Tôi vui mừng được trở về đất nước, Tổ quốc tôi nay không còn là một quốc gia nửa phong kiến nửa thuộc địa, mà là một cường quốc hoàn toàn mới mẻ, chắc chắn sẽ lãnh đạo nhân dân bị áp bức trên toàn thế giới bước lên con đường quang minh, tự do và hạnh phúc!
Một, San Francisco
Đến San Francisco (Tam Phù Sơn) vừa khéo trước ngày Quốc khánh 10 tháng 10, khu phố Tàu đang giăng đèn kết hoa để chuẩn bị mừng lễ. Trong lòng kiều bào chúng ta, ngày Song Thập có tầm quan trọng tương đương với Tết Âm lịch.
Thường nghe người ta nói: Kiều bào thường vì xung đột lợi ích, gia đình, vân vân mà đánh nhau hội đồng, ẩu đả. Trên thực tế, đây đã là chuyện của ngày trước; kiều bào đến đây tìm vàng là từ khoảng năm 1850; hiện nay, khu phố Tàu ở San Francisco được xây dựng trên những đại lộ đường hoàng và trọng yếu nhất, kiều bào là những công dân tuân thủ pháp luật nhất; những vụ ẩu đả đã sớm không còn phổ biến.
Thế nhưng, vào đêm trước ngày Song Thập, nơi đây đã xảy ra xung đột và có người bị thương. Cuộc ẩu đả lần này không phải vì xung đột lợi ích gia đình hay cá nhân, mà là vì vấn đề chính trị.
Vào đêm trước ngày Song Thập, thanh niên và công nhân tụ họp lại một chỗ, giương cờ đỏ sao vàng để chúc mừng sự ra đời của nước Trung Hoa mới. Điều này đã chọc giận những kẻ thủ cựu và phản động, chúng liền cử người đến phá rối. Cờ đỏ bị giật xuống, tiếp theo là xô xát đánh nhau.
Tối ngày 10 tháng 10 lúc bảy giờ, khu phố Tàu có một cuộc diễu hành vô cùng náo nhiệt. Vì sợ xảy ra chuyện, khoảng năm giờ trên phố đã giăng đầy cảnh sát. Tiếc rằng vì có một cuộc hẹn, tôi đã không thể xem được buổi diễu hành. Sau đó nghe kể lại, cuộc diễu hành diễn ra bình an vô sự; đoàn người đến trước tượng đồng Tôn Trung Sơn để bày tỏ lòng kính trọng, đồng thời các đại biểu đã dâng kiếm cho Tưởng Giới Thạch và Lý Tông Nhân, do tổng lãnh sự đại diện tiếp nhận.
Thế giới đã chia thành hai trận doanh, kiều bào Mỹ cũng không ngoại lệ: Một mặt treo cờ đỏ, mặt khác dâng kiếm cho đầu sỏ giặc gây họa nước hại dân.
Ở đây, chúng ta nên đính chính một sai lầm mà mọi người vẫn hay mắc phải — rằng kiều bào đều thủ cựu và lạc hậu. Không, ngay cả ở San Francisco và New York, vẫn có những thanh niên và công nhân giương cao cờ đỏ để hoan hô Trung Hoa mới.
Ngay cả trong số những người đi theo đoàn ngũ để dâng kiếm, cũng có không ít người thừa biết Tưởng phỉ hôn ám bạo ngược, nhưng vì nể mặt Tôn Trung Sơn nên đành hùa theo cho vui. Lại có những người tuy mang nhiệt huyết ái quốc cao độ, nhưng lại bị tuyên truyền chống cộng của Mỹ mê hoặc, nên vô cùng sợ "cộng sản".
Kiều bào thế hệ lớn tuổi biết chữ không nhiều. Thế hệ trẻ tuy có được đi học, nhưng lại không đọc được các sách tiếng Anh và tiếng Trung viết về Trung Quốc. Sách tiếng Anh thì rất ít, sách tiếng Trung thì không chuyển đến được. Còn báo chí (tiếng Trung) thì phần lớn bị hai anh em họ Trần kiểm soát, tung tin đồn nhảm theo ý muốn. Thế thì cũng trách sao họ không nắm rõ về tình hình quốc gia được.
Tờ Tân văn Hoa kiều ở New York là tờ báo tiếng Trung duy nhất có thể đưa tin chính xác. Chúng ta nên cung cấp cho họ nhiều tài liệu hơn — đặc biệt là về văn nghệ, cương lĩnh hành chính của chính phủ mới cùng các biện pháp thực thi. Bên cạnh đó, cũng nên gửi sang nhiều sách báo, ấn phẩm văn nghệ hơn.
Hai, Trên Thái Bình Dương
Ngày 13 tháng 10 nhổ neo. Trên tàu có 22 lưu học sinh về nước. Hằng ngày họ tổ chức các buổi thảo luận, bàn về việc nên phục vụ đất nước như thế nào sau khi về nước, đồng thời báo cáo các môn chuyên ngành của mình để trao đổi kiến thức.
Đồng thời, trên tàu còn có không ít người về nước nhưng suốt ngày chỉ cờ bạc, đánh mạt chược.
Trên tàu có mấy vị đại phú gia, đều là người Philippines. Trang phục của họ còn lộng lẫy hơn cả đám công tử bột giàu có ở Mỹ. Sự nông cạn vô tri, ưa chơi bời buồn cười của họ còn thô tục hơn cả thương nhân Mỹ. Họ coi thường người Trung Quốc.
Ngày 18 đến Honolulu. Nói về hoa cỏ, thời tiết, phong cảnh, nơi đây đích thực là vùng đất phúc nhân gian. Khắp nơi đều là hoa. Trên phố, cách chưa đầy mấy bước chân lại có một người bán hoa, kết những đóa hoa thơm như dành dành, anh túc thành vòng hoa để bán; thế nên, trên đường phố cũng thoang thoảng mùi hương.
Nơi đây có 48% là người Nhật, người Trung Quốc chỉ chiếm hơn 20%. Mạch máu kinh tế nơi đây lại nằm trong tay người Anh và người Mỹ. Nơi này từ lâu đã có bàn thảo về việc đổi thành tiểu bang thứ 49 của Mỹ, nhưng vì dân tộc phương Đông quá đông nên đến nay vẫn chưa thành hiện thực. Chà, nếu bầu ra một nghị sĩ người Nhật hoặc người Trung Quốc, há chẳng phải làm mất mặt nước Mỹ sao?
Ngày 27 đến Yokohama. Bộ tư lệnh quân đội Mỹ đã tổ chức một đoàn tham quan, hành khách trên tàu có thể mua vé tham gia để đi xem Tokyo.
Chỉ có bốn, năm tiếng đồng hồ, chẳng nhìn thấy gì mấy. Từ Yokohama đến Tokyo, dọc đường vốn dĩ toàn là khu công nghiệp. Giờ đây, chỉ thấy gạch vỡ nhà tàn, hoàn toàn không thấy bóng dáng ống khói nào; các nhà máy đều đã bị bom ném cho tan nát.
Trên đường, có người mặc những bộ quần áo rách không còn lấy một mảnh vải nguyên vẹn, đang đứng chờ xe điện. Rất nhiều phụ nữ đã không còn mặc những chiếc áo dài lòe loẹt nữa, thay vào đó là quần dài và áo ngắn.
Ở Tokyo, trang phục của người dân có phần gọn gàng hơn chút ít, nhưng vẫn không che giấu được vẻ nghèo túng. Phụ nữ vẫn có người mặc âu phục, nhưng giày vớ đều rất rách rưới. Đàn ông có nhiều người vẫn mặc quân phục thời chiến, đội chiếc mũ quân nhân đáng ghét nhất — biểu tượng hung ác thường thấy nhất trong các vở kịch và tranh vẽ về Trung Quốc thời kháng chiến.
Trẻ con Nhật Bản, trước chiến tranh, chẳng phải má hồng phúng phính trông rất đáng yêu sao? Giờ đây, chúng mặt vàng da bọc xương. Tội phạm chiến tranh bị treo cổ cũng chỉ nhận một cái chết là hết; độc hại và tai ương để lại của chúng lại giáng xuống các thế hệ mai sau kìa!
Từ miệng của các hướng dẫn viên nam nữ (người Nhật) của đoàn tham quan, được biết họ không có đường và chuối để ăn — vì họ đã mất Đài Loan! Thực ra, thứ họ thiếu không chỉ có đường và chuối. Nguyên nhân họ cứ nhắc riêng hai thứ này với người Trung Quốc, biết đâu lại là vì không nỡ rời bỏ Đài Loan chăng?
Ngày 31 đến Manila. Nơi này thực sự rất nóng.
Những con tàu bị đánh chìm trong đại chiến vẫn nằm ngổn ngang dưới đáy biển, xung quanh cắm phao tiêu để tàu thuyền qua lại cẩn thận, tránh đâm phải.
Các nhà thờ do người Tây Ban Nha xây dựng trên bờ, cùng các kiến trúc khác, vẫn chỉ là một mảnh hoang tàn. Thành cổ có tường thành đã bị phá hủy hoàn toàn. Thành mới đang được xây dựng, vẫn còn rất trống trải, trông có vẻ lớn mà không thiết thực.
Vốn định không xuống tàu, vì thứ nhất, trên tàu có điều hòa, thoải mái hơn trên bờ. Thứ hai, nghe nói người Philippines không thích người Trung Quốc; nhân viên thuế quan sẽ khám xét từng túi áo của Hoa kiều xuống tàu để phòng buôn lậu. Thứ ba, Philippines đang chuẩn bị bầu cử tổng thống, khắp nơi có ẩu đả, bị vạ lây thì chẳng bõ bèn gì.
Thế nhưng, cuối cùng tôi vẫn xuống tàu.
Đi một vòng trong thành và vùng ngoại ô, tôi nghe được một số chuyện rất đáng ghi lại: Vài ngày trước, một lượng lớn vàng bạc vừa được chở đến từ Đài Loan. Tin tức này khiến tôi hiểu ra rằng, Tưởng Giới Thạch tuy bề ngoài muốn tử thủ Đài Loan, nhưng vẫn không nợ nần gì mà chịu chia vàng bạc cho binh lính, trái lại còn vận chuyển ra nước ngoài. Nghe nói, Philippines vốn không có công nghiệp gì; thế thì tài sản của cá nhân Tưởng và lũ tay sai của hắn có thể đầu tư vào Philippines, đến khi Đài Loan không còn đứng vững được nữa, thì sẽ sang Philippines làm tài phiệt. Dựa theo tin tức gần đây, phỏng đoán này của tôi hoàn toàn chính xác. Tuy nhiên, như tôi đã nói ở phần trước, người Philippines không thích người Trung Quốc. Nguyên nhân có lẽ là vì năng lực kinh doanh của người Trung Quốc quá mạnh, khơi mào sự đố kỵ của người Philippines. Vậy thì, giả sử Tưởng phỉ và băng đảng của hắn đều sang Philippines đầu tư, bóc lột người Philippines, có lẽ người dân nơi đây sẽ vùng lên phản kháng. Một khi người Philippines vùng lên phản kháng, kiều bào ở đó sẽ vướng họa oan gia. Tưởng phỉ quả là thứ xui xẻo!
Tàu rời Nhật Bản, gặp bão. Rời Manila, lại gặp bão. Hai trận bão đã làm đôi chân tôi lại giở chứng. Đến Hồng Kông — ngày 4 tháng 11 — tôi đã hoàn toàn không thể bước đi được nữa.
Ba, Hồng Kông
Xuống tàu đã mấy ngày, tôi vẫn cảm thấy chiếc giường như đang tròng trành. Sự chòng chành trên biển đã khiến chứng đau dây thần kinh tọa của tôi tái phát, đến nay hầu như không thể đi lại được. Đại học Hồng Kông lại nằm trên núi, mỗi lần ra ngoài đều mang lại cho tôi nỗi đau đớn tột cùng.
Tôi đã ở nơi này mười ngày, vẫn chưa biết khi nào mới có thể về Bắc Kinh. Nơi đây có rất nhiều người đang đợi tàu đi hướng bắc, nên rất khó kiếm vé tàu. Xem ra, tôi vẫn phải ở lại đây thêm một thời gian nữa, chứ tôi chẳng thể bơi từ đây về nhà được.
Đã hơn hai tuần trôi qua, nhưng tôi vẫn không tài nào kiếm được vé tàu đi phương Bắc. Trong khoảng thời gian này, bệnh tật lại ngày một trầm trọng thêm, tôi đã hoàn toàn không thể đi nổi nữa. Một người bạn Anh đang cố gắng giúp tôi kiếm một vé tàu đi Thiên Tân, nhưng tôi thực sự hoài nghi không biết anh ấy có làm được không, ở đây có hàng ngàn hàng vạn người đang chờ rời khỏi Hồng Kông.
Chờ tàu, vừa chờ là đúng hai mươi bốn ngày.
Trong hai mươi bốn ngày đó, tôi đã nhìn thấy những thương nhân bang Thiên Tân, bang Sơn Đông, bang Quảng Đông đang tranh mua tranh bán tranh vận chuyển đủ các loại hàng hóa. Trong nhà ngoài ngõ, thậm chí trên đường phố, lọt vào tai toàn là chuyện làm ăn buôn bán. Họ thấy may mắn vì dù đã rời bỏ Thượng Hải Thiên Tân Thanh Đảo, nhưng ở Hồng Kông lại tìm được thiên đường của giới đầu cơ.
Gặp được hai, ba người Anh, họ đều điềm tĩnh nói: Buộc phải thừa nhận Trung Hoa mới thôi. Nhắc đến tương lai của Hồng Kông, họ liền mỉm cười không nói gì.
Một thương nhân Mỹ nói với tôi: "Tôi không hề lo lắng vì tạm thời không có việc làm ăn; điều đáng lo ngại chính là tuyến đường mậu dịch Trung - ngoại trong tương lai! Giả sử tuyến đường đó là tuyến ‘phía Bắc’, thì tôi tiêu đời thật rồi!"
Nhưng tôi cũng đã nhìn thấy những nam nữ thanh niên đến Quảng Châu để úy lạo Giải phóng quân. Họ đều nói với tôi rằng: "Họ quả thực có kỷ luật, có tài năng, có khí thế mới! Chúng tôi còn muốn đến nữa!"
Mãi mới kiếm được một chiếc vé tàu!
Trông không giống như lên tàu, mà giống như một bầy heo vào chuồng. Cổng lớn trên bến cảng không mở, mà chỉ hé một khe cửa nhỏ ở chính giữa. Thế là hành khách, phu khuân vác, hàng ngàn kiện hành lý đều phải chui qua khe cửa ấy. La hét, chen chúc, soát vé, hỗn loạn thành một cục. "Thiên đường" ư? Hừ, lúc này mới thực sự lộ rõ bản chất thuộc địa. Bỏ tiền mua vé mà lại phải biến thành loài heo! Đây lại là tàu của công ty hàng hải Anh quốc đấy nhé!
Chen được vào cửa, cảnh sát Ấn Độ kiểm tra hành lý. Đưa tiền, cho qua. Không đưa tiền, cứ đợi đấy, cái bàn tay đen đúa to lớn đó sẽ lục lọi tung tóe mọi thứ, đến nỗi rương hòm chẳng thể nào đóng lại được nữa.
Lên tàu rồi, hải quan lại kiểm tra. Lại phải đưa tiền hối lộ!
Phì! Cái xứ Cảng thối nát làm sao!
Quả, Thiên Tân
Đêm 28 nhổ neo. Tàu nhỏ (hơn hai ngàn tấn), sóng lớn, rất nhiều người bị say sóng. Để tránh đụng độ pháo hạm của nhà họ Tưởng, tàu đi vòng qua bên ngoài Đài Loan, không dám đi thẳng vào eo biển. Qua khỏi Thượng Hải, gió càng lúc càng lạnh, bông tuyết bay ngập trời. Rất nhiều hành khách phải ngủ trên boong tàu, nỗi khổ sở ấy có thể tưởng tượng được.
Ngày 6 tháng 12 đến Incheon, hành khách tuyệt đối không được lên bờ, sợ mang theo phẩm vật tuyên truyền của cộng sản lên bờ phát tán. Con sóng phòng chống cộng sản của Mỹ đi thật xa, từ San Francisco đi tuốt sang Triều Tiên!
Sáng mùng 9, tàu đến Đại Cô Khẩu. Dưới sông Hải Hà có rất nhiều khối băng, trời đang rơi tuyết. Rời khỏi Hoa Bắc đã mười bốn năm, chợt nhìn thấy băng tuyết cùng mảnh đất vàng bên bờ sông, nước mắt tôi không tài nào kìm được lại trực trào trong khóe mắt.
Vì thủy triều không đủ, đi được một đoạn, tàu phải thả neo giữa dòng, mãi đến một giờ chiều mới khởi động lại; lúc đến bến tàu Thiên Tân thì trời đã lên đèn.
Những người ở hải quan tới. Trông họ hoàn toàn không giống nhân viên thuế quan ở Philippines và Hồng Kông, họ thậm chí không chịu uống một chén trà trên tàu. Tôi thầm nghĩ: Trung Quốc quả thật đã đổi mới rồi!
Chân tôi bất tiện, lại có mấy kiện hành lý, làm sao xuống tàu đây? May mắn là tiên sinh Mã Nhĩ cũng ở trên tàu, anh ấy dũng cảm đi đầu xuống trước, bảo tôi: "Anh cứ đợi tôi ở đây, tôi có cách!" Lại có một thương nhân Thượng Hải, và một nữ thanh niên vốn ở đại học Phán Đán, nay chuẩn bị vào đại học Cách mạng, cũng bước qua chào hỏi: "Anh cứ đợi ở đây, chúng tôi xuống xem thế nào trước đã."
Nhân viên phục vụ còn sốt ruột hơn cả tôi: "Không có ai đến đón à? Chân anh đi được không? Thấy tôi này, anh cứ xuống trước đi, xuống trước đi! Tôi khiêng hành lý cho anh!" Trải qua bao lời khuyên can như thế, tôi giao hành lý cho anh ta, tự mình chầm chậm lết xuống; may là trong đám đông, tôi chỉ ngã có "một" cú.
Kiểm tra hành lý ở trong một nhà kho lớn, vì tuyết đọng đầy đất nên không tiện tiến hành ngoài trời. Hành lý được xếp ngay ngắn từng hàng, không loạn một chút nào; nhân viên thuế vụ lần lượt kiểm tra. Đổi tiền — ngoại tệ mang theo người bắt buộc phải đổi thành nhân dân tệ tại đây — cũng được tiến hành theo thứ tự, trật tự rành mạch. Ai bảo người Trung Quốc không biết giữ trật tự! Có xã hội mới, mới có trật tự của xã hội mới chứ!
Lại gặp lại Mã Nhĩ và hai vị thanh niên nọ. Họ đỡ tôi ngồi lên chiếc rương đựng quần áo, rồi đi tìm nhân viên giao tế của chính quyền thành phố. Tìm thấy rồi, đó là hai thanh niên vạm vỡ, ôn hòa, gương mặt tràn ngập nụ cười. Họ dẫn tôi đi đổi tiền, rồi thay tôi sắp xếp mọi chuyện. Đồng thời, họ giới thiệu tôi với các nhân viên có mặt lúc đó, mọi người tranh thủ thời gian lần lượt đến bắt tay tôi, hỏi thăm vài câu về tình hình nước Mỹ. A, tôi vừa bước qua cửa ngõ đất nước, đã cảm nhận được sự ấm áp như ở nhà! Trong thời gian kháng chiến, bất kể tôi ở đâu, "tiếp đãi" tôi luôn là đám đặc vụ của Quốc Dân Đảng. Thứ họ mang lại cho tôi là sự khủng bố và áp bức, họ khiến tôi cảm thấy mình giống như một tên trộm cắp vặt. Giờ đây, tôi mới được hoàn nguyên làm con người, được sống trong một xã hội của con người.
Kiểm tra xong, các nhân viên giao tế gọi giúp phu khuân vác, mang hành lý cùng tôi đi đến nhà khách của sở giao tế. Đến nơi, trời đã mười giờ rưỡi đêm; thế nhưng, cơm canh nóng hổi vẫn đang chờ tôi.
Chưa thể ngắm nghía kỹ Thiên Tân, một phần vì chân không đi nổi, phần khác vì đang vội về Bắc Kinh.
Thế nhưng, chỉ trong hai ngày ngắn ngủi, tôi đã cảm nhận được Thiên Tân nay không còn là Thiên Tân của ngày xưa nữa; bởi vì Trung Quốc nay không còn là Trung Quốc của ngày xưa nữa. Càng có ý vị hơn là trước khi đặt chân đến Thiên Tân mới của Trung Quốc mới, tôi đã tận mắt nhìn thấy nước Mỹ đang từng bước biến thành phát xít, Philippines đang bơ vơ lạc lối, Nhật Bản bị chiếm đóng quân sự, và Hồng Kông mang sắc thái thuộc địa. Từ San Francisco đến Thiên Tân, chính là từ chủ nghĩa phát xít đến chủ nghĩa dân chủ mới, ở giữa kẹp lấy những con sóng và xung đột do hai phía này kích động. Tôi vui mừng được trở về đất nước, Tổ quốc tôi nay không còn là một quốc gia nửa thuộc địa nửa phong kiến, mà là một cường quốc hoàn toàn mới mẻ, chắc chắn sẽ lãnh đạo nhân dân bị áp bức trên toàn thế giới bước lên con đường quang minh, hòa bình, tự do và hạnh phúc!