Bài viết mang tính tổng kết mười năm này của Lão Xá đã cơ bản giới thiệu tình hình sáng tác của ông sau khi đất nước thành lập. "Dưới bóng cờ đỏ" rất quan trọng, được viết vào năm 1961—1962, chưa hoàn thành, chưa được công bố khi ông còn sống, và ông cũng chưa từng công khai nhắc đến với ai. Khí hậu chính trị đầu những năm sáu mươi đã khiến Lão Xá có phần khó nắm bắt.
Một, Đời sống sáng tác
Mười năm nay, tôi chủ yếu viết kịch bản và tạp văn.
Đúng vậy, tôi không viết ra được những tác phẩm ưu tú. Thế nhưng, đời sống bút mực của tôi lại đồng điệu với nhịp bước của đời sống xã hội. Điều này khiến tôi sống rất vui vẻ. Tôi dõi theo xã hội, luôn muốn ngòi bút của mình bắt kịp dòng chảy cuồn cuộn trước mắt. Tài năng và kinh nghiệm của tôi có hạn, không thể thấu hiểu sâu sắc hơn tất cả mọi thứ trước mắt. Thế nhưng, chút ít mà tôi có thể lĩnh hội ấy, lại được phản ánh kịp thời vào trong tác phẩm, phần nào làm tròn trách nhiệm cổ vũ nhân dân tiến lên, đền đáp sự cổ vũ mà nhân dân dành cho mình. Tôi hổ thẹn vì không thể viết hay hơn nữa, nhưng tôi cũng vui mừng vì không bị thời đại bỏ lại phía sau một đoạn đường dài. Dòng chảy xiết của thời đại vốn không ưu ái lắm những kẻ lười nhác. Viết những đoạn văn ngắn về văn nghệ bình dân, dùng những câu chuyện nhỏ cụ thể để tuyên truyền vệ sinh, giải thích Luật Hôn nhân, hoặc phá trừ mê tín, v.v.. Bài văn nhỏ, bài văn bình dân, không làm tổn hại đến thân phận của người cầm bút, chỉ cần bài văn có thể đến tay nhân dân và phát huy tác dụng tốt. Tôi cũng phụ giúp biên tập "Nói và hát" — một ấn phẩm văn nghệ bình dân mang tính toàn quốc. Nhờ biên tập ấn phẩm này, tôi được tiếp xúc với đủ loại vấn đề liên quan đến văn nghệ dân gian, làm phong phú thêm kiến thức của mình về việc kế thừa truyền thống văn nghệ dân gian và phát huy phong cách dân tộc của văn nghệ, v.v.. Thu nhận được kiến thức từ công việc thực tế, cũng có nghĩa là thu nhận được niềm vui. Từ đó, tôi thể nghiệm được ý nghĩa của "Lao động tự giác".
Vì tiếp xúc với các vấn đề như kế thừa truyền thống văn nghệ dân tộc, chút kiến thức văn nghệ cổ điển ít ỏi của tôi đã có đất dụng võ. Tôi thường xuyên giảng giải cho các bạn trẻ ở ban biên tập "Nói và hát" cùng những người bạn trẻ khác nghe, giúp họ hiểu thêm về cái hay của văn nghệ cổ điển, đồng thời đem những gì tôi có thể hiểu được để bảo họ cách học tập và vận dụng di sản văn nghệ cổ điển ra sao. Chỉ thị "Bách hoa tề phóng, thôi trần xuất tân" của Chủ tịch Mao là hoàn toàn chính xác và tuyệt đẹp. Sáng tác của chúng ta không thể giậm chân tại chỗ, cũng không thể thô lỗ cắt đứt lịch sử, vừa phải có nội dung hiện thực chủ nghĩa, lại vừa phải có hình thức đa dạng phong phú.
Vốn dĩ tôi không giỏi viết kịch bản. Mười năm nay, tôi đã viết tổng cộng hơn chục cuốn kịch nói và khúc nghệ. Trong đó có vở được các nhà hát dàn dựng biểu diễn, có vở bị vứt bỏ. Tôi đang trong quá trình học tập. Tạo ra phế phẩm chính là điều khó tránh khỏi trong quá trình học tập, vấp ngã một lần sẽ tăng thêm một kinh nghiệm. Cho nên, dù có thất bại đi nữa, thì cũng không phải là không có thú vui. Không sợ thất bại, thì bản lĩnh mới tăng lên. Tôi thực sự cảm thấy viết càng nhiều thì viết càng khá hơn, công sức bỏ ra sẽ không phụ lòng người. Viết xong một vở kịch, tất nhiên phải tìm đạo diễn và diễn viên để thảo luận trao đổi. Họ là những người trong nghề. Trò chuyện với người trong nghề, tự nhiên sẽ tăng thêm kiến thức. Cứ như vậy, tôi dần dần lĩnh hội được một số kỹ thuật sân khấu. Đây lại là một loại niềm vui nữa. Trong xã hội mới, ai nấy đều sẵn lòng truyền dạy bản lĩnh cho người khác. Chỉ cần chịu khó học tập, cơ hội sẽ rất nhiều. Tôi gọi tác phẩm của mình là "kịch bản dân chủ". Nghĩa là, tôi hoan nghênh mọi người đóng góp ý kiến để việc sửa chữa được tốt hơn. Đương nhiên, việc sửa chữa khá là phiền phức. Thế nhưng, chỉ cần không sợ phiền phức, phiền phức sẽ mang lại niềm vui. Hơn nữa, đạo diễn và diễn viên không chỉ chân thành đưa ra ý kiến, họ còn nhiệt tình giúp đỡ tôi. Bệnh chân của tôi khá nặng. Để thăm dò một việc gì đó, họ sẵn sàng chạy đôn chạy đáo giúp tôi; để tìm hiểu sâu một sự việc nào đó, họ sẵn sàng xuống nông thôn hoặc xuống nhà máy giúp tôi, sống ở đó để trải nghiệm. Mười năm nay, tôi đã kết giao biết bao nhiêu là bạn bè! Kịch bản dân chủ của tôi đã nhận được sự ủng hộ của biết bao nhiêu đạo diễn và diễn viên! Đây há chẳng phải là chuyện vui hay sao? Sự hợp tác giữa mọi người với nhau là một bầu không khí tốt đẹp trong xã hội mới. Sau khi kịch bản được công diễn, khán giả cũng nhiệt tình góp ý, đây lại là một hình thức hợp tác nữa.
Mối quan hệ giữa người với người đã thay đổi. Đây chính là nội dung chính trong ngòi bút của tôi. Tôi viết về giới nghệ sĩ, đặc biệt là các nữ nghệ sĩ, trước kia đã phải chịu đựng bóc lột và ngược đãi như thế nào, mà sau khi giải phóng thì họ lại được coi trọng như những nghệ sĩ, chẳng những không còn chịu sự bóc lột và ngược đãi nữa, mà còn có được địa vị chính trị — đúng vậy, hiện nay trong cả nước có không ít nghệ sĩ nam nữ đã trở thành đại biểu nhân dân hoặc ủy viên chính hiệp từ cấp địa phương cho đến toàn quốc! Tôi vốn đã kết bạn với họ từ trước ngày giải phóng, nhưng ngoài việc thỉnh thoảng viết cho họ vài câu lời ca, tôi chẳng tài nào giúp họ giải quyết được những vấn đề khác. Bây giờ, không những vấn đề của họ đã được giải quyết, mà không ít người còn có cả văn hóa, biết tự biên soạn lời ca cho mình.
Tôi cũng viết về việc những người lao động nghèo khổ nói chung đã cải thiện hoàn cảnh ra sao, vừa không còn chịu sự ức hiếp lăng nhục của bọn cường hào ác bá, lại vừa có được những nơi chốn không bẩn thỉu hôi hám để lao động. Đó chính là chủ đề trong vở "Long Tu Câu" của tôi.
Trong các kịch bản của mình, tôi đã khắc họa hình ảnh của rất nhiều phụ nữ. Trong xã hội cũ, nhân dân nói chung đều rất khổ, phụ nữ lại càng khổ hơn. Trong xã hội mới, điều đầu tiên khiến tôi vô cùng cảm động chính là địa vị của phụ nữ được nâng cao. Từ hình ảnh một nàng dâu hay cô gái vui vẻ đi làm việc, tôi đã nhìn thấy sự biến đổi lớn lao trong mối quan hệ giữa người với người. Nam nữ bình quyền. Tôi không thể không ca ngợi sự biến đổi lớn lao này! Phụ nữ cũng giống như nam giới, đang cùng nhau kiến tạo nên lịch sử của thời đại mới. Vở "Viện Hồng" tôi viết năm ngoái, cùng với "Nữ nhân viên" và "Cả nhà hạnh phúc" viết năm nay đều xoay quanh chủ đề giải phóng phụ nữ đầy phấn chấn lòng người này. Vở kịch có lẽ viết chưa được hay, nhưng niềm vui sướng trong tôi thì không tài nào kìm nén nổi.
Phải, tôi đã viết về sự thật và vấn đề ở rất nhiều mặt ①, bởi vì những sự thật và vấn đề ấy đều đang ở trước mắt tôi. Nhìn thấy rồi, là tôi muốn viết. Hơn nữa tôi không thể viết với tư cách là một kẻ bàng quan, tôi muốn đứng vào giữa những nhân vật trong kịch, hy vọng mình là một trong số họ. Chỉ có như vậy, tôi mới có thể trở thành học trò của quần chúng, có được nhiệt huyết không viết không được. Giả sử tác phẩm của tôi thiếu tính nghệ thuật, không thể trở thành kiệt tác, thì đó chỉ là vì tôi học tập nhân dân hãy còn chưa đủ, đã rời xa quần chúng. Tìm nguồn sáng tạo ở đâu đây? Chẳng lẽ chỉ dựa vào trí tưởng tượng cá nhân thôi, mà có thể tìm thấy mối quan hệ giữa người với người trong thời đại mới, hình thức nghệ thuật mới lạ, cùng ngôn ngữ sống động hay sao? Tôi nào dám cuồng vọng đến thế! ——
① Như "Tây Vọng Trường An".
Mười năm nay, tôi đã viết được một số tác phẩm, phải gửi lời cảm ơn nhân dân! Chính nhân dân đã cho tôi những nhân vật và sự thật đáng viết, cho tôi ngôn ngữ cô đọng và mạnh mẽ. Tôi sẽ tiếp tục học tập họ, với hy vọng đạt được những thành tựu sáng tác khá hơn.
Hai, Cổ vũ và khải thị
Tôi cũng bắt buộc phải nhắc đến một điều rằng, dù tôi viết tác phẩm lớn hay tác phẩm nhỏ, tôi luôn nhận được sự quan tâm chăm sóc tỉ mỉ từng chút một từ phía lãnh đạo. Dưới ách thống trị đen tối của Quốc Dân Đảng, tôi thường xuyên sống trong "sa mạc". Nghĩa là: tôi làm việc hay không, chẳng ai buồn hỏi đến; tôi sống hay chết, chẳng ai quan tâm. Quốc Dân Đảng chỉ quan tâm đến một việc — kiểm duyệt bản thảo sách báo. Không, họ còn quản cả việc cấm sách và bắt bớ nhà văn! Ngày nay, để viết một chút ít chữ nghĩa, tôi có thể điều tra bao nhiêu tài liệu, có thể yêu cầu cung cấp trợ lý tạm thời, có thể nhận được sự thuận tiện khi đi tham quan và du lịch, có thể thỉnh thị ý kiến của các vị thủ trưởng — khi Nhà hát Nghệ thuật Nhân dân Bắc Kinh dàn dựng vở kịch nói "Xuân hoa thu thực" của tôi, cả ba vị thị trưởng của Bắc Kinh đều tranh thủ thời gian trăm công nghìn việc để đến xem hai ba lần, cùng chúng tôi bàn bạc làm thế nào để kịch bản mang tính nghệ thuật và tính tư tưởng hơn nữa. Khi vở "Long Tu Câu" của tôi (vốn không phải là một vở kịch nói gì ghê gớm) được công diễn, thị trưởng đã căn cứ theo ý kiến của nhân dân thành phố để trao bằng khen cho tôi. Đảng và chính phủ coi trọng văn nghệ, nhân dân coi trọng văn nghệ, người làm công tác văn nghệ há có thể không vui mừng, không nỗ lực hay sao? Tôi đã có ba mươi năm đời sống cầm bút, nhưng chỉ đến xã hội mới gần đây tôi mới nhận được sự tôn trọng đáng có của một nhà văn.
Về mặt tinh thần, tôi nhận được sự tôn trọng và cổ vũ, về mặt vật chất, tôi cũng nhận được sự quan tâm và thù lao. Viết bài có nhuận bút, xuất bản sách có tiền bản quyền, tôi không những không phải lo chuyện ăn uống như trước ngày giải phóng, mà còn có tiền dư dả để sưu tầm vài bức tranh nhỏ của bậc đại họa sĩ Tề Bạch Thạch lão tiên sinh, hoặc mua một hai chiếc bình nhỏ hay bát nhỏ thời Khang Hi hoặc Càn Long đã sứt mẻ mà màu sắc vẫn rực rỡ đáng yêu. Trong căn phòng nhỏ của tôi, lúc nào cũng có tranh vẽ và đủ loại đồ sứ để tôi thưởng ngoạn. Trong sân nhỏ của mình, tôi có đủ các loại hoa cỏ dễ trồng. Tôi bị bệnh chân, không thể vận động mạnh, tưới hoa trồng hoa là vừa vặn thích hợp. Tôi hiện nay đã không còn sống trong "sa mạc" nữa rồi!
Tôi làm việc không ngừng nghỉ quanh năm suốt tháng. Trừ lúc ốm đau, tôi không chịu nghỉ ngơi. Tôi đã viết được không ít thứ, nhưng vẫn thấy viết còn quá ít. Trong xã hội mới có biết bao nhiêu người mới việc mới có thể viết! Chỉ cần tôi chịu khó đi sâu vào đời sống, dù là công nhân, nông dân, hay binh lính, thì đều có tư liệu sáng tác lấy mãi không hết, dùng mãi không vơi. Mỗi nhà máy, mỗi vùng nông thôn, mỗi đơn vị bộ đội, đều giống như một ngọn núi kho báu, trân châu kỳ bảo nhặt ở đâu cũng có. Muốn viết về công nhân, nông dân, binh lính, chính là đã mở ra một thế giới mới cho nhà văn, một thế giới mới mới hiện thực làm sao, phong phú làm sao, tươi đẹp làm sao! Muốn viết cho công nhân, nông dân, binh lính, chính là giao cho nhà văn một nhiệm vụ vinh quang mới. Bây giờ, tôi hầu như không dám nhìn lại những tác phẩm mà mình đã công bố trước ngày giải phóng. Nội dung của những tác phẩm ấy phần lớn là những cảm xúc vụn vặt cá nhân, không đau không ngứa, có cũng được mà không có cũng chẳng sao. Cuộc sống mà chúng phản ánh, thoạt nhìn thì đúng là muôn hình muôn vẻ; nhưng nhìn kỹ lại thì chẳng dính dáng gì đến trọng đại. Hồi đó, tôi không biết mình nên viết cái gì, cho nên cứ nắm lấy một hạt cát là huyễn hoặc muốn nhìn ra cả một thế giới; tôi không biết mình viết cho ai, cho nên cứ coi chút cảm xúc cỏn con của bản thân là chuyện lớn bằng tày đình. Cứ thế, tôi không sao tránh khỏi việc cứ quẩn quanh trong kỹ thuật chữ nghĩa, muốn dùng kỹ thuật chữ nghĩa để che đậy sự trống rỗng về nội dung và sự nghèo nàn về đời sống. Ngày nay, tôi đã có mục đích sáng tác rõ ràng. Để đạt được mục đích này, tôi phải đi sâu vào đời sống; chẳng lẽ đi sâu vào đời sống lại là chuyện khiến nhà văn chịu thiệt thòi hay sao? Chỉ có bới móc ra được những thứ chân thực từ trong đời sống, tôi mới thực sự có thể tự do sáng tác. Trước ngày giải phóng, tôi thường xuyên phiền muộn vì không biết nên viết cái gì, cho dù không có cái chế độ kiểm duyệt sách báo lợi hại kia đi nữa, thì tôi vẫn cứ phiền muộn — chẳng có gì để viết cả! Ngày nay, tôi có thể tự do đi trải nghiệm đời sống; đời sống phong phú rồi, tôi mới có thể tự do viết lách. Giả sử tôi nhắm mắt không nhìn đời sống thực tế, mà lại dựa vào ảo tưởng để viết ra dăm ba thứ hư ảo vô định, thì đó là phí phạm bút mực, chứ không phải là tự do — nhân dân không xem những thứ hư ảo vô định, nhân dân muốn thu nhận sự giáo dục và giải trí từ trong tác phẩm, muốn nhìn thấy những khải thị về việc làm sao để trải qua những ngày tháng tốt đẹp và hạnh phúc hơn!
Ba, "Trà quán" và quy luật văn học
Vở kịch "Trà quán" được viết ra như thế nào, tại sao lại duy nhất viết về một quán trà?
Quán trà là nơi hội tụ của đủ mọi thành phần xã hội, có thể dung nạp nhiều loại nhân vật khác nhau. Một quán trà lớn chính là một xã hội thu nhỏ. Vở kịch này tuy chỉ có ba màn, nhưng lại viết về sự đổi thay trong ngót nghé năm mươi năm. Trong những sự đổi thay ấy, không tài nào né tránh được các vấn đề chính trị. Thế nhưng, tôi không quen thuộc với những vị quan cao lộc trọng trên võ đài chính trị, không tài nào miêu tả trực diện sự thúc đẩy hay cản trở của họ. Tôi cũng không hiểu lắm về chính trị. Tôi chỉ quen biết một số nhân vật nhỏ bé, những nhân vật này thường xuyên lui tới quán trà. Thế thì, nếu tôi tập hợp họ lại trong một quán trà, dùng sự đổi thay trong cuộc sống của họ để phản ánh sự đổi thay của xã hội, há chẳng phải là đã gián tiếp hé lộ ra một chút tin tức chính trị hay sao? Cứ thế, tôi quyết định viết "Trà quán".
Nhân vật nhiều, thời gian kéo dài, không dễ để tìm ra một cốt truyện trung tâm. Tôi đã áp dụng bốn biện pháp: (1) Nhân vật chính từ lúc tráng niên cho đến khi về già, xuyên suốt toàn bộ vở kịch. Nhờ vậy, cốt truyện tuy có phần tản mác, nhưng nhân vật trung tâm vẫn có chỗ bấu víu, không đến mức nói mãi nói hồi mà lại đi quá xa đề tài, chẳng biết đang nói cái gì. Lối viết của vở kịch này là lấy nhân vật để thúc đẩy cốt truyện, gần giống với kịch báo động sống, nhưng lại không phải là kịch báo động sống. Vở kịch này lấy con người làm trọng tâm, mà kịch báo động sống thông thường lại hay lấy sự việc làm trọng tâm. (2) Nhân vật phụ có cha truyền con nối, cha và con đều do cùng một diễn viên thủ vai. Cách này cũng sẽ giúp cho tính liên tục của cốt truyện. Đây là một thủ pháp, chứ không có cơ sở nào về mặt lý luận. Trong đời sống, con cái không nhất thiết phải kế nghiệp cha; nhưng trên sân khấu, cha và con do cùng một diễn viên thủ vai, thì sẽ dễ khiến khán giả nhận ra cốt truyện được nối tiếp liền mạch, mặc dù khoảng cách giữa màn này với màn khác là rất nhiều năm. (3) Tôi tìm cách để mỗi nhân vật đều nói chuyện của chính họ, nhưng lại đồng thời có mối quan hệ với thời đại. Cứ như thế, đầu bếp thì ra đầu bếp, người kể chuyện thì ra người kể chuyện, bởi vì những điều họ nói đều là chuyện của bản thân họ. Đồng thời, lại gắn kết chuyện của chính họ với thời đại, giống như một đầu bếp trứ danh cuối cùng lại phải đi bao thầu cơm nước trong nhà tù, tiện miệng thốt lên rằng dạo này là cái thời buổi trong tù thì đông người; tiên sinh kể chuyện phàn nàn chuyện làm ăn không tốt, cũng tiện miệng thốt lên rằng dạo này là cái thời buổi yêu ma quỷ quái, trò hay sắp thất truyền đến nơi rồi... Cho nên, nhân vật tuy ai nấy nói chuyện nấy, nhưng lại đều có thể góp phần phản ánh thời đại, khiến khán giả vừa nhìn thấy đủ loại người, lại vừa tiện thể nhìn thoáng qua bộ mặt của thời đại ấy. Những nhân vật như vậy cho dù có lẽ chỉ nói ba năm câu, nhưng quả thực đã bộc lộ rõ số phận của họ. (4) Những nhân vật không quan trọng thì đều theo gọi là đến, vẫy tay là đi, hoàn toàn không chút khách khí.
Sắp xếp nhân vật như vậy rồi, tình tiết kịch sẽ dễ viết hơn. Đã có con người thì còn sợ không có chuyện để nói hay sao? Có người cho rằng tính cốt truyện của vở kịch này không cao, và đã đưa ra kiến nghị: lấy hoàn cảnh của Khang Thuận Tử và việc Khang Đại Lực tham gia cách mạng làm chủ đạo để phát triển tình tiết kịch, có lẽ sẽ giống kịch tính hơn so với những gì tôi viết. Tôi cảm ơn kiến nghị này, nhưng không thể áp dụng ①. Bởi vì làm như vậy thì mục đích chôn vùi ba thời đại của tôi sẽ rất khó đạt được. Cứ khăng khăng bám lấy một sự việc để phát triển, e rằng quán trà còn chưa kịp bị người ta chiếm đoạt thì đã sụp đổ mất rồi. Lối viết của tôi ít nhiều gì cũng có sự thử nghiệm mới mẻ, không bị trói buộc hoàn toàn bởi khuôn sáo cũ.
Tôi nhiệt thành tiếp thu ý kiến của người khác, sửa chữa kịch bản, điều này rất tốt. Thế nhưng, điều này cũng chứng minh rằng vì không suy nghĩ nhiều về các vấn đề tư tưởng, tôi đành phải cặm cụi cắt gọt chắp vá từ những chi tiết vụn vặt, mà những ý kiến đưa ra lại thường nhắm thẳng vào chính những chi tiết vụn vặt ấy. Trong lòng tôi vốn không có tư tưởng thâm sâu làm nền tảng, cho nên cũng không có cách nào để phán đoán ý kiến nào có thể tiếp thu, ý kiến nào có thể không cần nghe theo. Không có nền tảng tư tưởng sâu sắc, sự chăm chỉ sửa chữa của bản thân tôi lại vừa hay cho thấy sự do dự thiếu quyết đoán của chính mình.
Những tác phẩm tương đối khá của tôi ②, cũng chỉ đủ để tạo ra ảnh hưởng nhất thời, qua khỏi thời điểm đó rồi thì chẳng còn tác dụng gì nữa. Phải, tạo ra ảnh hưởng nhất thời cũng tốt rồi. Nhưng, điều đó rốt cuộc vẫn không bằng hôm nay có ảnh hưởng mà ngày mai vẫn còn ảnh hưởng. Những thứ không chịu nổi sự thử thách của thời gian thì không thể được coi là tác phẩm vĩ đại, mà thời đại vĩ đại của chúng ta thì nên phải sản sinh ra những tác phẩm vĩ đại. Một nhà văn đương nhiên đồng thời cũng phải là một nhà tư tưởng —
① Lão Xá từng trải qua một thời kỳ sửa bản thảo cho các nhà văn. Mọi người cùng ra tay, sửa kịch bản kịch nói, kịch bản phim ảnh. Lão Xá miêu tả một số người: "Vì anh ta không hiểu nghiệp vụ, anh ta có lẽ không có tình yêu đối với nghiệp vụ. Cứ thế, anh ta chỉ cảm thấy không sửa không được, thậm chí không tiếc dùng thủ đoạn mệnh lệnh hành chính"; đồng thời miêu tả hiện tượng thế này: đối với những "kịch bản do các nhà văn viết, dường như ai cũng có quyền sửa, ai cũng tỏ ra vượt trội. Bản thảo vừa đến, mọi người cùng ra tay, sửa lớn sửa to. Bản thảo dẫu có mỏng manh đến đâu, nhưng xuất phát từ tay một người, chung quy vẫn có chỗ hay; sau khi trải qua trận sửa chữa đập phá tơi bời khói lửa ấy, những chỗ hay đó liền bị nhổ tận gốc; vốn dĩ nếu có bốn phần tính nghệ thuật, thì đến sau cùng ngay cả một phần cũng chẳng tìm thấy. Bản thảo chính thức ra đời từ những đại hội sửa chữa như thế này là 'tứ đại giai không': vẻ đẹp của ngôn ngữ, vẻ đẹp của tình tiết, phong cách độc đáo, sự hoàn chỉnh của kết cấu, hoàn toàn không còn gì cả. Phim ảnh được quay chụp từ bản thảo chính thức như thế này đương nhiên cũng là 'tứ đại giai không', khán giả đồng loạt lắc đầu." Ông bày tỏ cảm xúc của mình: "Tôi không muốn đổ tội cho bất kỳ ai, không muốn truy cứu trách nhiệm. Nhưng hễ nghĩ đến thôi là lòng tôi lại vô cùng đau xót!"
② Chỉ các tác phẩm sáng tác trước kia.
Bốn, Nam Bắc núi sông ①, con cái, hoa cỏ——
① Ở đây chỉ ghi lại một số chuyến du lịch chính của Lão Xá ở trong nước. Những chuyến đi nước ngoài, như trải nghiệm đi Liên Xô, Nhật Bản hoặc là khó lựa chọn, hoặc là quá xa rời văn bản tiểu sử, nên xin tạm gác lại.
Mười năm nay, bệnh chân của tôi trước sau vẫn chưa chữa khỏi. Chân cẳng không nhanh nhẹn, đã tước đi quyền đi sâu vào đời sống công nông binh của tôi. Tôi không nợ nần gì mà đi làm phiền họ. Tôi thậm chí còn không dám đi du lịch, tham quan nhiều. Tôi thích du lịch, tham quan; nhưng hễ sơ ý một chút là bệnh chân lại tái phát nặng, phải nhập viện. Cứ thế, tôi chỉ có thể quẩn quanh trong thành phố Bắc Kinh, tìm kiếm một ít tư liệu sáng tác.
Tôi ao ước biết bao bệnh chân nhanh chóng khỏi hẳn, bước đi như bay, có thể cùng các nam nữ thanh niên đi khắp Nam Bắc núi sông để sinh sống, để viết lách!
Nửa tháng ở Tân Cương
(Năm 1957) Ngày 19 tháng 5, đi chúc mừng sự thành lập phân hội Hiệp hội Nhà văn Tân Cương.
Đây là lần đầu tiên tôi đến Tân Cương. Tôi khao khát có thể nhân dịp trước và sau hội nghị, đi ngắm nghía Nam Bắc Thiên Sơn, mở rộng tầm mắt. Thế nhưng, ngoài Urumqi ra, tôi chỉ tranh thủ thời gian, cưỡi ngựa xem hoa ngắm nhìn quân đoàn sản xuất kiến thiết Thạch Hà Tử, chứ chẳng thể đi xem được cái gì khác nữa.
Nguyên nhân chính là vì các nhà văn nội địa đến Tân Cương quá ít, cho nên nghe tin tôi đến, ai nấy đều yêu cầu gặp mặt. Nhìn rõ tình hình này, tôi liền lập tức quyết định: gặp người trước, du ngoạn sau. Các nhà văn Liên Xô tham gia đại hội dùng hai ngày thời gian để đi du lịch Turpan; tôi không đi — tôi tận dụng hai ngày đó để mở bốn buổi tọa đàm, gặp gỡ giáo viên ngữ văn trung học, nhân viên công tác văn nghệ binh đoàn, ban biên tập tạp chí "Thiên Sơn", và một bộ phận nhà văn nghiệp dư. Tôi nghĩ thế này: giả sử thời gian không đủ, không có cách nào để đi thăm Turpan và những nơi khác, dẫu sao tôi cũng đã gặp gỡ bạn bè, coi như đã "làm tròn trách nhiệm". Ngược lại, nếu tôi đem thời gian tiêu tốn hết vào việc du ngoạn, không kịp gặp gỡ bạn bè, thì lúc ấy có hối hận cũng đã muộn màng. Bạn bè quan trọng hơn núi cao sông lớn.
Trong vòng nửa tháng, tôi đã thực hiện mười bài "báo cáo tọa đàm" — đây là từ vựng do tôi mới chế ra. Ai nấy đều biết sức khỏe của tôi không được tốt lắm, cho nên không tiện hẹn tôi làm báo cáo trường giang đại hải, mà mời tôi tọa đàm. Thực tế, trong các buổi tọa đàm không phải là chuyền giấy note thì cũng là đặt câu hỏi, tôi đành phải độc thoại những đoạn dài, chẳng khác nào làm báo cáo. Ngoài những phần đã nhắc đến trước, tôi còn làm báo cáo tọa đàm với các giáo sư và sinh viên Học viện Ngữ văn, phần lớn học viên Học viện Nông nghiệp Bát Nhất, các đội viên đội dã chiến Cục quản lý Dầu mỏ, cán bộ văn nghệ đài phát thanh và những người yêu thích văn nghệ ở Thạch Hà Tử, đồng thời gặp gỡ các nhà sáng tác trẻ tuổi ở thành phố Urumqi trong buổi lễ kỷ niệm Khuất Nguyên.
Ngoài các buổi báo cáo tọa đàm ra, tôi còn nhận được hơn tám mươi bức thư, tôi đều trả lời đơn giản. Trong thư có bức còn đính kèm bản thảo, thực sự không tìm ra thời gian để đọc, đành phải nói lời xin lỗi rồi gửi trả lại.
Ngoài Urumqi ra, tôi chỉ nhìn thấy Thạch Hà Tử. Được rồi, cứ lấy Thạch Hà Tử mà nói, há chẳng phải là một kỳ tích hay sao? Thạch Hà Tử ban đầu chỉ có vài căn nhà nhỏ bán nước trà, sừng sững bên vệ đường lớn Urumqi — Yili, đợi chờ người qua đường dừng chân ở đây nghỉ ngơi, ăn lót dạ, cho ngựa uống nước. Ngoài ra, thì chẳng còn gì nữa cả. Còn ngày nay thì sao? Nơi đây đã mọc lên một thành phố mới, có ngân hàng, bưu điện, cửa hàng bách hóa, nhà ăn, rạp chiếu phim, trường học, bệnh viện, xưởng ép dầu, xưởng sửa chữa máy kéo và nhà khách lịch sự thoải mái. Ngoài thành, vốn dĩ chỉ có vạn khoảnh ruộng sậy, ngày nay đã biến thành ốc đảo rộng lớn sản xuất lúa mì và bông. Nhìn kìa, Thiên Sơn ở phía nam, sa mạc ở phía bắc, ở giữa là những cánh đồng lúa mì và đồng bông xanh mướt trải dài tít tắp không thấy bờ mé. Xung quanh mỗi thửa ruộng đều được trồng ngay ngắn những hàng cây lụy chắn gió thấp lè tè, dưới bóng cây chính là những con mương dẫn nước tưới ruộng. Đây là sự sáng tạo của các chiến sĩ bốn sư đoàn (nay biên chế thành hai sư đoàn) trong suốt mấy năm qua, hoàn toàn từ hai bàn tay trắng dựng lên, biến vùng hoang mạc thành vùng đất phì nhiêu. Ngược lại, nghe nói lúc mới bắt đầu khai hoang, các chiến sĩ đều phải dùng bùn bôi kín mặt và người, nếu không ruồi trâu và muỗi sẽ cắn cho tơi tả. Hồi đó, ngay cả thủ trưởng cũng phải ở nhà hầm — đào một cái hang dưới đất, bên trên lợp mấy cọng sậy. Hồi đó, chó sói và dã thú ban ngày cũng sẽ tấn công họ. Bản chất anh hùng chính là không cúi đầu trước khó khăn: họ không những khai hoang, mà còn dựng lên kí túc xá, trường học và bệnh viện v.v.. Họ không có kỹ sư, nhưng nhà cửa xây lên không những chất lượng tốt, mà còn mộc mạc trang nhã đáng yêu. Họ biết tự nung gạch, cũng biết tự lắp đèn điện. Họ có đôi tay, có bộ óc, có quyết tâm, thế là họ đã sáng tạo nên tất cả, bổ sung thêm một thành phố mới vào bản đồ thế giới, một thành phố mới chưa từng có kẻ bóc lột người bao giờ. Khi tham quan bệnh viện, tôi nghe thấy tiếng khóc oe oe chào đời của những đứa trẻ vừa sinh ra. Những đứa trẻ hạnh phúc, được sinh ra trong một thành phố hoàn toàn mới mẻ về mọi mặt!
Trong vùng khẩn hoang này vốn có một số hộ nông dân các dân tộc anh em, tản mác ở khắp nơi. Họ nhiệt tình hợp tác với bộ đội khẩn hoang, di dời đến vài nơi, quần tụ sinh sống. Thế là đã có điều kiện để lập hợp tác xã nông nghiệp, và liền lập tức tận dụng điều kiện đó để tổ chức lại. Từ trên đường cái, tôi nhìn thấy một hai ngôi làng mới: nhà cửa, trường học, tất cả đều là mới. Đương nhiên, lối sống và chế độ xã hội của họ cũng đều hoàn toàn mới.
Ngoài khu quân khẩn ra, còn có biết bao nhiêu là công trình kiến trúc đáng để viết nữa! Tôi đã có buổi tọa đàm với các nam nữ thanh niên đội dã chiến Cục quản lý Dầu mỏ, họ tặng tôi một ống thủy tinh nhỏ chứa dầu thô Karamay, còn có mấy viên mica và mã não nhỏ. Họ nhặt được những bảo vật này, cũng thu thập được những kinh nghiệm nhân sinh quý giá nhất. Họ không chỉ nhận thức được núi sông và kho báu của Tân Cương, mà còn nhận thức được chính bản thân họ, những dũng sĩ thanh niên xây dựng chủ nghĩa xã hội! Cuồng phong trên sa mạc, tuyết đọng trên Thiên Sơn, đôi khi khiến họ đau khổ, lại có đôi khi cuồng hỉ. Đau khổ chớ, cuồng hỉ chớ, nơi nào có thanh niên là nơi đó có chất liệu thơ ca!
Phong cảnh Nội Mông
Mùa hè năm 1961, chúng tôi — nhà văn, họa sĩ, nhạc sĩ, vũ công, ca sĩ v.v... tổng cộng khoảng hơn hai mươi người, nhận lời mời của đồng chí Ulanhu khu tự trị Nội Mông Cổ, do Bộ Văn hóa Trung ương, Ủy ban Vụ án Dân tộc và Liên hiệp Văn nghệ Trung Quốc tổ chức, đã đến khu vực phía đông và phía tây Nội Mông Cổ tham quan thăm viếng trong tám tuần lễ. Đi cùng với chúng tôi là đồng chí Buhe thuộc Cục Văn hóa Nội Mông. Anh ấy đã sắp xếp cho chúng tôi một lịch trình tham quan rất tuyệt vời, khiến chúng tôi trong khoảng thời gian không dài lắm đã được nhìn thấy khu vực lâm nghiệp, khu chăn thả gia súc, khu nông nghiệp, ngư trường, khu phong cảnh và cơ sở công nghiệp; cũng nhìn thấy một số di tích cổ, trường học và nhà triển lãm; đồng thời tham gia các hoạt động văn nghệ ở khắp nơi, giao lưu kinh nghiệm, học tập lẫn nhau.
Lần này, có cơ hội được nhìn ngắm Đại Hưng An Lĩnh, lại còn đi sâu vào bên trong khu rừng nguyên sinh. Đập vào mắt là một màu xanh ngút ngàn khắp mọi nơi. Quả thực là biển rừng. Nhấp nhô những dãy núi chính là những con sóng của biển rừng. Biết bao nhiêu là sắc xanh: đậm, nhạt, sáng, tối, xanh đến mức khó tả, xanh đến mức chẳng biết gọi tên là gì. Bất cứ ai bước vào trong dãy núi, nhìn thấy những cây thông xanh cây bạch dương đếm không xuể, liệu có thể không lập tức phóng tầm mắt nhìn về tứ phía hay có chứ? Có bao nhiêu tỉnh thành đã từng sử dụng gỗ ở nơi đây! Vẻ đẹp và công trình kiến trúc của nó hòa quyện vào làm một, không những khiến chúng tôi vỗ tay trầm trồ, mà còn khiến trong lòng cảm thấy ấm áp, từ đó trở nên gần gũi, dễ chịu.
Tôi đã nhìn thấy thảo nguyên. Bầu trời ở đó đáng yêu hơn bầu trời ở những nơi khác, không khí trong lành biết bao, bầu trời trong trẻo biết bao, khiến tôi lúc nào cũng muốn cất cao tiếng hát để bày tỏ niềm vui sướng của mình. Dưới bầu trời, một khoảng xanh biếc ngút ngàn mà lại không hề mờ mịt. Người và vật nuôi đều vượng phát, đây là một thế giới ngọc bích. Ngay cả miền Nam sông Hô cũng chưa chắc đã có phong cảnh như thế này đâu nhé!
Hồ Dalai sâu nhường nào, cá nhiều nhường nào. Chúng tôi được thưởng thức những con cá trong hồ, vô cùng béo bẩy ngon lành. Nước ngon, cho nên cá mới béo. Có ba con sông chảy vào trong hồ, mà cả ba con sông ấy đều chảy qua thảo nguyên, cho nên nước hồ mới xanh biếc ngút ngàn — thảo nguyên xanh chưa tận, lại đến sóng xanh trước mắt. Trên hồ bay lượn rất nhiều loài chim mòng biển trắng. Giữa bờ biếc, hồ xanh ngọc, trời xanh thẳm, chim mòng biển trắng dập dờn những chiếc thuyền đánh cá, phong cảnh đẹp đẽ quyến rũ làm sao!
Trát Lan Truân (Zhalantun) quả thực hổ thẹn gì khi được coi là một viên ngọc trai trên cõi tái ngoại. U tịch đẹp đẽ làm sao! Nó không diễm lệ như Tô Hàng, cũng không có khí thế vạn năm tích tuyết của Thiên Sơn, nhưng nó mang phong cách độc đáo, đẹp đẽ u tịch đến mức mê hồn. Nó hầu như không có chút điêu khắc nhân tạo nào, chỉ thuần túy là những núi non sông ngòi cỏ cây mang tính tự nhiên mà thôi.
Du Nam
Nửa đầu năm 1962, tôi không thể viết ra được thứ gì. Không phải vì ốm đau, cũng không phải vì lười biếng, mà là vì đi du lịch.
Vào tháng Hai, tôi đi Quảng Châu tham gia hội nghị sáng tác kịch nghệ. Ở miền Bắc, thời tiết vẫn còn rất lạnh, lúc lên tàu hỏa, tôi vẫn còn mặc áo khoác da. Vừa bước vào ranh giới Quảng Đông, trăm hoa đua nở, chiếc áo khoác da của tôi chẳng còn đất dụng võ. Thế là nảy sinh ý định du xuân. Trong thời gian diễn ra hội nghị, tôi tranh thủ ngày cuối tuần, đi tham quan các thành phố nổi tiếng như Tùng Hóa, Phật Sơn, Tân Hội, Cao Yếu. Đường sá ở Quảng Đông thật tốt, xe của chúng tôi vừa mới vừa nhanh, hạnh phúc vô cùng. Sau khi hội nghị bế mạc, hứng thú du ngoạn vẫn chưa vơi, bèn cùng những người bạn như Dương Hàn Sênh, Tào Ngu, qua Huệ Dương, Hải Lăng, Phổ Ninh, Hải Môn v.v..., đến Sán Đầu ở lại chơi ít ngày, rồi đi Trừng Hải, Triều An tham quan. Lại từ Triều Sơn đi Phúc Kiến, tham quan Chương Châu, Hạ Môn, Tuyền Châu và Phúc Châu, rồi sau đó đi đường Thượng Hải trở về Bắc Kinh.
Trong các chuyến du ngoạn khắp nơi, việc đầu tiên luôn là dạo công viên. Trước kia, tôi không dám đến công viên nhiều, chán ghét đám người nhàn rỗi ăn no rửng mỡ, nói năng nhảm nhí ấy. Bây giờ, hễ bước vào công viên, nhìn thấy cây cối sum suê, lầu đình ao hồ xinh đẹp, tinh thần đã thấy phấn chấn hẳn lên. Cho đến khi nhìn thấy khách du ngoạn, trong lòng lại càng vui hơn. Kìa, nhân dân lao động dắt già dìu trẻ, đến chơi ngày chủ nhật hoặc những ngày nghỉ lễ khác, miệng nói cười vui vẻ, hoặc ba năm người bạn tụ tập ăn uống, hoặc cả nhà thưởng trà nghỉ ngơi, đẹp đẽ biết bao! Công viên đẹp, con người khỏe mạnh, đời sống được cải thiện, chẳng phải là chuyện khiến người ta vui mừng nhất hay sao?
Ngày nay, phàm là những di vật văn hóa đáng được bảo tồn thì đều được bảo vệ, đồng thời tiến hành nghiên cứu, khiến chúng ta cảm thấy tự hào. Chẳng những những ngôi chùa cổ vườn hoa nổi tiếng ở Quảng Châu, Phúc Châu được tu sửa như mới, hoặc được chú trọng bảo vệ, mà ngay cả Tổ miếu ở Phật Sơn, Thất Tinh nham ở Cao Yếu, cũng đều là di tích tỏa sáng trở lại, huy hoàng rực rỡ.
Đi du ngoạn khắp nơi ở Quảng Đông, Phúc Kiến, hầu như tối nào cũng có kịch hay để xem. Hịch kịch (Kịch Quảng Đông), Triều kịch (Kịch Triều Châu), kịch nói, Mân kịch (Kịch Phúc Kiến), Cao giáp hý, Phủ Tiên hý... xem không thể xuể, hơn nữa vở nào vở nấy đều đặc sắc làm sao! Điều khiến người ta vui mừng nhất là mỗi loại hình kịch đều có người nối dõi, các bậc sư phụ lớn tuổi đem tuyệt kỹ không chút giấu giếm truyền dạy cho các học đồ nam nữ. Mấy học sinh nhỏ tuổi ấy có triển vọng, tương lai vô lượng. Sư phụ dạy có phương pháp, học sinh học chăm chỉ, cho nên học rất nhanh, mà học cũng rất giỏi. Nhìn thấy ngần ấy loại hình kịch đua tài khoe sắc, mới thực sự hiểu được thế nào là trăm hoa đua nở, hơn nữa lại là những đóa hoa tươi thắm nhường nào! Tôi yêu thích văn nghệ, nhìn thấy cảnh tượng này, trong lòng tự nhiên vui mừng; tôi nghĩ, người khác cũng sẽ vui mừng, ai mà lại không thích xem kịch hay cơ chứ?
Con cái
Gần đây nhé ①, cứ đến ngày Chủ nhật, là tôi lại vừa vui mừng, vừa có chút cô đơn. Vui mừng là vì: các con đều từ trường học, cơ quan về nhà thăm nom, lại còn dẫn theo cả bạn trai bạn gái của chúng, quả thực là náo nhiệt. Nghe mà xem, tiếng cười nói, tiếng tranh luận trong các phòng cứ vang lên liên hồi, chấn động cả mái nhà, đến con mèo lớn nhà chúng tôi cũng chẳng tìm được chỗ nào để ngủ trưa cho yên giấc, đành phải chạy lên mái nhà ngồi ngây ngốc. Dù náo nhiệt là thế, nhưng tôi lại rất cô đơn. Những chuyện chúng thảo luận, tôi không cách nào xen mồm vào được; ngồi thầm lặng nghe ngóng, lại nghe chẳng hiểu! ——
① Viết vào cuối năm 1962.
Kiến thức văn nghệ của tôi không phong phú lắm, thế nhưng mấy chục năm nay vẫn luôn lấy việc viết lách làm nghề nghiệp, theo lý mà nói thì ít nhiều cũng nên có chút ảnh hưởng đối với con cái. Sự thật lại không phải như vậy. Chúng đều không học văn nghệ, mặc dù chúng cũng thích đọc tiểu thuyết, kịch nói, phim ảnh này nọ. Chúng, kể cả những người bạn trai bạn gái mà chúng dẫn theo, đều học khoa học. Đứa út nhà tôi, con bé chẻ hai bím tóc nhỏ, vừa mới thi đậu vào đại học, lại còn học vật lý! Đám tiểu khoa học gia này tụ tập lại một chỗ, ngay cả lúc nói cười dường như cũng mang theo chút mùi vị khoa học gì đó, tôi nghe chẳng hiểu.
Chúng cũng chẳng phải chỉ biết nói cười, tranh luận. Thỉnh thoảng, chúng cũng trở nên yên lặng: anh trai giúp em gái tính toán bài toán khó, hoặc mấy người cùng trầm ngâm suy tư về một đạo lý khoa học nào đó. Vào những lúc như thế, tôi có thể nhìn ra, sự suy ngẫm trăn trở của chúng hoàn toàn chẳng khác gì sự vắt kiệt tâm huyết của một nhà thơ. Mà tôi cũng có thể nhìn thấy, khi nhà thơ thực sự không tìm ra được từ ngữ nào hay nhất, anh ta đành phải tạm thời dùng đỡ một từ ngữ khá tốt, còn các tiểu khoa học gia thì không thể làm thế được, bọn họ bắt buộc phải tìm cho ra đáp án chính xác nhất, sai lệch một chút cũng không được. Khi họ tìm được đáp án rồi, họ liền vui sướng nhảy cẫng lên, cảm nhận được mình đã cầm trong tay một chiếc chìa khóa nhỏ để mở ra bí mật của vũ trụ.
Tôi đã nhìn thấy một tinh thần mới mẻ. Phải, từ lúc chúng quyết định thi vào trường nào, muốn chọn học môn khoa học nào trở đi, tôi cứ liên tục nghe thấy những mỹ từ rất lọt tai như "cực đỉnh", "phát minh" và "cách tân". Cho nên, tôi không đưa ra ý kiến, lại càng không nỡ cản trở chúng. Chúng đang thảo luận sôi nổi biết bao, nỗ lực chuẩn bị cho kỳ thi biết bao, tôi còn có gì để nói nữa chứ! Tôi nhìn ra được, chính tinh thần mới mẻ ấy đang chi phối chúng, cổ vũ chúng, tôi không có quyền cản trở chúng.
Sự lựa chọn của chúng không phải vì danh vì lợi, mà là muốn hạ quyết tâm chôn đầu vào làm việc vất vả. Phải, từ cách chúng chuẩn bị bài vở và cách chúng lập kế hoạch công việc, tôi liền nhìn ra: con đường mà chúng lựa chọn tuyệt đối không phải là con đường dễ đi. Chúng có dũng khí và quyết tâm vượt đèo vượt núi, leo lên đỉnh cao. Sự lựa chọn của chúng không chỉ xuất phát từ sở thích cá nhân, mà còn là sự thể hiện nhiệt tình chính trị — bây giờ là thời đại nguyên tử, mà khoa học kỹ thuật của chúng ta vẫn còn hơi lạc hậu, bắt buộc phải nhanh chóng đuổi theo. Muốn xây dựng một quốc gia có công nghiệp, nông nghiệp và văn hóa hiện đại, thì không thể không có khoa học kỹ thuật hiện đại! Tôi không thể vì bản thân yêu thích văn nghệ mà cản trở con cái đi học khoa học. Xây dựng tổ quốc vĩ đại, tự lực cánh sinh, bắt buộc phải vượt qua ải khoa học kỹ thuật. Các con, dưới sự giáo dục bồi dưỡng của Đảng, không những nhìn thấu đạo lý này, mà còn hạ quyết tâm làm người đi vượt ải. Đây quả là một chuyện đáng mừng biết bao! Phải, chưa cần nói đến những thứ khác, chỉ nói riêng việc cải tạo một giống lúa mì, hay sản xuất một đôi tất nylon thôi, đã cần biết bao nhiêu công sức nghiên cứu và thí nghiệm khoa học rồi! Khoa học không phát triển, thì việc hiện đại hóa sẽ là điều không thể bàn tới.
Những lão nông của chúng ta có rất nhiều kiến thức và kinh nghiệm nông nghiệp quý báu, nhưng nếu chỉ dựa vào những kiến thức và kinh nghiệm ấy mà không có khoa học kỹ thuật hiện đại, thì sẽ rất khó để ứng phó với yêu cầu hiện đại hóa nông nghiệp. Thủ công nghiệp của chúng ta có truyền thống lâu đời và rất nhiều bí quyết được truyền lại qua nhiều thế hệ, nhưng cũng bắt buộc phải nâng cao hơn nữa lên tầm lý luận khoa học thì mới có thể phát triển, nâng cao. Công nghiệp nặng và công nghiệp mới nổi lại càng không cần phải bàn tới, không có khoa học kỹ thuật hiện đại thì một bước khó đi.
Hỡi các tiểu khoa học gia, trách nhiệm của các cháu lớn lao biết nhường nào!
Thế là, sự cô đơn ngày Chủ nhật của tôi lại biến thành một niềm vui đáng mừng. Tôi không thể bắt chước con mèo lớn, nghe không hiểu là tẩu thoát lên mái nhà. Tôi lặng lẽ lắng nghe cuộc trò chuyện của những vị tiểu tướng, và nghĩ rằng: giá như tôi cũng biết chút ít khoa học thì tốt biết bao! Viết vài bài tản văn khoa học, hoặc tiểu thuyết có nội dung về phát minh sáng tạo, sẽ mới mẻ biết bao, giàu tính giáo dục biết bao. Nếu như có thể viết ra được tinh thần mới yêu khoa học này của thế hệ thanh niên, há chẳng phải sẽ còn tuyệt vời hơn nữa sao? Phải, chúng ta đại khái vẫn còn thiếu những tác phẩm như thế. Tôi hy vọng những tác phẩm như thế sẽ sớm xuất hiện. Đây nên là một đề tài trọng yếu mới trong sáng tác văn nghệ.
Hoa cỏ
Tôi yêu hoa, cho nên cũng thích trồng hoa. Chỉ có điều tôi vẫn chưa trở thành chuyên gia trồng hoa, bởi vì không có thời gian để nghiên cứu và thí nghiệm. Tôi chỉ coi việc trồng hoa như một niềm vui trong cuộc sống, hoa nở to hay nhỏ đẹp hay xấu đều không câu nệ, chỉ cần hoa nở là tôi vui rồi. Trong sân nhỏ của tôi, đến mùa hè là ngập tràn hoa cỏ, lũ mèo nhỏ đành phải leo lên mái nhà chơi đùa, dưới mặt đất không còn sân chơi cho chúng nữa. Mùa đông trời lạnh, trong sân không thể bày hoa, đành phải chuyển hết vào trong nhà. Cứ đến mùa đông, trong nhà tôi lúc nào cũng có hoa nhiều hơn người. Tình thế ép buộc! Trồng hoa trong nhà, giống như nuôi chim trong lồng, cho dù có dốc lòng chăm sóc điều dưỡng đi chăng nữa, cũng không thể chăm cho ra hình ra dạng gì được. Trừ phi xây riêng phòng hoa, nếu không thì thực sự không có cách nào giải quyết được vấn đề. Trong sân nhỏ của tôi, lại chẳng còn khoảng đất trống nào để xây phòng hoa!
Hoa tuy nhiều, nhưng không có kỳ hoa dị thảo. Hoa cỏ quý hiếm không dễ nuôi sống, nhìn một chậu hoa đẹp ngã bệnh rồi chết yểu là một chuyện rất đau lòng. Tôi không muốn cứ dăm ba bữa lại rơi lệ. Khí hậu Bắc Kinh, đối với việc trồng hoa mà nói, thì không được tính là tốt lắm. Mùa đông lạnh, mùa xuân nhiều gió, mùa hè không hạn hán thì cũng là mưa xối xả trút xuống; mùa thu là đẹp nhất, nhưng thỉnh thoảng lại nổi lên sương giá. Trong kiểu khí hậu này, muốn nuôi sống những loài hoa đẹp ở miền Nam, tôi chưa có bản lĩnh lớn đến thế. Cho nên, tôi chỉ trồng những loài hoa cỏ dễ trồng dễ sống, tự mình vươn lên mà thôi.
Mùa xuân đến, hoa cỏ của tôi vẫn không dễ sắp xếp: mang ra ngoài sớm quá, lại sợ gió sương xâm hại; không mang ra ngoài, thì chúng lại mọc ra những cọng non cành mảnh, trông rất ốm yếu. Những cọng non mảnh khảnh thế này sẽ không thể nở ra hoa. Nhìn thấy mà thực sự phát âu lo!
Mãi mới mong được đến mùa hè, các chậu hoa đều được chuyển ra sân, nhưng vẫn chưa hoàn toàn thuận lợi. Sân nhỏ, không thoáng gió, rất nhiều loài hoa liền đổ bệnh. Đặc biệt là những loài đến từ miền Nam, như bạch ngọc lan, dành dành, nhài, kim quất nhỏ, trà hoa... chẳng hiểu sao cứ rụng lá khô cành, lặng lẽ chết đi. Cho nên, tôi đã hạ quyết tâm, lúc mua những loài hoa tương đối kiêu kỳ này về, thì đã xác định là chúng không thể sống thọ, làm tròn bổn phận của mình, đồng thời không ôm ảo tưởng để tránh lúc chúng khô héo lại phải đau lòng rơi lệ. Đồng thời, cũng trồng thêm nhiều những loài hoa cỏ thà chết chứ nhất quyết không chịu khuất phục, như hoa trúc đào chẳng hạn, với hy vọng lúc nào cũng có hoa để ngắm.
Mùa hè, ánh nắng ở Bắc Kinh quá gắt, hơn nữa đã không mưa thì thôi, hễ mưa là nước đổ ào ào như thác lũ trút xuống, thế như chẻ tre, cũng không có lợi cho sự sinh trưởng của hoa cỏ.
Mùa thu tương đối khá hơn. Thế nhưng thỉnh thoảng lại có một cơn gió lạnh ùa tới, không cách nào phòng bị, những loài hoa hơi non nớt một chút liền chịu tổn thương nặng nề. Thế là toàn gia động viên, tay chân lật đật, khiêng chuyển vào trong nhà! Các phòng đều chật ních chậu hoa, người đi ra đi vào đều phải cẩn thận để tránh vấp ngã!
Thế nhưng, mặc cho hoa cỏ tự mình vươn lên đi nữa, nếu tôi bỏ mặc không thèm đoái hoài, phó mặc cho chúng sinh tử tự nhiên, thì phần lớn chúng vẫn sẽ chết. Tôi phải ngày ngày chăm sóc chúng, quan tâm chúng giống như những người bạn tốt. Lâu dần, tôi cũng mày mò ra được chút ít kinh nghiệm: có loài thích bóng râm thì đừng đặt dưới ánh nắng gắt, có loài thích khô ráo thì đừng tưới nhiều nước. Đây là một niềm vui, mày mò ra được kinh nghiệm rồi, hoa cỏ nuôi sống được, hơn nữa còn sống lắt léo dăm ba năm trời vẫn nở hoa, thú vị biết bao nào! Không khoác lác đâu nhé, đây chính là kiến thức đấy! Thu nhận được nhiều kiến thức hơn, tuyệt đối không phải là chuyện xấu.
Tôi chẳng phải bị bệnh chân sao, không những bất tiện khi đi lại, mà còn bất tiện khi ngồi lâu. Tôi không biết hoa cỏ có nhận được sự chăm sóc của tôi hay không, có cảm ơn tôi hay không; còn tôi thì bắt buộc phải cảm ơn chúng. Lúc tôi làm việc, hễ viết được vài chục chữ là tôi lại ra sân ngắm nghía, tưới cho chậu này một chút, chuyển chậu kia một phen, rồi lại quay vào nhà viết tiếp một chút, xong lại ra ngoài, cứ tuần hoàn lặp lại như thế, kết hợp lao động trí óc và lao động chân tay lại với nhau, có lợi cho thân thể và tâm trí, còn hơn cả uống thuốc. Nếu chẳng may gặp phải cuồng phong mưa bão hoặc thời tiết đột ngột thay đổi, thì toàn gia lại phải tổng động viên, cứu lấy hoa cỏ, vô cùng căng thẳng. Hàng trăm chậu hoa, đều phải nhanh chóng mang vào trong nhà, khiến người ta mỏi lưng đau chân, mồ hôi đầm đìa. Ngày hôm sau, thời tiết chuyển tốt, lại phải mang hoa ra ngoài, thế là lại một trận mỏi lưng đau chân, mồ hôi đầm đìa mướt mải. Thế nhưng, điều này thú vị biết bao chứ! Không lao động, thì ngay cả một nhậu hoa cũng chẳng nuôi sống nổi, đây chẳng phải chân lý hay sao?
Đồng chí đưa sữa, vừa bước vào cửa đã khen "thơm quá"! Điều này khiến cả nhà chúng tôi cảm thấy vô cùng tự hào. Đến lúc hoa quỳnh nở rộ, mời mấy người bạn đến thưởng lãm, lại càng có cái khí thế "bình chúc dạ du" — hoa quỳnh luôn nở rộ vào ban đêm. Hoa đẻ ra nhánh con, một bụi chia thành mấy bụi, liền tặng cho bạn bè một ít; nhìn thấy bạn bè cầm lấy thành quả lao động của chính mình mang đi, trong lòng tự nhiên lại càng vô cùng yêu thích.
Đương nhiên, cũng có lúc đau lòng, mùa hè vừa rồi có một vố như thế. Ba trăm khóm cúc vẫn còn đang ở dưới đất (chưa đến thời điểm chuyển vào chậu), thì trời đổ mưa giông tầm tã. Tường nhà hàng xóm đổ sập xuống, những khóm cúc bị đè bẹp chết mất khoảng hơn ba mươi giống, hơn một trăm khóm! Cả nhà mất đi tiếng cười suốt mấy ngày liền!