Một, Tạp bàn về trai phòng nhiều chuột
Cai rượu
Tửu lượng của tôi vốn không lớn cho lắm, nhưng tôi lại thích uống đôi chén. Nhờ ăn rượu mà tôi kết giao được với rất nhiều bạn bè — đây là điểm đáng yêu nhất của rượu. Đại khái lúc có chút hơi men, lời nói việc làm đều hào sảng chân thành hơn ngày thường, thế là dễ tâm tâm tương ấn, trở thành tri kỷ. Con người có lẽ chỉ sau khi "đã uống", mới vứt bỏ được cái bộ lễ giáo cuộc đời chuyên dùng để xã giao phỏng chừng, mà dám bộc lộ một chút sắc bén hoặc "mệnh đề kỳ cục" — điều này đã làm giảm bớt vẻ tục tì trên mặt tôi, nhìn vào đỏ phừng phừng, con người trông mới ra dáng một con người!
Từ khi bước chân vào xã hội làm việc cho đến nay đã hai mươi lăm, sáu năm, tuy không nhớ nổi mình đã say bao nhiêu lần, nhưng chỉ cần tùy tiện nghĩ lại, là có thể nhớ ra "không ít" lần mất mặt. Cái gọi là mất mặt ấy, có lẽ chính là việc làm cho mặt mày vẻ vang thêm, cho nên tôi không hề hối hận. Điểm xấu của rượu không nằm ở chỗ say xỉn làm càn, đắc tội với các bậc chính nhân quân tử — sau khi uống rượu mà vẫn không có lá gan đó thì quả là quá đáng thương! Điểm xấu thực sự của rượu là nó tổn hại đến đại não.
"Lý Bạch một đấu rượu thơ trăm bài" là lời tán dương phóng đại mà một nhà thơ dành tặng cho nhà thơ khác. Theo kinh nghiệm của tôi, rượu làm đại chứơc tê dại, trì độn, chứ không hề làm tăng thêm sản lượng của tư duy. Cho dù có người không uống say thì không làm được thơ, thì đó cũng chỉ là ngoại lệ chứ không phải là bình thường. Lúc tôi mắc bệnh thiếu máu, mỗi lần uống rượu là bệnh lại nặng thêm; lúc chưa uống mà bị "choáng" đầu, thì sau khi uống lại chuyển thành "chóng mặt", điều đó cản trở việc viết lách của tôi!
Rượu còn là kẻ thù chết người đối với bệnh đường ruột dạ dày. Năm ngoái, vì chữa bệnh dạ dày, bác sĩ đã ân cần dặn dò tôi phải cai rượu. Từ tháng mười năm ngoái cho đến nay, tôi chưa từng để giọt rượu nào chạm môi.
Không uống rượu, tôi thấy mình giống như kẻ câm: Không biết la hét, không biết cười cuồng, không biết nói chuyện! A, thậm chí đến việc sống cũng không biết nữa! Thế nhưng, không uống cũng có cái lợi, dạ dày dễ chịu, đầu óc choáng chứ không chóng mặt, thế là tôi có thể ngày ngày viết một, hai nghìn chữ! Mặc dù không thể một hơi thốt ra trăm bài thơ, nhưng viết tiểu thuyết theo kiểu nước chảy mây trôi thì cũng khá chắc ăn; thôi thì tạm thời cứ không phá giới vậy!
Cai thuốc lá
Cai rượu là theo mệnh lệnh của bác sĩ, còn cai thuốc lá là theo mệnh lệnh của vật giá. Gì cơ? Tệ đến mức như "Trường Đao" mà cũng bán tới một trăm đồng một gói? Lão tử đành nghiến răng, không hút nữa!
Hút thuốc từ năm hai mươi hai tuổi, tính đến nay đã được một phần tư thế kỷ. Thói quen nuôi dưỡng suốt hai mươi lăm năm này, một khi muốn cai thì quả thực không dễ chút nào.
Hút thuốc có hại không phải là lý do để cai thuốc lá. Hơn nữa, có đủ mọi lý do, không cai thuốc lá là không được. Cai thuốc lá dựa vào một ngọn "lửa giận". Hôm ấy, tôi chỉ còn sót lại một điếu "Hoa Lệ". Dò hỏi ra, nó lại tăng thêm mười đồng! Ba ngày nay, ngày nào nó cũng tăng mười đồng! Tôi hút nốt điếu này, lau sạch gạt tàn thuốc, cất diêm vào ngăn kéo. Tôi nổi "lửa giận" rồi, cai thuốc lá!
Không có thuốc lá, tôi không viết nổi bài văn. Thói quen hơn hai mươi năm là thế. Mấy ngày nay, tôi cắn răng chịu đựng! Lưỡi tôi đơ ra, trong miệng trào ra thứ nước đủ mọi vị, cổ họng ngứa ngáy, huyệt thái dương giật giật nhói đau! — Điều chí mạng nhất là trong đầu trống rỗng một mảng! Thế nhưng, tôi còn lợi hại hơn thuốc lá: Mặc cho ngươi giao cho ta đủ loại cực hình độc ác, lão tử cứ ưỡn ngực chịu đựng cho ngươi xem!
Sau đợt tấn công giáp công bằng cực hình, nó phái mấy tên tiểu quỷ biết ăn nói ngọt ngào đến khuyên nhủ: "Thôi đi, dẫu sao cũng là một nhà văn, hà tất phải tự hành hạ bản thân quá mức! Vả lại thời tiết nóng nực thế này;
Muốn cai, thì đợi khi trời thu se lạnh, dẫu sao cũng sẽ dễ chịu hơn một chút chứ!"
Cút đi! Ma quỷ! Một trăm đồng của lão tử đây thà không mua loại giấy cuốn thuốc lá vừa mốc, vừa hôi, vừa cứng, vừa thất đức nữa!"
Hôm nay đã là ngày thứ sáu rồi, tôi vẫn đang gượng trụ đây! Tiểu thuyết dài không có cách nào viết tiếp; mặc thây nó! Trừ phi có người đến nói: "Ngày nào tôi cũng tặng anh một gói 'Lạc đà', hoặc hai mươi điếu 'Hoa Phúc', cho đến khi kháng chiến thắng lợi thì thôi!" Tôi nghĩ chắc là mình sẽ không đầu hàng trước mấy thứ như "Đầu chó người" và "Trường Đao" đâu!
Cai trà
Tôi đã cai cả thuốc lá lẫn rượu mà sống dở chết dở, nghĩ bụng chi bằng gộp thêm vài thứ nữa, dứt khoát chết quách đi cho rồi.
Bàn chuyện cai cái gì nữa đây?
Cai đồ mặn ư? Hoàn toàn không cần phải cai, người không gặp cá đã tròn đúng hai năm, mà thịt lợn thịt cừu dạo này cũng khá xa cách. Còn dám nói chuyện cai? Gạo bình giá, thỉnh thoảng có chút thịt mỡ làm bạn, khiến tôi tuyệt đối tin rằng kẻ ăn thịt "không hề bỉ ổi"! Nếu chỉ vì thế mà cai luôn, thì trong bụng toàn là gạo bình giá, mà con người chắc chắn cũng sẽ biến thành kẻ bình giá, có thể gọi là "bỉ ổi" rồi! Không thể cai đồ mặn!
Cực chẳng đã, đành phải cai trà.
Tôi là người Trung Quốc chính gốc, cà phê, ca cao, nước ngọt có ga, bia, đều không phải là món thích, mà chỉ thích trà duy nhất. Có một chén trà ngon, tôi liền có thể vạn vật tĩnh quan giai tự đắc. Thuốc lá và rượu tuy cũng là bạn tốt của tôi, nhưng chúng đều mang tính nam — thô bạo, nhiệt liệt, có tư duy, nhưng cũng có hỏa khí — không bằng sự dịu dàng, nhã nhặn, kích thích nhè nhẹ, bầu bạn nhạt nhòa của trà; trà mang tính nữ.
Tôi không biết cai trà rồi thì sẽ sống ra sao, và sống để làm gì. Thế nhưng, mặc cho tôi có muốn hay không, giá trà tăng cao dạo gần đây đã khiến tôi thường xuyên nổi một thân da gà da cóc!
Trà vốn dĩ phải thơm, thế nhưng bây giờ trà hương phiến ba mươi đồng một lạng không những không thơm, mà lại còn có một vị mặn chát! Sao không đi ngâm vỏ trứng muối mà uống, lại đi mua trà mặn làm gì? Loại sáu mươi đồng một lạng thì có thể không ra vị mặn, nhưng cũng chẳng thơm tho gì cho cam, sáu mươi đồng một lạng đấy! Ai mà biết ngày mai nó lại tăng gấp đôi hay không!
E rằng, trà cũng phải cai thôi! Tôi nghĩ, sau khi đã cai trà, tôi đại khái có tư cách đi đến thế giới cực lạc phương Tây rồi — muốn đi thì tranh thủ đi sớm đi, đừng để chịu đủ tội rồi mới đi! Nghĩ mà xem, trà cũng cần phải cai!
Bữa sáng của mèo
Chuột ở trai phòng nhiều chuột không hẳn là nhiều hơn nhà khác, nhưng cũng không ít hơn chỗ khác là mấy. Mấy hôm trước, trong cái bọc vải thô, trên chiếc áo bông dài, dưới chiếc áo len, lại đẻ ra một ổ.
Không có cách nào khác đành phải nuôi một con mèo, mặc dù biết rõ mua một con lại tốn một khoản tiền, "nuôi" ít nhất cũng phải tốn một ít gạo bình giá.
Bỏ ra hai trăm sáu mươi đồng mua một con mèo con rất nhỏ rất xấu. Tôi vô cùng lo lắng. Chỉ tính riêng chiều dài thân và trọng lượng, những con chuột lão làng trong nhà bếp có thể cắn chết hai con mèo con thế này chỉ trong một ngày. Chúng tôi dùng dây thừng buộc miêu miêu lại thật kỹ, không chỉ sợ nó chạy mất, mà sợ nó không cẩn thận đụng phải chuột.
Chúng tôi rất sợ miêu miêu không sống nổi, nó gầy nhỏ biết bao, lại thêm cả ngày cuộn tròn người run lẩy bẩy.
Con người là loài động vật bất lực nhất, thế mà họ cứ thích coi thường các loài động vật khác, đi lo lắng thay cho chúng.
Ăn mấy ngày gạo bình giá và ngô luộc, miêu miêu chẳng những không chết, mà còn nhảy nhót tưng bừng. Nó là một con mèo nhà quê, trước khi đến chỗ chúng tôi, có lẽ nó chưa từng ăn cả hạt gạo lẫn hạt ngô.
Chúng tôi chỉ cảm thấy hơi có lỗi với miêu miêu — không có cá hoặc thịt cho nó ăn, không có sữa bò cho nó uống. Mèo là động vật ăn thịt, không nên ăn chay!
Thế nhưng, mấy ngày nay, miêu miêu còn giàu có hơn cả chúng ta; con người mới thực sự là kẻ đáng thương! Hôm qua, tôi dậy khá sớm, vừa mở cửa miêu miêu liền kiêu ngạo kêu lên một tiếng, móng phải đè lên một con chuột nhắt đã chết một nửa. Bên cạnh miêu miêu, còn đặt hai con ếch lớn nhỏ đã chết — cũng do miêu miêu cắn chết, mà khinh không thèm ăn, chắc là mùi vị của ếch chết không ngon lành bằng chuột.
Tôi sững sờ, tôi thì phải cai rượu, cai thuốc lá, cai trà, thậm chí phải cai cả đồ mặn, thế mà miêu miêu — lại có thể có hai con ếch, một con chuột làm bữa sáng! Nói không chừng, nó có lẽ còn ăn trước hai ba con châu chấu rồi cũng nên.
Bài văn khó viết nhất
Có người hỏi: Bài văn nào khó viết nhất?
Đáp: Bài văn mà bản thân không muốn viết là khó viết nhất. Tỷ như: Nhị đại gia nhà hàng xóm thọ bảy mươi, qua đời vì tuổi già sức yếu. Nhị đại gia cả đời ăn mặc, uống đôi chén rượu, không khác gì người thường. Ông chưa từng lập công, chưa từng lập ngôn. Thời niên thiếu là một thiếu niên có diện mạo cũng chẳng có gì kinh ngạc, đến tuổi già vẫn là một ông lão bình bình thường thường, cùng lắm, tôi chỉ có thể nói ông là một công dân tốt thủ phận an thường. Thế nhưng, tai họa của nhà văn đến rồi! Con trai của nhị đại gia — tốt nghiệp đại học, hiện đang mang chức nhân viên văn phòng ở cơ quan nào đó — mang cáo phu nhân đến, lại còn thành khẩn xin ban tặng lời điếu. Tôi vốn có sẵn hai câu có thể tặng cho tất cả các vị nhị đại gia: "Ông chết rồi không thể gặp lại, nghĩ đến sao mà đau lòng quá!" Nhưng tôi không dám dùng nó để thoái thác vị thiếu gia nhân viên của nhị đại gia, sợ hắn nói tôi có ý lăng mạ bậc trưởng bối của mình. Tôi bắt buộc phải nghĩ thêm mấy câu khác — láng giềng sát vách, ngày nào cũng phải gặp mặt, giả như tôi quyết định không viết, thiếu gia nhân viên sẽ giận tôi suốt đời. Thế nhưng, lạy trời, tôi viết cái gì đây?
Trong hoàn cảnh khó xử này, tôi thật vô cùng khâm phục những nhà văn già chuyên sống bằng nghề viết thơ điếu, bài thọ chúc ngày trước! Quý vị xem, cứ lấy chuyện của nhị đại gia làm ví dụ đi, hầu như ngoài việc bịa đặt ra, tôi hoàn toàn không có cách nào viết ra nổi dù chỉ một chữ. Tôi đành phải nói nhị đại gia thông minh tuyệt đỉnh bẩm sinh, nhưng lại "đừng" nói rằng tuy ông thông minh tuyệt đỉnh, mà lại chẳng hề trước tác sách vở, chẳng phát minh ra thứ gì, và việc ông luôn cởi tất mỗi khi tính tiền. Phải, tôi đành phải tròng ép sở trường của người khác lên người nhị đại gia, mà những khuyết điểm của nhị đại gia thì không nhắc đến nửa chữ. Đây không phải là làm thơ hay viết tản văn, mà là thay người chết đi lừa người sống! Tôi viết không giỏi loại bài văn này, bởi vì tôi không thích bịa đặt.
Ngoài thơ điếu và bài thọ chúc ra, thì phải kể đến mấy ngày như "Chín mươi mười", "Song thập" và "Nguyên đán" là khó viết nhất. Năm nào cũng có một cái Tết Nguyên đán, năm nào cũng phải viết bài về Tết Nguyên đán, có gì hay mà viết chứ? Mỗi khi nhận được thông báo trưng văn số báo đặc biệt ngày Tết Nguyên đán của tòa soạn báo, tôi chỉ muốn đáp lại thế này: "Chết quách đi cho rồi! Đỡ bắt tôi năm nào cũng phải chịu khổ!" Nhưng nghĩ lại, nó chết thì chẳng phải lại phải làm câu đối điếu hay sao? Thế nên đành nén ngọn lửa giận trong lòng, chắp vá vài câu cho xong chuyện — đây không phải là tôi làm văn, mà là văn làm tôi! Nhắc đến đây, xin mạo muội đề xuất khẩu hiệu: "Cứu lấy nhà văn!", đồng thời hy vọng thiếu gia nhân viên và các vị tiên sinh biên tập báo mở Ân lướt tay cho, để tiểu nhân được sống thêm dăm ngày!
Người đáng sợ nhất
Tôi sợ nhất là hai loại người: Loại thứ nhất là thế này — Phàm là những gì bản thân hắn không biết, mà người khác biết, thì đó là tội lỗi. Tỷ như: Hắn không tự viết nổi văn chữ trào phúng, cho nên hắn gọi văn học trào phúng là mủ nhọt văn nghệ, và tất cả những nhà văn có khiếu trào phúng đều đáng bị quy là tội đồ phá hoại kháng chiến. Hắn không thèm bỏ công sức ra khảo cứu xem thứ mà hắn công kích rốt cuộc là cái gì, mà chỉ vì bản thân không biết, liền cho rằng thứ đó đáng chết. Đây là thái độ tồi tệ nhất, tôi sợ những kẻ có thái độ này, bởi vì hắn chỉ biết phá hoại, đối với người đối với mình hoàn toàn chẳng có chút lợi ích nào. Giả như hắn làm công chức, hắn sẽ chỉ có đố kỵ, thậm chí vì đố kỵ người khác mà tự mình đi làm Hán gian; giả như hắn là nhà văn, hắn cũng sẽ chỉ biết đố kỵ, mà từ ngày này qua ngày khác lãng phí bút mực, công kích người khác, lại còn đắc ý vênh váo, nói rằng bản thân rất giỏi phê bình — thực chất là nói nhảm! Loại người này mắng mỏ lung tung người khác, mà bản thân thì vĩnh viễn không chịu tiến bộ; hắn làm ô uế phép phê bình, lại còn khiến trong lòng mình chất đầy bụi bặm.
Loại thứ hai là kẻ vô liêm sỉ. Trái tim của hắn nông cạn hơn cả cái chén uống rượu nhỏ, mà da mặt thì dày hơn tường. Hắn chẳng biết gì sất, lại tự tin là mình biết tuốt. Chẳng có việc gì là hắn không biết làm, mà cái gì cũng mơ hồ khó hiểu. Cuộc trò chuyện của hắn chẳng qua chỉ là vận động đôi môi cái lưỡi cái cổ, nói hay không nói, nghe hay không nghe cũng chẳng có mấy quan hệ lớn. Hắn còn đến "thăm viếng" vào lúc bạn đang bận làm việc. Thấy bạn đang bận túi bụi, hắn liền vội vàng nói rằng sẽ không làm lãng phí thời gian của bạn. Thế nhưng, nói xong liền thản nhiên ngồi xuống đó — hai tiếng đồng hồ sau, hắn vẫn đang ngồi ì ở đó đấy thôi! Hắn nhất định phải bàn về thời tiết, bàn về không kích, bàn về vật giá, hơn nữa còn sẵn sàng ban ơn dạy dỗ bạn bất cứ lúc nào: "Có còi báo động thì vẫn nên trốn đi một chút thì hơn!" hoặc là "Đến Tết Trung thu vật giá lại còn tăng nữa đấy!" Những lời này của hắn chẳng thể phản bác được, cho nên hắn có thể nói trăm lần không chán, coi đó là chân lý. Tôi thực sự sợ loại người này, hắn làm lãng phí thời gian của tôi, mà lại tự sát đi sinh mạng của chính mình!
Quần áo
Đối với người Anh, tôi thật sự khâm phục bản lĩnh mặc quần áo của họ. Một người Anh giàu có hoặc giỏi giao tế, mỗi ngày có lẽ phải thay quần áo ba bốn lần. Đi họp, xem đua ngựa, đánh bóng, khiêu vũ... đều phải thay quần áo. Nghe nói: Có người từng vì phiền phức mặc quần áo cởi quần áo mà tự sát. Tôi nghĩ kẻ tự sát này chắc không phải là người Anh. Tính nhẫn nại của người Anh khiến họ không bao giờ cảm thấy chán ghét việc "mặc" và "cởi", càng không khiến họ vì thế mà tự sát.
Tôi không hề phản đối mặc quần áo phải gọn gàng, thậm chí không phản đối quần áo phải xinh xắn đẹp đẽ. Thế nhưng, giả như bắt tôi một ngày thay quần áo mấy lần, tôi cũng sẽ tự sát đấy. Thử nghĩ mà xem, cài cúc cởi cúc, là việc vô vị biết bao! Mà cúc áo lại nhiều như thế, lại bất tiện như thế, lại chẳng lấy gì làm thiện cảm cho lắm, giả như trong một ngày cởi ra rồi lại cài, cài vào rồi lại cởi, cho đến mấy lần như thế, ai mà có thể không cảm thấy chán ghét cuộc đời cho được!
Trong mấy năm kháng chiến, cuộc sống càng ngày càng khổ cực. Đã kháng chiến, thì bắt buộc phải chịu khổ, tôi tuyệt đối không oán trời trách đất. Tiến thêm một bước nữa, nếu như có thể tìm niềm vui trong cái khổ, thì không những có thể không nói lời oán trách, mà còn có thể có được một chút thú vị, chẳng phải tốt hơn sao! Trong bốn thứ phiền toái lớn của đời người là ăn, mặc, ở, đi lại, ăn uống là thứ khó tìm niềm vui trong cái khổ nhất, rễ rau thơm làm sao thơm bằng móng giò kho tàu! Rễ rau làm tôi thiếu máu; "Sư tử đầu" lại khiến tôi cường tráng như sư tử đực!
Ở và đi tuy không đến mức không thể châm chước một chút nào như ăn, nhưng cũng chẳng thể sinh ra niềm vui trong cái khổ thế nào cho được. Thời đại thử tháng sáu ở trong căn phòng giống như lò lửa, hay đứng co một chân chen chúc trên xe buýt, tôi đều muốn rơi nước mắt, hoàn toàn không tìm thấy chút thú vị nào cả.
Chỉ có mặt trận ăn mặc là con người quả thực có thể tìm thấy niềm vui từ trong cái khổ. Sau kháng chiến Thất thất, trốn chạy khỏi nhà, tôi chỉ mang theo một chiếc áo khoác kép cũ và một chiếc áo lông thú rách, trên người mặc một chiếc áo bông cũ. Ba chiếc áo này không đủ dùng cho bốn mùa, cũng không đủ dùng cho mấy năm. Cho nên, đến Trùng Khánh, tôi liền sắm sửa thêm quần áo. Chủ yếu là quân phục vải xám. Đây là một loại quần áo làm bằng loại vải "tự thành đồ cũ", hễ cứ giặt nước là tuột xích ngay lập tức, vĩnh viễn khó coi. Tiên sinh Ngô Tổ Tường gọi nó là loại quần áo làm nhục nhã giới văn nhân. Thế nhưng, loại quần áo này đem lại cho tôi rất nhiều sự tiện lợi — đơn giản là có thể gọi là hưởng thụ! Tôi có thể mặc quần đi ngủ mà không cần phải lo lắng đường li quần có thẳng hay không; đằng nào thì nó cũng vĩnh viễn không bao giờ thẳng nổi. Tôi có thể không cần nhìn chỗ ngồi trước, rồi hãy ngồi xuống; chiếc quần quý giá của tôi không sợ bùn đất làm bẩn, nó vốn dĩ là tự thành đồ cũ. Đi đường trời mưa, tôi không sợ ô tô. Trời nắng có không kích, màu da chuột của quần áo tôi chính là ngụy trang. Loại quần áo này đem lại cho tôi sự thoải mái, cho nên có cảm giác vô cùng thân thiết. Nó giống như vợ chồng già nhiều năm với tôi vậy, hiểu nhau hoàn toàn, không có chút khoảng cách nào cả.
Tôi hy vọng sau khi kháng chiến thắng lợi, vẫn cứ mặc mãi loại quần áo khó nhọc này, chẳng phải vì tiết kiệm tiền, mà vì sự thoải mái.
Đi lại
Bạn bè liên tiếp viết thư hẹn vào thành, tôi vẫn luôn không dám động đậy. Chuyện "đi lại" vào ngày nay, chẳng phải là chuyện vui thú gì cho cam. Nhìn mà xem, từ Bắc Bắc đến Trùng Khánh đầu tiên là phải bỏ ra một nghìn bốn trăm bốn mươi đồng "phí chen chúc". Cái gọi là phí chen chúc ấy chính là bạn phải ra bến xe "đợi", đợi bao nhiêu lâu? Chẳng ai có thể nói cho bạn biết. May mà đợi được xe đến, bạn lại còn phải chen chúc để mua vé, giả như bạn không chen lên được, đó là do sự bất tài của bản thân bạn, đành phải đợi tiếp. May mà vé cũng chen mua được vào tay, bạn liền phải lên xe để chen chúc. Sự chen chúc này mới ghê gớm làm sao! Thứ nhất, bạn phải chứng minh được bản thân quả thực là động vật có xương sống, dù thế nào đi nữa bạn cũng có thể đứng thẳng tắp. Thứ hai, bạn phải chứng minh được trong thuyết tiến hóa, bạn quả thực là do khỉ biến thành, cho nên bây giờ bạn mới dùng cả miệng tay chân, toàn thân căng cứng mà linh hoạt, để tránh bị chen nát thành một đống thịt giống như viên thịt Tứ Hỷ. Thứ ba, bạn phải có "lớp da bảo vệ", đủ để khiến toàn thân bạn không sợ cán ô, khuỷu tay, mũi giày, cửa xe, v.v... chọc, đụng, đâm, móc; nếu không toàn thân bạn sẽ bầm dập khắp nơi. Thứ tư, bạn phải có sự nắm chắc là sẽ không bị trúng nắng phát cảm mạo, phải có bản lĩnh không sợ nhét mũi vào nách có mùi hôi nách mà không thể động đậy... Những điều kiện bạn cần phải chuẩn bị quá nhiều, tất cả đều là vì bạn thích nộp cái khoản phí chen chúc hơn một nghìn bốn trăm đồng ấy!
Tôi bị choáng đầu, hễ chen chúc là có khả năng biến thành loài bò sát, cho nên tôi không dám động đậy.
Hơn nữa, ở Trùng Khánh một tuần, tiêu ít nhất cũng phải năm sáu nghìn đồng; đồng thời, lại còn phải lỡ mất một tuần viết lách; tính toán hai đầu, khiến tôi lạnh cả sống lưng!
Trước kia, một mình tôi lưu vong, một người ăn no là thiên hạ thái bình, cho nên đông chạy tây chạy, hoàn toàn không sợ tốn tiền. Bây giờ, gia đình vợ con ở bên cạnh, hễ há miệng là năm sáu cái miệng cùng lúc xông tới, thế là miệng và lá gan bèn tỷ lệ nghịch hoàn toàn với nhau, miệng càng nhiều, lá gan càng nhỏ!
Hỡi những người dân Trùng Khánh ơi, hãy nghĩ cách phái ô tô đến đón đi, nếu không thì tôi sẽ không đến thăm các vị đâu. Các vị còn phải cho chúng tôi một nghìn đồng tiền tiêu vặt mỗi ngày nữa đấy. Thuốc lá, rượu chè đều không cần cung cấp, tôi đã cai rồi. À, đùa thì đùa thế thôi, nói thật đấy, tôi nhớ nhát các vị biết bao, khát khao được gặp mặt trò chuyện sảng khoái biết bao!
Chó
Chó Trung Quốc e là loài chó đáng thương nhất, khó coi nhất trên thế giới. Chữ "khó coi" ở đây không chỉ giống loài của con chó, mà có mối liên hệ mật thiết với chữ "đáng thương". Bất kể ngoại hình vóc dáng của chó thế nào, chỉ cần nuôi dưỡng cho tốt, thì nó sẽ lớn lên béo múp míp, nhìn vào thấy thuận mắt. Người Trung Quốc nghèo. Con người còn ăn không no, thì chó lại càng khỏi phải bàn. Cho nên, chó Trung Quốc là khó coi nhất; không phải vì nó sinh ra không thể diện, mà là vì nó gầy trơ xương, quanh năm cúp đuôi.
Mỗi khi nhìn thấy những con chó hoang nhỏ bị vứt bỏ trên đường đi tìm phân để ăn, tôi lại muốn rơi nước mắt. Tôi vốn không phải là kẻ thích làm ra vẻ đa sầu đa cảm, động một tí là khóc nhè một trận. Tôi nhìn thấy sự đáng thương của chó con, cũng chính là cảm nhận được sự nghèo khổ của nhân dân. Dân giàu thì chó mèo mới béo.
Người Trung Quốc động một tí là nói: Chúng ta đất rộng vật dày. Nói cách khác chính là, chúng ta không cần phải vội vàng đâu, chúng ta thứ gì cũng có, vĩnh viễn ăn không hết uống không cạn mà! Hừ, xin hãy nhìn lại bầy chó nhà các người đi!
Lại nữa: Chó tuy chẳng được ăn miếng nào (chó ngoại ăn thịt, chó Trung Quốc ăn phân; trong động vật học, nghe nói chó vốn là loài thú ăn thịt), tùy tiện bị người ta đá cho mấy cái, đánh cho mấy gậy, thế mà chúng vẫn cứ như cũ phục vụ cho con người. Mặc cho chúng đói thành da bọc xương, mặc cho chúng vừa bị chủ nhân đá cho mấy cái, chúng vẫn cực kỳ trung thành mà làm tròn trách nhiệm canh cửa giữ nhà. Chó vĩnh viễn không chê chủ nghèo. Loài động vật như thế đương nhiên phải nhận được sự ca ngợi của con người, mà những mỹ từ như trung thành, nghĩa khí, an bần, dũng cảm, vơ... đều nên quy cho loài chó. Thế nhưng, tôi không biết tại sao người Trung Quốc lại không phân biệt trắng đen mà gọi Hán gian và tiểu nhân là chó săn, cứ làm như chó là loài động vật không trung thành không nghĩa khí vậy. Tôi bất bình thay cho loài chó!
Mèo mới là thứ ham ăn biếng làm, có thịt thì đến, không có thức ăn thì đi. Nô tài ngoại bang và tiểu nhân đương nhiên mới phải gọi là "mèo săn".
Hoặc giả là vì tính khí của chó rất tốt, không ngạo mạn giống như mèo, cho nên người Trung Quốc mới không nói "mèo săn" mà nói "chó săn"? Giả như quả thực là như thế, thì tôi lại cảm thấy con người có phần "bắt nạt kẻ yếu, sợ kẻ mạnh" rồi đấy!
Tuy nhiên, có lẽ có một loại chó, tên học thuật gọi là "chó săn"; điều đó thì tôi vẫn chưa rõ lắm.
Mũ
Sau kháng chiến Thất thất, lúc trốn chạy khỏi nhà, quần áo của tôi tuy toàn là đồ cũ, mà một chiếc mũ nỉ lại là đồ mới. Đó là chiếc mua ở Tế Nam vào mùa thu tốn bốn đồng tiền.
Năm thứ hai mươi tám đi theo đoàn súy lao đến Hoa Bắc, trong sa mạc, một trận cuồng phong đã thổi bay chiếc mũ nỉ đó đi, tôi liền biến thành kẻ không có mũ. Giả như tôi đang ở Tứ Xuyên, tôi sẽ không vội vàng đi mua một chiếc khác — lúc đó vật giá đã bắt đầu muốn chắp cánh bay lên rồi. Thế nhưng, tôi đang ở phương bắc, trời đã thường xuyên có tuyết rơi, tôi không thể một ngày không có mũ. Cho nên, ở Ninh Hạ, tôi đã tốn sáu đồng tiền để mua một chiếc mũ nỉ. Trước chiến tranh, nó đường đường chính chính đáng giá sáu hào tiền. Đây là một chiếc mũ rất bướng bỉnh. Nó không có màu sắc nhất định, giống xám mà không phải xám, giống tím mà không phải tím, giống hồng đất mà không phải hồng đất, dưới ánh mặt trời, nó có vẻ hơi đỏ lên, ở chỗ tối lại giống như có chút sắc xanh. Tôi chỉ có thể dùng từ "ngũ quang thập sắc" để miêu tả nó, thì mới gọi là hơi tương đối. Nó là mũ nỉ, thế nhưng hoàn toàn không có chút ý vị nỉ nào cả. Tôi nhớ vải nỉ là mềm mại, nhưng chiếc mũ này lại vô cùng cứng nhắc, dùng ngón tay búng một cái, nó kêu coong coong. Loại nỉ cứng không biết sản xuất từ đâu này sẽ hằn lên trán tôi một đường rãnh nhỏ, khiến tôi vô cùng khó chịu; tôi phải liên tục tháo mũ ra, để cho đầu óc được nghỉ ngơi một chút! Đến khi bị dính mưa, nó hoàn toàn mất đi tính nỉ, mà biến thành cốt thép xi măng rồi. Cho nên, sau khi trở về Trùng Khánh, hễ không bắt buộc phải đội thì tôi tuyệt đối không đội; hễ nhìn thấy nó là tôi lại thấy hơi sợ.
Bởi vì sợ nó, cho nên trong lúc đang chém gió với bạn bè ở quán trà Bạch Tượng Nhạ, tôi lại mua một chiếc mũ len dệt. Chiếc mũ này quả thực là mềm, mềm đến mức có thể gấp lại được, tôi vô cùng vui mừng.
Không may, niềm vui này lại đoản mệnh. Chỉ đội được nửa tiếng, đầu tôi đã giống như bốc hỏa, ngứa ngáy vô cùng. Hóa ra nó được dệt bằng lông trâu rừng. Nó khiến trán nóng toát mồ hôi, rồi dùng những sợi lông rất cứng đó đâm vào những lỗ chân lông đang mở ra! Đây không phải là đội mũ, mà là chịu hình phạt!
Bỏ chiếc mũ lông trâu rừng này xuống, tôi đành phải đội chiếc mũ nỉ bằng cốt thép xi măng kia. Trải qua mưa dội, mồ hôi ngấm, gió thổi, nắng phơi, đến năm nay, chiếc mũ nỉ cứng này chẳng những không có màu sắc nhất định, mà cũng chẳng có kiểu dáng nhất định nữa — thế nhưng vĩnh viễn không đẹp mắt. Mỗi khi đội nó lên, tôi đều né tránh gương; tôi biết rằng hễ mình nhìn thấy nó thì nhất định sẽ có cảm giác nhục nhã giới văn nhân!
Mấy hôm trước, đã tốn một trăm rưỡi đồng để lộn lại chiếc mũ nỉ. Màu sắc của nó vậy mà lại có xu hướng cố định, toàn bộ đều chuyển sang màu đỏ. Kiểu dáng của nó cũng vì cứng hơn một chút mà tạm thời có được chỗ quy tụ, nó quả thực có chút dáng dấp của chiếc mũ rồi! Thế nhưng nó lại càng cứng hơn nữa, không cẩn thận, vành mũ va vào cửa hoặc vật cứng, cứng chọi cứng, trước mắt tôi liền tóe ra hoa lửa! Cứ đợi đấy, đợi đến ngày kháng chiến thắng lợi, đầu tiên tôi sẽ dùng kéo cắt vụn nó ra, xem nó còn cứng được nữa hay không!
Hôm qua
Hôm qua trọn cả một ngày không vui. Cứ mưa hoãi, cứ mưa hoài, làm như muốn làm ướt sũng cả lòng người đến nơi vậy!
Có người đến hỏi chạy đi đâu? Đáp rằng: Sông Gia Lăng không có nắp. Nhà hàng xóm gả con gái. Cô con gái khoảng hai mươi hai, hai mươi ba tuổi, nhìn không đến nỗi nào. Có một chiếc kiệu đến, cô ấy bị lôi ra từ trong nhà, đặt vào trong kiệu; phu kiệu nhấc lên là đi. Cô ấy lớn tiếng khóc. Không có chiêng trống. Chiếc kiệu cứ thế vừa khóc vừa đi. Xem xong, tôi nhớ lại hồi nhỏ mua chim ở chợ chim. Người buôn chim bắt chim từ trong lồng lớn ra, thả vào lồng nhỏ của tôi, con chim kêu réo chói tai.
Chó sói vàng ban đêm ngoạm mất con gà mái hoa. Trưa nay, lũ trẻ tìm thấy con gà mái ở sau sườn núi. Cổ bị cắn nát, chỗ khác đều vẫn ổn. Chúng chủ trương làm thịt hầm ăn. Tôi không ngăn cản chúng. Thời buổi loạn lạc, con gà cũng đáng phải chết hai lần!
Đầu cứ choáng váng. Một người bạn đến, lại hỏi: "Sao không đi tiêm mũi bổ trợ?" Tôi cười mà không đáp, trong lòng vô cùng tức giận.
Đang viết bản thảo, bạn đến. Tôi không tiện để anh ấy ngồi. Anh ấy ngại không ngồi xuống, lại ngại không thể lập tức rời đi. Người Trung Quốc luôn quá mức khách sáo.
Bạn bè viết thư báo người nọ thế này, việc nọ thế kia, liền đáp rằng: "Mọi người chịu mở rộng tâm can ra một chút, không vì mọi việc không hoàn toàn vừa ý mình mà lập tức quy kết là việc ác, thì rắc rối trên đời này có thể giảm đi một nửa!" Sau khi gửi thư, trong lòng vẫn không vui.
Tiểu thuyết dài viết càng ngày càng không ra gì, mà người đòi bản thảo ngắn thì lại nhiều, vô cùng phiền muộn!
Buổi tối trong phòng lạnh lẽo ít nói chuyện, lại đã cai thuốc lá, ngẩn ngơ ngồi buồn chán, tám giờ đã đi ngủ. Đây là một ngày đáng để ghi lại — không có lấy một chuyện vừa lòng! Vào những ngày thế này, đến cả một câu nói hay ho cũng không viết nổi! Tại sao chúng ta không có những tác phẩm vĩ đại cơ chứ? Hừ, ai mà biết được!
Hai, Thơ cổ và bệnh thiếu máu
Mùa sương mù lại đến, hội hồi giáo mời tôi và tiên sinh Tống Chi Đích cùng viết kịch nói lấy chủ đề hồi giáo. Thế là chúng tôi viết bộ 《Quốc gia chí thượng》. Kịch bản này, ở Trùng Khánh, Thành Đô, Côn Minh, Đại Lý, Hồng Kông, Quế Lâm, Lan Châu, Ân Thi, đều từng được biểu diễn. Nó là một tác phẩm thành công trong văn nghệ kháng chiến. Nhờ viết kịch bản này, tôi đã quen biết rất nhiều bạn bè hồi giáo. Có bạn bè, thì không sợ nghèo. Tôi nghèo, cuộc sống của tôi không ổn định, nhưng tôi không cô đơn.
Mùa đông năm thứ hai mươi chín, vì vội viết kịch bản 《Mặt tử vấn đề》, tôi bắt đầu mắc bệnh chóng mặt. Cuộc sống khổ cực, dinh dưỡng không đủ, lại thêm thích uống đôi chén rượu, thế là mắc bệnh thiếu máu. Thiếu máu gặp phải làm việc cật lực, liền mắc bệnh chóng mặt — hễ cúi đầu là trời đất quay cuồng, đành phải nằm nghỉ ngơi. Căn bệnh này, cho đến nay vẫn chưa khỏi, mỗi năm nhất định tái phát một hai lần. Bệnh vừa tới, tức là phải ngã bệnh nằm liệt giường, công việc hoàn toàn đình trệ! Sót ruột, nhưng hoàn toàn không có cách nào. Có người nói, tác phẩm của tôi không còn hay như trước thời chiến nữa. Tôi không phủ nhận. Thử nghĩ mà xem, trong kháng chiến, tôi lang thang khắp nơi, không có chỗ ở cố định, không có bữa cơm tử tế, hơn nữa lúc nào cũng có nguy cơ ngã quất, tôi làm sao có thể viết ra được những thứ ngọc thớt từng chữ một cơ chứ?
Trong hai năm qua, có hai việc dường như đã chiếm vị trí trong cuộc sống của tôi: Một việc là mùa hè nhất định làm vài bài thơ cổ, một việc là mùa đông nhất định mắc bệnh chóng mặt —
Đối với thơ cổ, tôi vốn không bỏ ra nhiều công sức, cho nên không đến lúc cực kỳ thảnh thơi thì quyết định không động đến nó. Cái gọi là "cực kỳ thảnh thơi" ấy, là loại trừ cả thời gian đi chơi núi ngắm cảnh, bởi vì du ngoạn giữa chốn sơn thủy, chân tay phải cử động, mắt phải nhìn, trong lòng phải thưởng ngoạn, tuy không có những việcnặt vặt vây quanh, rốt cuộc cũng không giống như việc nằm cao ngẩng đầu bên cửa sổ phía bắc đến cả giấc mơ cũng làm biếng. Vả lại, núi non sông ngòi hùng vĩ cùng danh lam thắng cảnh di tích lịch sử, đã bị người xưa tán dương không biết bao nhiêu lần, thêm vào một hai bài thơ không giống ai của bản thân, chỉ là múa rìu qua mắt thợ mà thôi, hoàn toàn có thể không cần vẽ vời thêm chuyện. Đến khi trong lòng thực sự có cảm xúc mà hứng thơ dâng trào, tôi cũng là đi gọt giũa mấy dòng thơ bạch thoại, cho dù không thể nói ra điều mà người trước chưa từng nói, rốt cuộc về mặt hình thức về mặt ngôn ngữ vẫn có thể không rơi vào lối cũ, viết lên giấy hoặc trên vách bùn của quán điếm ngoài đồng ít nhiều cũng có chút hương vị khác lạ. Cứ như thế đến cả giữa chốn sơn thủy mà cũng không làm thơ lớn thơ cổ, tay và tim liền không có cách nào không ngày một cùn lụt, dần dần có lẽ đến cả bằng trắc cũng phân biệt không rõ nữa vậy.
Thế nhưng, trong hai năm qua, tôi dường như có thêm một "mùa thơ cổ". Đó là vào mùa hè. Hai năm nay, cơ thể lúc nào cũng hay phát sinh trục trặc, chẳng biết lúc nào thì chết máy; cho nên hễ bước vào mùa hè là lại đến vùng quê để ở, nhằm tránh sự bận rộn hỗn tạp của thành phố, may ra có thể dưỡng tâm. Vùng quê Tứ Xuyên, không giống như những ngôi làng ở phương bắc có hai ba trăm hộ dân sống quây quần một chỗ, mà chỉ có dăm ba hộ gia đình, đến một tiệm bán rượu nhỏ cũng không tìm nổi. Phải đi chợ phiên, mới mua được lạc nhân, mà chỗ họp chợ thường là cách đó mười dặm. Đi thăm bạn bè, cũng thường phải đi mười tám dặm. Nam nữ nông dân đều có công việc và cuộc sống của riêng họ, thế nhưng người ngoài không chen tay vào được: Nhìn họ cấy lúa, chăn trâu, làm cỏ, trồng rau, cười đùa, chẳng qua chỉ là "nhìn" mà thôi. Thỉnh thoảng, từ sáng đến tối chẳng có chỗ nào để nói một câu! Đáng lẽ ra, trong hoàn cảnh này, thì nên vùi đầu viết lách, cửa không ra khỏi. Nhưng không được. Tôi là đến để dưỡng tâm, chứ không phải đến để liều mạng. Cho dù ngày nào cũng phải làm việc, thì cũng bắt buộc phải có một giới hạn nhất định, một ngày chỉ viết, ví dụ như, một nghìn chữ; không dám tham lam quá nhiều. Thế như thế, viết xong một nghìn chữ hoặc năm trăm chữ này rồi, thì trong lòng không vướng bận chuyện gì, chỉ đợi mặt trời lặn là đi ngủ. Đến ban đêm, đến cả một con ma cũng chẳng nhìn thấy. Vào thời điểm này, tôi quả thực là "cực kỳ" thảnh thơi.
Con người là một sinh vật kỳ lạ, quá bận rộn thì không tốt, quá thảnh thơi cũng chẳng hay ho gì. Khi tôi hoàn toàn không có việc gì làm, cơ thể tuy thảnh thơi, nhưng đại cục thì không thể yên tĩnh như hòn đá được. Sơn thủy trúc thụ và cỏ xá miếu đình trước mắt cứ như đang ép tôi phải nói ra điều gì đó; khi tôi chưa có bất kỳ biểu hiện cụ thể nào, trong miệng tôi đã bắt đầu ư ử ngâm nga. Ngâm nga không phải là ca khúc hay bài văn, mà là một loại thơ có nhịp điệu mà không có chữ. Tôi không thể dừng lại ở đây, cứ ngâm nga ngâm nga thì không kìm được lại đi suy nghĩ một chút từ ngữ, để bổ sung cho cái nhịp điệu trống rỗng đó; kết quả, liền thành thơ, thơ cổ. Mùa hè năm ngoái tôi làm hơn mười bài, có bài khá hay, cũng có bài hoàn toàn vứt đi được. Mùa hè năm nay, lại làm hơn mười bài, hầu như chẳng có bài nào ra hồn cả. Tôi chỉ ngâm nga như thế, ngâm ra chữ thì viết lên giấy, chứ không nhíu mày đi châm chước, bởi vì đây vốn là sự ngẫu hứng nhất thời, đủ để bản thân ngâm nga chơi đùa cho mình mãn nguyện, cho nên không cần phải tốn công sức làm gì. Xin chép lại bốn bài thơ ở nhà quê, vốn không có ý định "đây là mẫu vật", chẳng qua cũng xem như là một chút dấu vết vi vông trong cuộc sống mà thôi:
Gió lùa nhà tranh hè tựa thu, ngày dài bóng trúc dẫn thanh u.
Rừng cây trước núi tầng tầng ẩn, rạch nước sau mưa chỗ chỗ trôi.
Chợt được thơ mới ghi chữ nhỏ, mỗi lần mua thiếu rượu thôn ướp mùa thu nhàn;
Trung niên thích tĩnh không hẳn là lười, ngồi đợi tiếng cuốc kêu lúc nửa đêm dứt.
Nửa đời già không quan chức quả là chuyện sướng vui, văn chương làm mệnh rượu làm hồn.
Tình sâu mỗi nhìn hoa mãi đẹp, say mờ chỉ biết thơ tối cao!
Gió đưa mưa đến ngâm bên bờ liễu, khách mượn sách đi khép cửa tre.
Bướm Trang Sinh vốn là trò đùa, nhà tranh đèn cô đơn soi vết mộng.
Trung niên không hy vọng quay về tuổi trẻ, đành làm kẻ lãng tử giang hồ;
Nghèo không thẹn lòng mày không khóa, tiền nhiều mua rượu bạn bè thân.
Văn kinh người tục ngàn cân quý, thơ viết tình uơ nửa ngày tân,
Nếu cho thiên hạ thái bình cá gạo rẻ, càn khôn làm nhà đặt thân nhàn.
Trải đời nay đã năm chín tuổi, nguyện nếm vị chết lười tu tiên.
Một mặt khổ khinh bỉ vẫn cười, nửa đời khờ dại say rồi ngủ.
Mỗi khi đến lúc gian nguy thơ vào Thục, hơi biết ly loạn mệnh do trời;
Nếu phải rơi lệ chịu thêm tội, dám mong kiếp sau thay chim đỗ quyên! —
Mùa hè, có thể sống ở vùng quê có rừng trúc, uống hai chén bạch càn, ngâm vài câu thơ cổ, dù thế nào đi nữa, suy cho cùng cũng nói là qua được. Hễ đến mùa đông, trong hai năm qua, thì lại không lạc quan như thế này nữa. Mùa đông, tôi luôn sống trong thành phố. Người đông, không khí kém, ăn uống kém, một mặt phải viết văn kiếm tiền, một mặt còn phải giải quyết những việc mọi người ủy thác; thế là, từ bận rộn mà mệt mỏi, từ mệt mỏi mà sinh bệnh; một ít chất dinh dưỡng của gạo bình giá rõ ràng là không đủ để chống đỡ cho cỗ thể xác vốn dĩ chẳng cường tráng gì này. Hễ đổ bệnh, mọi việc đình trệ; dùng uống thuốc và nằm nghỉ thay cho việc viết lách và bôn ba. Chẳng cần phải lo lắng tức giận đâu, ma bệnh quyết tâm giày vò con người, hoàn toàn không sợ chúng ta hù dọa và uy hiếp nó đâu. Bệnh tật, nói một cách khách quan, sẽ khiến con người có thêm chút công phu dưỡng khí. Nó dùng sự giày vò, đau đớn, khiêu khích bạn, áp bức bạn; bạn ngàn vạn lần đừng tức giận, đừng nổi can hỏa, kiểu đó thì bệnh sẽ từ nhỏ hóa lớn, từ lớn hóa nặng, thậm chí mang theo sinh mạng của bạn mà khải hoàn trở về. Tốt nhất, là không kháng cự, thuận theo tự nhiên, khiến nó chẳng thể làm gì được. Chừng nào nó thẹn thùng rút lui, thì bạn đã chiến thắng rồi. Cứ như thế, tôi luôn chầm chậm lừa phỉnh ma bệnh đi mất; phần lớn đã là mùa xuân rồi. Xuân tàn hè tới, tôi lại về quê, cẩn trọng giữ gìn, thử bước đi từng bước, ngày ngày viết một chút bài văn; rảnh rỗi không có việc gì làm thì ngâm nga một nửa bài thơ.
Ba, Tứ đại giai không
Sau kháng chiến "Thất thất", tôi trốn chạy khỏi Tế Nam. Bắc Bình lại bị lũ quỷ chiếm đóng giống như năm Canh Tý vậy. Thế nhưng đứa con út mà người mẹ ngày đêm nhung nhớ lại chạy đến vùng Tây Nam. Mẹ nhung nhớ tôi thế nào, tôi có thể tưởng tượng ra được, thế nhưng tôi không thể quay về. Mỗi khi nhận được thư nhà, tôi luôn không dám mở ra đọc ngay, tôi sợ, sợ, sợ có tin tức điềm gở đó. Con người, cho dù sống đến tám mươi, chín mươi tuổi, có mẹ thì ít nhiều vẫn còn chút tính trẻ con. Mất đi từ mẫu thì giống như cành hoa cắm trong bình, mặc dù vẫn có sắc có hương, nhưng lại đã mất đi cái gốc. Người có mẹ, trong lòng là yên định. Tôi sợ, sợ, sợ trong thư nhà mang đến tin tức không tốt, bảo rằng tôi đã là đóa hoa ngọn cỏ mất gốc.
Năm ngoái, tôi tìm hoài trong thư nhà mà không thấy tình hình sinh hoạt hằng ngày của già mẫu. Tôi hoài nghi, sợ hãi. Tôi có thể tưởng tượng ra, nếu có chuyện bất trắc, trong nhà niệm tình tôi lưu vong cô khổ, hoặc không nợ đành lòng nói ra. Sinh nhật của mẹ là vào tháng chín, tôi viết thư chúc thọ vào rằm tháng tám, tính toán sẽ đến nơi trước ngày mừng thọ. Trong thư dặn dò nhất định phải viết rõ chi tiết ngày mừng thọ, khiến tôi không còn hoài nghi nữa. Ngày 26 tháng 12, từ đại hội lao quân văn hóa trở về, tôi nhận được thư nhà. Tôi không dám mở ra đọc. Trước khi đi ngủ, tôi mở bức thư ra, mẹ đã qua đời được một năm rồi!
Mấy ngày liền, tôi không thể làm việc. Bởi vì tôi muốn làm nhà văn, cho nên đã làm khổ già mẫu, thế mà bà chưa từng nói ra lấy một câu oán trách. Bà không biết chữ, mỗi khi tôi về nhà, bà luôn mỉm cười hỏi: "Lại viết sách nữa à?" Đây là sự cổ vũ vĩ đại nhất, bà thà chịu khổ, quyết không ngăn cản con trai viết sách!
Sinh mạng là do mẹ ban cho tôi. Tôi có thể lớn khôn thành người, là do mồ hôi và máu của mẹ nuôi dưỡng. Tôi có thể trở thành một người không đến nỗi nào, là do mẹ cảm hóa. Tính cách, thói quen của tôi, là do mẹ truyền lại. Cả đời bà chưa từng hưởng thụ một ngày phúc nào, lúc lâm chung vẫn ăn lương thực thô. Hè! Còn nói gì nữa đây? Đau lòng! Đau lòng!
Tôi đến Thành Đô, gặp lại những người bạn cũ ở Tề Đại. Họ nói: Khu trường sở của Tề Đại ở Tế Nam đã hoàn toàn bị kẻ địch chiếm đóng, mọi thứ của mọi người đều bị cướp sạch sành sanh, đến cả cỏ xanh trong khuôn viên trường cũng bị ngựa địch gặm nham nhở.
Được, ngoài tôi, vợ, con cái, năm sinh mạng ra, chẳng còn gì cả! Mà năm sinh mạng này có thể có đủ áo cơm duy trì, không đến nỗi chết đói hay không, thì vẫn chưa dám chắc chắn mà nói. Mệnh của bọn họ ngắn ngủi thì bọn họ chết; tôi đến số về âm phủ thì tôi chết. Dù thế nào thì cũng không thể vì nghèo đói mà mất đi khí tiết! Vì yêu nước, vì yêu khí tiết, mà nhẫn tâm thêm một chút, e rằng là điều có thể tha thứ được chứ nhỉ?
Đồ vật tiền mặt thì có xá gì đâu? Sau này mua lại kiếm lại là được! Ôi, e rằng trải qua bài học lần này, thì vĩnh viễn sẽ không sắm sửa những thứ đắt tiền ra trò nữa, để tránh việc được mất lo âu, cũng sẽ không tích cóp tiền bạc nữa, cho dù là tiền học phí của con cái đi nữa. Tôi nghĩ, sau khi kháng chiến thắng lợi, có tiền thì đi du lịch, đi biết nhiều hơn về non sông ngòi hùng vĩ trong nước, có lẽ còn có ý nghĩa hơn là mua sắm đồ đạc. Còn về sách vở, tuy là thứ yêu thích nhất, cũng không nên tự mình cất giữ nữa, mà đáng lẽ nên đặt ở trong các thư viện công cộng.