chữ đi nữa, thì rốt cuộc cũng không bước lên con đường vĩ đại đó được. Tình yêu tay ba vĩnh viễn vẫn là một đề tài hay, viết hay thì vẫn cứ là hay. Kiểu đụng một cái là chuồn như tôi đây, đánh Bát quái quyền thì có lẽ là một cách hay, còn đối với việc viết tiểu thuyết thì nó khiến tôi trở nên hời hợt, không kích thích nổi sự rung động của tâm hồn.

Việc hoàn thành cuốn sách này cũng tốn mất khoảng một năm thời gian. Viết được mấy đoạn, tôi lại đem đọc cho bạn bè nghe, xin họ phê bình, những lúc tìm đến nhiều nhất là anh Chúc Trọng Cẩn. Anh ấy là người Bắc Kinh, tự nhiên càng nghe ra được câu văn có xuôi tai hay không, và từ ngữ có thỏa đáng hay không. Viết xong toàn bộ, tôi lại nhờ anh Lịch Khôn Hậu xem lại một lượt, anh ấy rất tỉ mỉ nhặt ra tất cả những chữ viết sai. Sau khi gửi nó đi – vẫn là gửi cho "Tiểu thuyết nguyệt báo" – tôi liền nói lời "tạm biệt" với London.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.