Nhà mẹ đẻ của mẹ ở một ngôi làng nhỏ ngoài cửa Đức Thắng, ngoài thành đất, trên con đường lớn dẫn tới chùa Đại Chung ở Bắc Bình. Trong làng có tất cả bốn, năm hộ gia đình, đều mang họ Mã. Mọi người đều làm chút ít ruộng đất không được màu mỡ cho lắm, nhưng các anh em đồng bối phận với tôi có người đi lính, có người làm thợ mộc, thợ nề, và làm cảnh sát tuần tra. Dù là gia đình làm ruộng, họ lại không nuôi nổi trâu ngựa, những lúc thiếu nhân lực, phụ nữ cũng đành phải xuống đồng làm việc.
Đối với nhà ngoại, tôi chỉ biết chút ít vừa kể trên. Ông ngoại và bà ngoại trông thế nào, thì tôi không biết nữa. Bởi vì họ đã qua đời từ lâu. Còn như hệ thống tộc hoành và lịch sử gia đình xa hơn nữa, thì lại càng không rõ; người nghèo chỉ có thể lo áo cơm trước mắt, nào có thời gian để bàn chuyện vinh quang quá khứ gì; hai chữ gia phả, từ hồi nhỏ tôi hoàn toàn chưa từng nghe đến.
Mẹ sinh ra trong một gia đình làm ruộng, thế nên cần kiệm thành thật, cơ thể cũng khỏe mạnh. Điểm sự thật này lại vô cùng quan trọng, bởi vì giả như tôi không có được một người mẹ như thế này, tôi nghĩ e rằng bản thân mình cũng sẽ bị giảm sút đi rất nhiều.
Mẹ xuất gia (lấy chồng) có lẽ từ rất sớm, tôi không biết lúc mẹ trẻ trông như thế nào. Tôi có ba người anh, bốn người chị, nhưng những người có thể nuôi nấng trưởng thành, chỉ có Đại tỷ, Nhị tỷ, Tam tỷ, Tam ca và tôi. Tôi là con út. Lúc sinh tôi, mẹ đã tuổi bốn mươi mốt, Đại tỷ và Nhị tỷ đều đã đi lấy chồng. Thế nhưng, từ lúc tôi bắt đầu biết nhớ sự việc, cho đến khi mẹ qua đời, tôi vẫn luôn cho rằng vào khoảng thời gian đôi mươi, ba mươi tuổi, mẹ nhất định cũng xinh xắn tuấn tú y như Đại tỷ của tôi. Phải, mẹ đến khoảng năm mươi tuổi vẫn gọn gàng lịch sự như thế, cứ như thể mẹ chưa từng chịu chút khổ cực nào vậy. Vóc dáng mẹ không cao, nhưng vì cử chỉ đường hoàng, nên không hề lộ vẻ thấp bé. Khuôn mặt mẹ dẫu hơi vàng vàng, nhưng bất luận là phát ra chút ánh sáng, hay có phần ảm đạm, thì vẫn luôn vô cùng điềm tĩnh. Có nét mặt này, lại thêm chiếc mũi nhỏ mà đoan chính, cùng đôi con ngươi rất đen rất sáng, không bao giờ liếc xéo ai, bất cứ ai cũng có thể nhận ra mẹ mang một khí chất chính trực, hoàn toàn không có chút tâm địa xấu xa nào. Thoạt nhìn, mẹ dẫu như không có chút sức lực nào, cho đến khi thấy mẹ giặt một mạch ra cả đống quần áo, thì không khó để khẳng định rằng: mặc dù mẹ thường xuyên lo âu, nhưng tuyệt đối không chịu thoái thác trách nhiệm.
Mẹ ngoài việc đi dự đại lễ cưới xin tang ma, rất ít khi ra khỏi cửa. Mẹ thích làm việc nhà một cách ngăn nắp có trật tự. Mẹ biết giặt giũ biết may vá, còn biết cạo đầu cho trẻ con, se mặt cho các nàng dâu mới - dùng sợi tơ nhẹ nhàng se sạch những sợi lông tơ trên mặt, là để sau khi trang điểm, khuôn mặt trông sẽ đặc biệt nhẵn nhụi mịn màng. Thế nhưng, có bữa tình cờ cha đi trực, mà nha môn phát bạc, mẹ đắt buộc phải tự mình đi lãnh. Nhà chúng tôi cách nha môn không xa lắm, nhưng mẹ vẫn tỏ ra căng thẳng, cứ như sắp đi đảo Hải Nam vậy. Lãnh bạc xong (càng ngày chia phân lượng càng nhỏ), tiện thể mẹ đổi lấy tiền mặt ngay trên phố. Hồi đó, cửa hàng bán thuốc lào do người Sơn Tây mở, cửa hàng nến do người Hồi giáo mở, cũng giống như các hiệu bạc và tiệm cầm đồ, đều đổi cả ngân lượng. Mẹ là người không thích so đo từng đồng từng cạo, nhưng chút bạc này lại liên quan đến "đại kế một tháng" trong nhà, thế nên mẹ vừa thẹn thùng vừa kiên quyết hỏi thêm mấy nhà, hy vọng đổi được thêm vài trăm đồng văn.
Đôi khi, sau khi hỏi qua hai nhà, vừa hay bàn bạc hạ giá, mẹ đành công cốc chạy một chuyến, mà lại đổi ít đi vài trăm đồng.
Cầm tiền mặt về nhà, mẹ bắt đầu lo lắng. Nhị tỷ vội vàng rót cho mẹ một bát trà - trà mạn pha bằng ấm đất nhỏ, hay để cạnh miệng lò để giữ ấm, nước trà rất đặc, đôi khi cũng có chút hương thơm. Nhị tỷ lại không dám lên tiếng, sợ làm rối loạn mạch suy nghĩ của mẹ. Nhị tỷ nhẹ nhàng đi ra ngoài, ra ngoài cửa đếm những họa tiết hình chân gà trên bờ tường, ghi nhớ thật chi tiết, để làm tài liệu tham khảo cho mẹ lập dự toán. Mẹ uống trà xong, cởi chiếc áo bào trùm mặc lúc ra phố ném nọ ra, khoanh chân ngồi trên kang. Mẹ vơ lấy mấy đồng tiền đồng dùng làm bàn tính, đồng to đại diện cho một quan, đồng nhỏ đại diện cho một trăm. Mẹ trước tiên tính toán xem nên trả bao nhiêu nợ, miệng lẩm bẩm niệm chú, tay mân mê mấy đồng tiền đồng, sau đó bày ở phía bên trái. Phía bên trái bày xong, nhìn phía bên phải (tiền sinh hoạt hằng ngày) ít quá, liền lại nhẹ nhàng rút từ bên phía trái ra mấy đồng tiền, trong lòng nghĩ: nói những lời hay ý đẹp với tiệm dầu muối thêm chút nữa, biết đâu có thể bớt trả lại mấy đồng. Càng nghĩ càng nghĩ, lòng bàn tay mẹ liền toát mồ hôi, rất nhanh lại bù số tiền đã rút trả về vị trí cũ. Không, mẹ không thích cúi đầu khép nép cầu xin chủ nợ; trả! Trả cho sạch! Thừa nhiều thừa ít, cho dù không thừa một xu, còn hơn là bị đại đồ đệ của chưởng quỹ lớn tiếng quở trách. Cho dù mẹ có bàn bạc với cha tôi - người mang trọng trách bảo vệ hoàng thành, thì ngài cũng chỉ cười khổ một tiếng, hạ giọng nói: Trả nợ trước đã!
Số tiền xếp bên trái nhiều hơn bên phải rất nhiều! Mẹ đã lấm tấm mồ hôi ở mai tóc! Mẹ ngồi ngẩn người, tiến thoái lưỡng nan. Nhìn đống tiền nhỏ trên kang đó, không biết tiêu dùng thế nào, mới có thể chống chọi qua được một tháng này.
Cha mất.
Anh trai chưa đầy mười tuổi, Tam tỷ mười hai, mười ba tuổi, tôi mới một tuổi rưỡi, hoàn toàn trông cậy vào một mình mẹ nuôi nấng. Người chị góa của cha ở cùng chúng tôi, bà hút thuốc phiện, bà thích sờ bài lá, tính khí vô cùng tồi tệ. Vì áo cơm của chúng tôi, mẹ phải đi giặt quần áo thuê, vá víu hoặc may vá quần áo cho người ta. Trong ký ức của tôi, đôi tay của mẹ quanh năm đỏ ửng và hơi sưng lên. Ban ngày, mẹ giặt quần áo, giặt một hai cái chậu men lớn. Mẹ làm việc bao giờ cũng không hề qua loa dẫu chỉ là một chút, ngay cả những chiếc tất vải đen như sắt do những kẻ mổ lợn đưa tới, mẹ cũng giặt cho trắng phau phau. Ban đêm, mẹ cùng Tam tỷ ôm một ngọn đèn dầu, còn phải vá quần áo, cho đến tận nửa đêm. Mẹ quanh năm không được nghỉ ngơi, thế nhưng trong bận rộn mẹ vẫn thu dọn sân nhà và phòng ốc sạch sẽ gọn gàng. Bàn ghế đều là đồ cũ, quồng đồng ở cánh tủ từ lâu đã khuyết thiếu không còn đầy đủ. Thế nhưng đôi tay của mẹ luôn làm cho mặt bàn rách không có chút bụi bặm nào, những mảnh đồng rách nát thì tỏa sáng. Trong sân, mấy chậu lựu và trúc đào do cha để lại, vĩnh viễn sẽ nhận được sự tưới tắm và chăm sóc chu đáo, năm nào mùa hè cũng nở rất nhiều hoa.
Anh hình như chưa từng chơi đùa cùng tôi. Thỉnh thoảng, anh đi học đọc sách; thỉnh thoảng, anh đi học nghề; thỉnh thoảng, anh cũng đi bán những thứ nhỏ nhặt như đậu phộng hoặc quả anh đào. Mẹ ngấn lệ tiễn anh đi, chưa đầy hai ngày, lại ngấn lệ đón anh về. Tôi không hiểu đây đều là những chuyện gì, mà chỉ cảm thấy rất xa cách với anh. Người gắn bó nương tựa vào nhau với mẹ chính là tôi và Tam tỷ. Thế nên, họ làm việc gì, tôi luôn lẽo đẽo đi theo sau. Họ tưới hoa, tôi cũng xách nước phụ giúp; họ quét đất, tôi liền hót rác... Từ đây, tôi học được cách yêu hoa, yêu sự sạch sẽ, giữ trật tự. Những thói quen này cho đến nay vẫn được tôi gìn giữ.
Có khách đến, bất luận trong tay túng quẫn thế nào, mẹ cũng phải nghĩ cách kiếm chút ít đồ để thiết đãi. Cậu và các anh họ thường là tự bỏ tiền mua rượu thịt, điều này khiến mặt mẹ đỏ bừng vì xấu hổ, nhưng sự ân cần hâm rượu làm mì cho họ, lại mang lại cho mẹ chút niềm vui. Gặp lúc nhà người thân bạn bè có việc vui tang ma, mẹ nhất định sẽ giặt chiếc áo dài sạch sẽ tinh tươm, tự mình đi phúng điếu - phần lễ phúng có lẽ chỉ là hai quan tiền nhỏ. Cho đến tận bây giờ, thói quen hiếu khách của tôi vẫn chưa sửa hết, mặc dù cuộc sống gian khổ như thế này, bởi vì những chuyện đã quen nhìn từ thỏ nhỏ thì không dễ gì sửa đổi.
Cô ruột hay nổi cáu. Bà ta chuyên bới lông tìm vết trong trứng gà. Bà ta chính là Diêm Vương trong nhà tôi. Cho đến khi tôi vào trung học, bà ta mới qua đời, thế nhưng tôi chưa từng nhìn thấy mẹ phản kháng. "Chịu khí của mẹ chồng chưa đủ, lại còn không chịu khí của chị chồng nữa ư? Số phận đành chịu vậy thôi!" Mẹ khi không giải thích một chút thì không đủ để xoa dịu người khác, mới nói như thế. Phải, số phận đành chịu vậy thôi. Mẹ sống đến già, nghèo đến già, cực khổ đến già, tất thảy đều là số phận đành chịu vậy. Mẹ là người giỏi chịu thiệt thòi nhất. Giúp đỡ họ hàng láng giềng, mẹ luôn chạy trước: mẹ sẽ tắm gội cho trẻ sơ sinh ba ngày tuổi - những người bạn nghèo có thể nhờ thế mà đỡ tốn một khoản tiền "mời mụ đỡ đẻ" - mẹ biết cạo gió, mẹ biết cạo đầu cho trẻ con, mẹ biết se mặt cho các nàng dâu trẻ... Phàm là những việc mẹ có thể làm, có cầu tất ứng. Thế nhưng cãi nhau đánh nhau, vĩnh viễn không có mặt mẹ. Mẹ thà chịu thiệt chứ không chấp nhứt hờn dỗi. Lúc cô ruột qua đời, mẹ dường như đem tất cả nỗi uất ức cả đời khóc trào ra, khóc mãi cho đến tận nghĩa địa. Không biết từ đâu tới một người cháu họ, lớn tiếng tuyên bố có quyền thừa kế, mẹ liền im thin thít, bảo anh ta khiêng đi những chiếc bàn ghế rách nát đó, hơn nữa còn đem cả con gà mái béo mà cô nuôi tặng luôn cho anh ta.
Thế nhưng, mẹ không hề mềm yếu. Cha mất vào năm Canh Tý náo loạn phong trào "Nghĩa Hòa Đoàn". Liên quân vào thành, lục soát khắp các nhà tìm kiếm tài sản gà vịt, nhà chúng tôi bị lục soát hai lần. Mẹ kéo anh trai và Tam tỷ ngồi sát chân tường, đợi "quỷ sứ" bước vào nhà, cửa ngõ lúc đó đang mở. Hoàng đế chạy rồi, chồng chết rồi, quỷ sứ tới rồi, cả thành ngập tràn máu và lửa đỏ, thế nhưng mẹ không sợ, mẹ muốn dưới lưỡi lê, trong cơn đói kém, bảo vệ các con. Bắc Bình có biết bao nhiêu biến loạn chứ, có lúc binh biến, cả dãy phố bốc cháy ngút trời, những quả cầu lửa rơi vào trong sân nhà chúng tôi. Có lúc nội chiến, cổng thành đóng chặt, tiệm tạp hóa đóng cửa, ngày đêm vang tiếng súng đại bác. Sự hoảng sợ này, sự căng thẳng này, cộng thêm sự trù tính ăn uống của cả nhà, sự lo lắng về sự an toàn của các con, sao lại là thứ mà một người đàn bà góa chồng yếu ớt có thể gánh chịu nổi chứ? Thế nhưng, vào những lúc như thế này, trái tim mẹ cứng rắn lại, mẹ không hoảng hốt không khóc lóc, phải tìm ra cách giải quyết từ trong đường cùng không có cách nào. Nước mắt của mẹ sẽ nuốt ngược vào trong tim! Tính cách mềm mà cứng này, cũng đã truyền sang tôi. Tôi đối với tất cả mọi người và mọi việc, đều giữ thái độ hòa bình, coi việc chịu thiệt thòi là chuyện dĩ nhiên. Thế nhưng, trong đạo lý làm người, tôi có tônجري định và nguyên tắc cơ bản nhất định, việc gì cũng có thể châm chước, nhưng không thể vượt quá ranh giới do chính mình vạch ra. Tôi sợ gặp người lạ, sợ làm việc tạp vụ, sợ xuất đầu lộ diện; thế nhưng đến khi không thể không đi, tôi liền không dám không đi, giống y như mẹ tôi vậy. Từ trường tư thục cho đến tiểu học, cho đến trung học, tôi đã trải qua ít nhất phải có hai mươi giáo viên nhỉ, trong đó có người mang lại ảnh hưởng rất lớn cho tôi, cũng có người hoàn toàn không có ảnh hưởng gì, nhưng người giáo viên thực sự của tôi, người truyền lại tính cách cho tôi, chính là mẹ tôi. Mẹ vốn không biết chữ, thứ mẹ cho tôi là nền giáo dục của sinh mệnh.
Từ sau đó, người nhà chúng tôi đã sống sót qua ngày như thế nào, ngay cả bản thân chúng tôi cũng khó mà nói cho rõ ràng, chỉ kể một chuyện thôi nhé: Cứ mỗi độ mùa hạ mưa bão vào ban đêm, chúng tôi đều phải ngồi đến tận trời sáng, để tránh việc mái nhà bỗng nhiên sụp xuống, cùng nhau chết chùm.
Phải, ngày nào chúng tôi cũng chỉ ăn hai bữa, mỗi bữa chỉ có một món thức ăn - mùa đông chủ yếu là cải thảo, củ cải; mùa hạ là cà tím, đậu đũa. Sủi cảo và mì xốt là thức ăn trong ngày lễ Tết. Trong kịch Kinh cũ, hề thường dùng mì xốt để gây cười, đủ chứng minh là không thường xuyên được ăn. Còn như những người nghèo khổ, giống như nhà tôi, món "rau" ăn kèm vào mùa hạ thường là hành ta trộn muối, mùa đông là cọng cải muối, cho thêm chút dầu ớt.
Trong nhà rất nghèo, thế nên mẹ vừa bước vào mùa đông là nhất định phải tích cực lao động, giặt giũ thuê những đống quần áo to tướng cho người ta, hoặc làm thuê may gấp những chiếc áo dài mới v.v., để kiếm được chút tiền tiêu Tết.
Chị và tôi cũng không thể nhàn rỗi. Chị giúp mẹ giặt giũ, may vá; tôi ở bên cạnh làm chân sai vặt - đưa bàn là, thêm củi, đưa nước nóng và nước lạnh v.v. Tôi cũng kiêm luôn việc cho chó ăn, quét nhà, và thắp hương cho Táo quân. Tôi buộc phải làm thế, để mẹ và chị tranh thủ làm thêm được nhiều việc hơn một chút, tăng thêm thu nhập, may ra vào đêm trừ tịch và mùng một Tết mới được ăn sủi cảo!
Sắp đến cuối năm, công việc đều đã giao đi, chúng tôi lại bận rộn chuẩn bị đón Tết. Thu nhập của chúng tôi có hạn, đương nhiên không thể đón một cái Tết sung túc. Thế nhưng, chúng tôi cũng có những việc bắt buộc phải làm: Ban thờ Táo quân rốt cuộc vẫn phải dán câu đối mới, nhà cửa rốt cuộc vẫn phải tổng vệ sinh một lần, những món phụ kiện đồng không còn đầy đủ trên chiếc bàn rách rốt cuộc vẫn phải lau cho sáng bóng, thịt heo và cải thảo các thứ rốt cuộc cũng phải mua lấy một ít. Nhìn từ góc độ của các đại gia thế phiệt, công việc chuẩn bị của chúng tôi quả thực đơn giản đáng thương. Bản thân chúng tôi lại vô cùng phấn khích.
Đương nhiên chúng tôi phấn khích. Trước tiên là chi phí đón Tết của chúng tôi là do chính mồ hôi nước mắt lao động của chúng tôi kiếm được, vô cùng đứng đắn. Cứ mỗi lần tôi báo cáo với mẹ: Tiệm cầm đồ nhà họ Lưu mổ hai con lợn lớn, hoặc nhà cho vay nặng lãi họ Tôn mời ba cỗ bàn cúng Phật, trông giống như những chiếc tháp nhỏ loại một "mật cúng" (bánh cúng bằng đường), mẹ luôn nói: Sủi cảo nhà mình rau nhiều thịt ít, nhưng lại ngon nhất! Sủi cảo nhà họ Lưu và nhà họ Tôn chắc chắn là nhiều dầu nhiều thịt, vô cùng ngon miệng, nhưng sủi cảo của chúng tôi sẽ khiến cho dạ dày và cõi lòng của chúng tôi cùng lúc thoải mái dễ chịu.
Lao động khiến cho xương cốt người nghèo chúng tôi cứng cáp, có lòng tự tin. Nó khiến cho các con tin rằng: Chỉ cần tay chân không nghỉ ngơi nhàn rỗi, thì sẽ không đi đến đường cùng, hơn nữa còn bước đi một cách vững chãi vang dội.
Mặc dù mẹ cũng mê tín, ngày nào cũng thắp ba nén hương cho Táo quân, thế nhưng đến lúc thực sự không có tiền thắp hương, mẹ sẽ nói với Táo quân: Xin lỗi nhé, hôm nay nhịn đói một bữa, ngày mai con kiếm được tiền sẽ thắp bù sau nhé! Phải, mẹ tự tin có thể kiếm được tiền, khiến cho thần tiên không đến mức phải chịu đói lâu ngày. Tôi thấy đấy, thần Phật hình như ngược lại nên gửi lời cảm ơn, kính cẩn nghiêng mình với mẹ mới phải!
Lớn hơn chút nữa, nhớ có một năm đêm trừ tịch, đại khái là một hai năm trước năm Quang Tự thứ ba mươi, mẹ đón thần ở trong sân, tuyết đã rơi dày hơn một thước. Hương cao được thắp lên, từng bông tuyết rơi từ bầu trời đen kịt xuống, rơi vào vòng tròn ánh lửa, vô cùng trắng xóa, tiếp nối ngay sau đó bay đến gần ngọn lửa, tỏa ra chút ánh vàng, liền tiêu biến ngay; những bông rơi xuống trước vừa tắt, ở phía trên lại tiếp tục rơi xuống rất nhiều, giống như một đóa hoa "Thái Bình" nở ngược. Tôi vẫn còn nhớ điều này. Tôi cũng thực sự cảm nhận được, thần tiên năm đó nhất định là thực sự từ trên trời trở lại nhân gian.