Sự trở lại của Sir Thomas đã tạo ra một thay đổi rõ rệt trong sinh hoạt của gia đình, chưa kể đến vở kịch Lovers’ Vows. Dưới sự cai quản của ông, Mansfield không còn như trước. Một số thành viên trong hội của họ bị cho ra rìa, tinh thần của nhiều người khác thì trĩu nặng—mọi thứ trở nên tẻ nhạt và ảm đạm so với quá khứ—một bữa tiệc gia đình u buồn hiếm khi nào sôi nổi. Việc giao du với nhà mục sứ cũng rất ít ỏi. Sir Thomas, vốn hay thu mình trước các mối xã giao nói chung, lúc này lại càng không mặn mà với bất kỳ cuộc gặp gỡ nào ngoại trừ một hướng duy nhất. Gia đình nhà Rushworth là sự bổ sung duy nhất vào vòng tròn gia đình của chính ông mà ông có thể chủ động mời gọi.
Edmund không hề ngạc nhiên trước tâm trạng ấy của cha mình, và cậu cũng chẳng phàn nàn điều gì ngoài việc nhà Grant bị gạt ra ngoài lề. “Nhưng họ,” cậu nhận xét với Fanny, “có quyền được tham gia. Họ như thuộc về chúng ta; họ dường như là một phần trong chính chúng ta. Em chỉ ước cha tôi ý thức rõ hơn về sự quan tâm hết mực của họ đối với mẹ và các chị em tôi khi ông vắng nhà. Anh sợ họ có thể cảm thấy bản thân bị phớt lờ. Nhưng sự thật là cha tôi hầu như chẳng biết gì về họ. Họ chưa ở đây tròn một năm thì ông đã rời nước Anh. Nếu hiểu rõ họ hơn, ông sẽ trân trọng tình cảm của họ như đúng giá trị của nó; vì thực ra họ chính là mẫu người mà ông rất mến mộ. Đôi khi chúng ta thiếu đi chút sinh khí trong nhà: các chị tôi có vẻ chán nản, và Tom thì rõ ràng không được thoải mái cho lắm. Bác sĩ và bà Grant sẽ làm chúng ta sôi nổi hơn, và khiến buổi tối trôi qua với nhiều niềm vui hơn ngay cả với cha tôi.”
“Anh có nghĩ vậy không?” Fanny nói: “theo ý kiến của tôi, bác tôi sẽ không thích bất kỳ sự thêm thắt nào đâu. Tôi nghĩ bác ấy trân trọng sự tĩnh lặng mà anh vừa nhắc đến, và sự yên bình trong vòng tròn gia đình mới chính là tất cả những gì bác ấy muốn. Và tôi thấy chúng ta cũng chẳng hề nghiêm nghị hơn trước là bao—ý tôi là trước khi bác tôi đi nước ngoài. Theo tôi nhớ thì lúc nào cũng vậy thôi. Chẳng bao giờ có nhiều tiếng cười trước mặt bác ấy; hoặc nếu có khác biệt đi chăng nữa, thì tôi nghĩ cũng không quá mức so với những gì một chuyến đi xa dài ngày thường mang lại lúc ban đầu. Ắt phải có sự ngượng ngùng nào đó; nhưng tôi không thể nhớ có buổi tối nào trước đây của chúng ta từng vui vẻ, ngoại trừ những lúc bác tôi ở thị trấn. Chắc là chẳng có đám thanh niên nào vui nổi khi những người họ kính trọng lại đang có mặt ở nhà cả.”
“Anh tin là em nói đúng, Fanny,” cậu đáp sau một thoáng suy nghĩ. “Anh tin rằng các buổi tối của chúng ta chỉ quay lại đúng với vẻ vốn có của chúng, chứ không phải mang một nét tính cách mới mẻ nào. Sự mới lạ nằm ở chỗ chúng đã từng rất sôi nổi. Thế mà, ấn tượng do chỉ vài tuần lễ mang lại thật sâu sắc làm sao! Anh cứ có cảm giác như thể chúng ta chưa từng sống như thế trước đây bao giờ.”
“Chắc là tôi trầm tính hơn người khác,” Fanny nói. “Các buổi tối đối với tôi chẳng hề dài đằng đẵng chút nào. Tôi rất thích nghe bác tôi kể chuyện về vùng Tây Ấn. Tôi có thể lắng nghe bác ấy suốt cả tiếng đồng hồ. Nó làm tôi thích thú hơn nhiều thứ khác; nhưng suy cho cùng thì tôi không giống người khác, tôi dám chắc là vậy.”
“Sao em lại dám chắc điều đó?” (mỉm cười). “Em muốn có ai đó nói rằng em chỉ khác người ở sự khôn ngoan và kín đáo hơn thôi ư? Nhưng khi nào thì em, hay bất cứ ai, từng nhận được lời khen từ anh nhỉ, Fanny? Hãy đến chỗ cha tôi nếu em muốn được khen ngợi. Ông sẽ làm em thỏa mãn. Cứ hỏi bác cậu xem bác nghĩ gì, và em sẽ nghe đủ mọi lời khen ngợi: và dù chúng chủ yếu có thể hướng về ngoại hình của em đi nữa, em cũng phải chịu đựng thôi, và hãy tin rằng rồi theo thời gian bác ấy cũng sẽ nhìn thấy vẻ đẹp tâm hồn ở em.”
Những lời lẽ ấy quá mới mẻ đối với Fanny khiến cô hoàn toàn lúng túng.
“Bác cậu thấy em rất xinh đẹp, Fanny thân mến—và tóm lại là thế đấy. Bất kỳ ai ngoài anh ra cũng sẽ làm quá lên một chút, và bất kỳ ai ngoài em ra cũng sẽ bực bội vì trước đây mình không được nhìn nhận là xinh đẹp; nhưng sự thật là bác cậu chưa từng trầm trồ về em cho đến tận bây giờ—và bây giờ thì có đấy. Nước da của em đã cải thiện biết bao!—và em đã có thêm rất nhiều nét khả ái!—còn vóc dáng của em—thôi nào, Fanny, đừng quay đi như thế chứ—đó chỉ là một người bác thôi mà. Nếu em không chịu nổi sự ngưỡng mộ từ một người bác, thì rồi em sẽ ra sao đây? Em thực sự phải bắt đầu quen dần với ý nghĩ rằng mình là một người đáng để ngắm nhìn. Em phải tập không bận tâm đến việc mình đang lớn lên thành một người phụ nữ xinh đẹp chứ.”
“Ôi! Đừng nói vậy, đừng nói vậy,” Fanny kêu lên, cô đang bối rối trước nhiều cảm xúc vượt ngoài tầm kiểm soát của anh; nhưng khi thấy cô buồn rầu, anh liền chấm dứt chủ đề đó và chỉ nói thêm với giọng nghiêm túc hơn—
“Bác cậu có thiện cảm với em về mọi mặt; và anh chỉ ước em nói chuyện với bác nhiều hơn. Em là một trong số những người quá ít nói trong buổi quây quần buổi tối.”
“Nhưng tôi có nói chuyện với bác nhiều hơn trước mà. Chắc chắn là có. Chẳng phải anh đã nghe tôi hỏi bác về buôn bán nô lệ tối qua sao?”
“Anh có nghe—và đã hy vọng câu hỏi đó sẽ được nối tiếp bằng những câu khác. Bác cậu hẳn sẽ rất vui nếu được hỏi thêm.”
“Và tôi rất muốn làm thế—nhưng không khí lúc đó lại im lặng đến chết đi được! Và trong khi các anh chị họ của tôi ngồi cạnh mà chẳng nói một lời, hay tỏ ra hứng thú chút nào với đề tài đó, tôi không nỡ—tôi nghĩ làm thế sẽ ra vẻ như tôi đang muốn khoe mẽ bản thân trên lưng họ, bằng cách tỏ ra tò mò và thích thú trước những thông tin mà hẳn bác muốn chính các con gái mình phải cảm nhận được.”
“Cô Crawford đã nói rất đúng về em hôm trước: rằng em dường như sợ bị chú ý và khen ngợi chẳng kém gì những người phụ nữ khác sợ bị lạnh nhạt. Bọn anh đang bàn về em ở nhà mục sứ, và đó là nguyên văn lời cô ấy. Cô ấy có sự nhạy bén tuyệt vời. Anh chẳng biết ai có khả năng phân biệt tính cách người khác giỏi hơn thế. Đối với một người phụ nữ trẻ tuổi thì điều đó thật đáng nể! Cô ấy chắc chắn hiểu em hơn phần lớn những người đã quen biết em ngần ấy năm; và liên quan đến một số người khác, anh có thể nhận ra, qua những lời gợi ý đầy sống động thỉnh thoảng xuất hiện, những lời bộc phát vô tình trong phút chốc, rằng cô ấy có thể định nghĩa chính xác rất nhiều người, nếu như sự tế nhị không ngăn cấm điều đó. Anh tự hỏi cô ấy nghĩ gì về cha tôi! Cô ấy hẳn phải ngưỡng mộ ông như một người đàn ông khôi ngô, với tác phong vô cùng lịch thiệp, đường hoàng, trước sau như một; nhưng có lẽ, vì quá ít khi gặp mặt, sự kiệm lời của ông có phần hơi xa cách chăng. Giả sử họ gặp nhau nhiều hơn, anh chắc chắn họ sẽ quý mến nhau. Ông sẽ thích sự hoạt bát của cô ấy và cô ấy có đủ tài năng để trân trọng bản lĩnh của ông. Anh ước gì họ gặp nhau thường xuyên hơn! Anh mong là cô ấy không cho rằng phía cha tôi có sự ác cảm nào.”
“Cô ấy hẳn phải thừa hiểu sự quý mến mà tất cả mọi người dành cho mình,” Fanny nói với một tiếng thở dài nửa vời, “để mà không có chút lo lắng nào như thế. Và việc Sir Thomas lúc mới về chỉ muốn ở bên gia đình là điều hoàn toàn tự nhiên, nên cô ấy chẳng thể suy diễn điều gì từ chuyện đó. Sau một thời gian ngắn nữa, em dám cá là chúng ta sẽ lại gặp nhau theo cách tương tự, chỉ khác là thời điểm trong năm thôi.”
“Đây là tháng Mười đầu tiên cô ấy trải qua ở vùng quê kể từ khi còn bé. Anh không gọi Tunbridge hay Cheltenham là miền quê; và tháng Mười Một còn là một tháng ảm đạm hơn nhiều, và anh có thể thấy bà Grant đang rất lo lắng không biết cô ấy có thấy Mansfield tẻ nhạt khi mùa đông tới hay không.”
Fanny có thể nói rất nhiều, nhưng tốt hơn là không nói gì cả, và để nguyên không động chạm đến bất kỳ thế mạnh nào của cô Crawford—tài năng, sự hoạt bát, tầm quan trọng, các mối quan hệ của cô ấy—kẻo nó lại lôi cô vào những nhận xét có vẻ không hay ho gì. Thiện cảm của cô Crawford dành cho cô ít nhất cũng đáng được đáp lại bằng sự kiên nhẫn đầy biết ơn, và cô bắt đầu chuyển sang chủ đề khác.
“Ngày mai, hình như bác tôi ăn tối ở Sotherton, cả anh và anh Bertram nữa. Nhà mình sẽ chỉ có vài người thôi. Tôi hy vọng bác tôi sẽ tiếp tục có cảm giác quý mến anh Rushworth.”
“Điều đó là không thể, Fanny. Bác ấy buộc phải bớt quý mến anh ta sau chuyến viếng thăm ngày mai, vì chúng ta sẽ ở bên hắn ta suốt năm tiếng đồng hồ. Anh sẽ phải khiếp sợ sự ngớ ngẩn của ngày hôm đó, nếu như không có một tai họa lớn hơn nhiều chờ đón phía sau—ấn tượng mà nó để lại cho Sir Thomas. Ông ấy không thể tự lừa dối mình lâu hơn nữa. Anh thấy tiếc cho tất cả bọn họ, và sẵn sàng đánh đổi thứ gì đó để Rushworth và Maria chưa từng gặp nhau.”
Thực vậy, ngay ở phương diện này, sự thất vọng đang treo lơ lửng trên đầu Sir Thomas. Không chút thiện chí nào dành cho Mr. Rushworth, không sự kính trọng nào mà Mr. Rushworth dành cho ông, có thể ngăn cản ông sớm nhận ra một phần sự thật—rằng Mr. Rushworth là một thanh niên kém cỏi, dốt nát cả về công việc lẫn sách vở, với những quan điểm nhìn chung mơ hồ, và bản thân hắn dường như cũng chẳng ý thức rõ điều đó.
Ông từng kỳ vọng vào một người con rể hoàn toàn khác; và bắt đầu cảm thấy lo lắng vì Maria, ông cố gắng thấu hiểu tâm trạng của con bé. Chẳng cần quan sát nhiều lắm để nhận ra sự hờ hững chính là trạng thái thuận lợi nhất mà họ có thể có được. Thái độ của cô đối với Mr. Rushworth vừa bất cẩn vừa lạnh nhạt. Cô không thể, và không hề thích hắn. Sir Thomas quyết định sẽ nói chuyện nghiêm túc với con gái. Dù liên minh này có mang lại nhiều lợi ích đến đâu, và cuộc đính ước có diễn ra công khai và lâu dài thế nào đi nữa, hạnh phúc của con bé cũng không thể bị đem ra hy sinh. Mr. Rushworth, có lẽ, đã được chấp nhận sau một thời gian quá ngắn quen biết, và khi đã hiểu rõ hơn về hắn, cô đang cảm thấy hối hận.
Với vẻ thân tình đầy trang nghiêm, Sir Thomas đã nói chuyện với con gái; ông bày tỏ những lo lắng của mình, gặng hỏi mong muốn của cô, van nài cô hãy cởi mở và thành thật, đồng thời đảm bảo rằng mọi phiền toái sẽ được dũng cảm đối mặt, và mối tơ duyên này sẽ hoàn toàn bị hủy bỏ nếu cô cảm thấy bất hạnh với viễn cảnh đó. Ông sẽ đứng ra lo liệu và giải thoát cho cô. Maria đã có giây phút đấu tranh khi lắng nghe, và chỉ đúng một giây phút ấy mà thôi: khi cha cô dứt lời, cô đã có thể đưa ra câu trả lời ngay lập tức, vô cùng quyết đoán và không hề lộ chút bối rối nào. Cô cảm ơn sự quan tâm chu đáo và lòng nhân hậu của người cha, nhưng ông đã hoàn toàn lầm khi cho rằng cô có dù chỉ chút ít mong muốn hủy bỏ hôn ước, hay nhận thấy bất kỳ sự thay đổi nào trong quan điểm hay tình cảm kể từ khi thiết lập nó. Cô dành sự kính trọng cao nhất cho tính cách và bản chất của Mr. Rushworth, và không hề hoài nghi về hạnh phúc của mình khi ở bên hắn.
Sir Thomas cảm thấy thỏa mãn; có lẽ vì quá mừng rỡ khi được thỏa mãn nên ông đã không đẩy sự việc đi xa đến mức mà sự phán đoán của ông có thể mách bảo với người khác. Đó là một mối liên minh mà ông không thể từ bỏ mà không đau đớn; và ông đã tự biện minh như thế này. Mr. Rushworth còn đủ trẻ để có thể tiến bộ. Mr. Rushworth chắc chắn sẽ và phải tiến bộ khi bước vào tầng lớp thượng lưu; và nếu Maria giờ đây có thể nói một cách chắc chắn như vậy về hạnh phúc của mình bên hắn, một lời nói chắc chắn không bị che mờ bởi định kiến hay sự mù quáng của tình yêu, thì cô xứng đáng được tin tưởng. Cảm xúc của cô, có lẽ, không hề sâu sắc; ông chưa bao giờ cho là như vậy; nhưng sự thoải mái của cô vì thế mà không hẳn sẽ kém đi; và nếu cô có thể bỏ qua việc nhìn nhận chồng mình như một nhân vật lãnh đạo, tỏa sáng, thì chắc chắn mọi thứ khác đều nghiêng về phía cô. Một người phụ nữ trẻ ngoan ngoãn, không kết hôn vì tình yêu, nhìn chung sẽ càng gắn bó sâu sắc hơn với gia đình ruột thịt của mình; và khoảng cách gần gũi giữa Sotherton và Mansfield tự nhiên sẽ tạo ra sức cám dỗ lớn nhất, và theo mọi phỏng đoán, sẽ là nguồn cung cấp liên tục những niềm vui êm đềm và trong sáng nhất. Những lý lẽ đại loại như thế cứ quanh quẩn trong đầu Sir Thomas, người đang cảm thấy hạnh phúc vì trút bỏ được những rắc rối đáng ngượng ngùng của một cuộc đoạn tuyệt, những lời đàm tiếu, suy diễn và chỉ trích chắc chắn sẽ đi kèm với nó; hạnh phúc vì nắm chắc được một cuộc hôn nhân sẽ mang lại cho ông thêm biết bao uy tín và sức ảnh hưởng, và vô cùng hạnh phúc khi có thể nghĩ về tính cách của con gái theo hướng có lợi nhất cho mục đích ấy.
Đối với cô, cuộc nói chuyện kết thúc tốt đẹp chẳng kém gì bên phía cha mình. Cô đang ở trong tâm trạng vui mừng vì đã định đoạt số phận của mình một cách không thể quay đầu: rằng cô đã tái cam kết với Sotherton; rằng cô đã an toàn trước viễn cảnh để cho Crawford đắc ý chi phối hành động và phá hủy tương lai của mình; và cô lui về với sự quyết tâm đầy kiêu hãnh, tự nhủ từ nay sẽ phải cư xử thận trọng hơn nữa với Mr. Rushworth để cha cô không còn phải hoài nghi mình thêm lần nào nữa.
Giả sử Sir Thomas ngỏ lời với con gái trong vòng ba bốn ngày đầu tiên sau khi Henry Crawford rời Mansfield, trước khi cảm xúc của cô kịp lắng xuống, trước khi cô từ bỏ mọi hy vọng về anh ta, hay đưa ra quyết định dứt khoát là sẽ chịu đựng đối thủ của anh ta, thì câu trả lời của cô có lẽ đã khác; nhưng sau ba bốn ngày tiếp theo, khi chẳng có sự hồi âm, chẳng có lấy một lá thư, một lời nhắn, không có dấu hiệu nào của một trái tim mềm lòng, không còn hy vọng đạt được lợi ích gì từ sự chia ly, tâm trí cô đã đủ tỉnh táo để tìm kiếm tất cả sự xoa dịu mà lòng kiêu hãnh và sự tự trả thù có thể mang lại.
Henry Crawford đã phá hủy hạnh phúc của cô, nhưng anh ta sẽ không bao giờ biết được điều đó; anh ta cũng đừng hòng tusy tiện tước đoạt danh tiếng, bề ngoài và sự sung túc của cô. Anh ta sẽ không được phép nghĩ rằng cô đang héo mòn vì mong nhớ anh ta trong chốn tĩnh mịch ở Mansfield, mà lại đi chối bỏ Sotherton cùng London, sự độc lập và vinh hoa phú quý vì anh ta. Độc lập là điều cần thiết hơn bao giờ hết; sự thiếu thốn nó tại Mansfield lại càng làm người ta thấm thía hơn. Cô ngày càng ít chịu đựng nổi những sự kìm kẹp mà cha cô áp đặt. Sự tự do vốn có được nhờ sự vắng mặt của ông nay đã trở nên hoàn toàn thiết yếu. Cô phải trốn khỏi ông và Mansfield càng sớm càng tốt, và tìm kiếm sự an ủi cho một tâm hồn tổn thương nơi tiền tài và địa vị, chốn xô bồ và thế gian rộng lớn. Tâm trí cô đã hoàn toàn kiên định và không hề dao động.
Trước những cảm xúc ấy, sự trì hoãn, dù chỉ là trì hoãn để chuẩn bị cho chu đáo, cũng sẽ là một cực hình, và Mr. Rushworth có lẽ còn sốt ruột cho đám cưới hơn cả cô. Trong tất cả các bước chuẩn bị quan trọng về mặt tư tưởng, cô đã hoàn tất: được tôi luyện cho hôn nhân bằng nỗi căm ghét nhà cửa, sự gò bó và tĩnh lặng; bằng sự cay đắng của một mối tình đổ vỡ, và sự khinh miệt dành cho người đàn ông mà cô sắp kết hôn. Mọi thứ khác đều có thể gác lại. Việc sắm sửa xe cộ và nội thất mới có thể đợi cho đến lúc tới London vào mùa xuân, khi gu thẩm mỹ của chính cô được thỏa sức tung hoành.
Khi các nhân vật chính đều đã đồng thuận về mặt này, chẳng mấy chốc người ta nhận ra rằng chỉ vài tuần ngắn ngủi là đủ cho những sắp xếp tiền hôn lễ.
Bà Rushworth đã hoàn toàn sẵn sàng lui về phía sau, nhường chỗ cho người phụ nữ trẻ may mắn mà cậu con trai quý tử của bà đã lựa chọn; và vào đầu tháng Mười Một, bà đã dọn đồ đạc gồm chính mình, người hầu gái, người hầu nam cùng chiếc xe ngựa chầu chực, với phong thái đúng chuẩn của một bà quả phụ quyền quý, chuyển đến Bath, để ở đó khoe khoang về những điều kỳ diệu của Sotherton trong các buổi tiệc tối của mình; tận hưởng chúng một cách trọn vẹn, có lẽ thế, bên bàn đánh bài náo nhiệt chẳng kém gì những gì bà từng có khi đứng ngay tại điền trang đó; và trước giữa tháng ấy, nghi lễ gắn kết Sotherton với một nữ chủ nhân mới đã chính thức diễn ra.
Đó là một đám cưới vô cùng chuẩn mực. Cô dâu ăn mặc rất trang nhã; hai phù dâu đứng ở vị trí khiêm nhường đúng mực; cha cô trao tay cô cho chú rể; mẹ cô đứng tay lăm lăm chai muối hửi, chờ đợi những cơn chấn động tâm lý; dì cô cố gắng nặn ra những giọt nước mắt; và buổi lễ được tiến hành vô cùng trang trọng qua giọng đọc của bác sĩ Grant. Chẳng có điều gì đáng phàn nàn khi sự kiện này trở thành đề tài bàn tán của chòm xóm, ngoại trừ việc chiếc xe ngựa chở cô dâu chú rể cùng Julia từ bậc cửa nhà thờ đến Sotherton lại chính là chiếc xe mui kín mà Mr. Rushworth đã sử dụng suốt một năm trước đó. Trong mọi thứ khác, phép xã giao của ngày hôm ấy hoàn toàn vượt qua mọi sự soi mói khắt khe nhất.
Mọi chuyện đã hoàn tất, và họ đã lên đường. Sir Thomas cảm thấy đúng tâm trạng của một người cha đầy lo lắng, và quả thực đang trải qua phần lớn sự bấn loạn mà vợ ông từng lo sợ cho chính mình, nhưng may mắn thay bà đã tránh được. Bà Norris, vô cùng hạnh phúc khi được góp sức vào các nghi thức trong ngày bằng cách dành trọn thời gian ở tư gia để vực dậy tinh thần của người em gái, và nâng ly chúc sức khỏe cho ông bà Rushworth thêm một hai ly quá chén, tỏ ra vô cùng hân hoan rạng rỡ; bởi vì chính bà là người đã mai mối; chính bà đã làm tất cả mọi thứ; và nhìn vào vẻ tự tin đắc thắng của bà, chẳng ai có thể ngờ rằng bà từng nghe về sự bất hạnh trong hôn nhân nào ở đời, hay có nổi mảy may hiểu biết sâu sắc nào về tính cách của đứa cháu gái được nuôi dạy ngay dưới mắt mình.
Kế hoạch của đôi trẻ là sau vài ngày sẽ khởi hành đi Brighton, và thuê một căn nhà ở đó trong vài tuần. Mọi chốn ăn chơi công cộng đều mới mẻ đối với Maria, và Brighton vào mùa đông cũng náo nhiệt chẳng kém gì mùa hè. Khi sự mới mẻ của những thú vui ở đó phai nhạt, sẽ là lúc chuyển hướng sang một phạm vi rộng lớn hơn ở London.
Julia sẽ đi cùng họ đến Brighton. Kể từ khi sự ganh đua giữa hai chị em chấm dứt, họ đã dần khôi phục lại phần lớn sự hòa hợp trước kia; và ít nhất cũng đủ thân thiết để cả hai cảm thấy vô cùng vui mừng khi được ở bên nhau trong hoàn cảnh như vậy. Có một người bạn đồng hành nào khác ngoài Mr. Rushworth là ưu tiên hàng đầu đối với người vợ mới cưới; và Julia cũng khao khát sự mới lạ và niềm vui chẳng kém gì Maria, dù cô có thể không phải vật lộn qua nhiều chông gai như thế để đạt được chúng, và có phần chịu đựng tốt hơn ở một vị thế phụ thuộc.
Sự rời đi của họ lại tạo ra một thay đổi lớn nữa tại Mansfield, một khoảng trống cần mất một thời gian mới khỏa lấp được. Vòng tròn gia đình trở nên thu hẹp đáng kể; và dẫu cho hai tiểu thư nhà Bertram thời gian gần đây chẳng đóng góp mấy vào sự vui tươi của nơi này, sự vắng mặt của họ vẫn khiến người ta phải chạnh lòng. Ngay cả người mẹ cũng nhớ họ; và huống chi là cô cháu gái có tấm lòng nhân hậu, kẻ cứ lang thang khắp nhà, nghĩ về họ, và trắc ẩn cho họ, bằng một nỗi tiếc nuối đong đầy tình cảm mà vốn dĩ họ chưa bao giờ làm đủ để xứng đáng nhận lấy!
