Nếu các bạn nghĩ những thao túng của Tiến sĩ Muzafer Sherif là hành vi vô nhân đạo thì chúng vẫn chưa là gì khi so sánh với kịch bản được dựng lên 17 năm sau. Xét theo bề ngoài thì Thí nghiệm Nhà tù Stanford và Thí nhiệm Động Robbers có rất nhiều điểm chung. Cả hai đều có 24 người tham gia là nam giới, da trắng, và cả hai đều được thiết kế để chứng minh rằng những người tử tế có thể tự biến thành những người xấu xa.[1] Nhưng Thí nghiệm Nhà tù Stanford đi xa hơn một bước.
Nghiên cứu của Philip Zimbardo không chỉ đáng ngờ mà nó còn là một trò lừa đảo.
Những nghi ngờ của tôi dần xuất hiện khi đọc cuốn sách The Lucifer Effect (tạm dịch: Hiệu ứng Lucifer) của Zimbardo, xuất bản năm 2007. Tôi đã luôn cho rằng đám “cai ngục” của ông ấy trở nên tàn ác theo ý muốn của chính họ. Bản thân Zimbardo cũng tự tuyên bố điều đó hàng trăm lần, trong vô số cuộc phỏng vấn, và trong một cuộc điều trần trước Quốc hội Hoa Kỳ, ông còn khai rằng các cai ngục “ghi ra những quy tắc của chính họ để duy trì pháp luật, trật tự và sự tôn trọng”.[2]
Thế nhưng, ở trang 55 trong cuốn sách của mình, Zimbardo đột nhiên đề cập đến một cuộc gặp gỡ với các cai ngục diễn ra vào thứ Bảy, trước thí nghiệm. Buổi chiều hôm đó, ông ấy nói sơ qua với các cai ngục về vai trò của họ. Những điều ông nói không thể nhầm lẫn được:
Chúng ta có thể tạo ra cảm giác vỡ mộng. Chúng ta có thể tạo ra nỗi sợ hãi trong họ […] Chúng ta sẽ làm thay đổi tính cách của họ bằng nhiều cách. Họ sẽ phải mặc đồng phục, và bất kì ai cũng không được gọi họ bằng tên; họ sẽ có số và chỉ được gọi theo số của họ. Nói chung, những điều cần làm là tạo ra cảm giác bất lực trong bọn họ.[3]
Tôi đã sững sờ khi đọc được những dòng này. Đây là bằng chứng chứng minh cho việc ông ấy đã huấn luyện các cai ngục của mình. Bản thân các cai ngục không hề nảy ra ý tưởng gọi tù nhân theo số, hay đeo kính râm, hay chơi những trò chơi tàn bạo. Đó là những gì họ được yêu cầu phải thực hiện.
Không chỉ vậy, vào ngày thứ Bảy trước khi thí nghiệm bắt đầu, Zimbardo đã nói về “chúng ta” và “bọn họ” cứ như thể ông ấy và các cai ngục ở cùng một đội. Điều đó có nghĩa là những điều sau này ông kể về việc mình bị lẫn sang vai trò giám trị nhà từ khi thí nghiệm đang được tiến hành không thể nào là sự thật. Ngay từ đầu Zimbardo đâ là người điều khiển trò chơi này.
Để hiểu rõ điều này gây nguy hiểm như thế nào cho một nghiên cứu khách quan và độc lập, trước tiên chúng ta cần biết những gì mà các nhà khoa học xã hội gọi là đặc điểm nhu cầu. Đây là những hành vi mà các đối tượng nghiên cứu sẽ thực hiện nếu họ đoán được mục đích của cuộc nghiên cứu, điều này sẽ biến một thí nghiệm khoa học thành một chương trình sản xuất có dàn dựng. Và trong Thí nghiệm Nhà tù Stanford, như một nhà tâm lý học nghiên cứu trình bày, “đặc điểm nhu cầu này được thấy ở khắp mọi nơi”.[4]
Vậy thì, bản thân các cai ngục tin họ được kì vọng để thực hiện điều gì? Có phải họ có thể ngồi đâu đó chơi bài và tán gẫu về thể thao hay gái đẹp? Trong một cuộc phỏng vấn sau này, một sinh viên nói anh ta đã vạch ra từ trước những việc mình sẽ làm: “Tôi đã chuẩn bị một kế hoạch rõ ràng trong đầu và cố gắng thực hiện bằng được, ép chuyện gì đó phải diễn ra, như thế các nhà nghiên cứu mới có việc để làm. Nói cho cùng, họ có thể biết được gì từ những anh chàng ngồi nhàn nhã và coi đây là một câu lạc bộ thể thao ngoài trời cơ chứ?”[5]
Thí nghiệm Nhà tù Stanford không hề bị loại khỏi nội dung các sách giáo khoa sau khi những lời thú nhận tệ hại được đem ra ánh sáng. Tuy nhiên, tệ hơn nữa là vào tháng 7 năm 2013, nhà xã hội học người Pháp Thibault Le Texier tình cờ xem một Hội thảo TED[6] mà Zimbardo tham gia vào năm 2009. Là một nhà làm phim không chuyên, ông lập tức chú ý đến những hình ảnh Zimbardo trình chiếu trên màn hình. Thước phim nguyên bản ghi lại cảnh những sinh viên gào thét. Với cái nhìn thực tế của Le Texier, tư liệu này rất hoàn hảo để thực hiện một bộ phim tài liệu hấp dẫn. Vì vậy ông quyết định nghiên cứu thêm một chút.
Le Texier có một khoản tài trợ từ một quỹ làm phim của Pháp và đặt một chuyến bay đến California. Tại Stanford, ông có hai phát hiện chấn động. Thứ nhất, ông là người đầu tiên tham khảo các lưu trữ của Zimbardo. Điều thứ hai liên quan đến nội dung của các lưu trữ ấy. Thái độ nhiệt tình của Le Texier nhanh chóng nhường chỗ cho sự bối rối và sau đó là mất tinh thần. Cũng như Gina Perry, ông thấy mình bị bao vây bởi hàng chồng tài liệu và bản ghi âm trình bày những gì chung quy lại là một thí nghiệm hoàn toàn khác.
“Phải mất một thời gian tôi mới chấp nhận được rằng có thể tất cả chỉ là giả tạo”, đó là điều Le Texier đã kể với tôi vào mùa thu năm 2018, một năm trước khi phân tích gay gắt của ông xuất hiện trên tờ tạp chí tâm lý học uy tín hàng đầu thế giới, American Psychologist.
Ông nói: “Mới đầu, tôi không muốn tin. Tôi nghĩ: Không, đây là một giáo sư danh tiếng của Đại học Stanford. Chắc mình đã nhầm.”
Nhưng bằng chứng đã nói lên tất cả.
Trước tiên, không phải Zimbardo là người nghĩ ra thí nghiệm mà là một trong những sinh viên đại học của ông ấy, một chàng trai có tên David Jaffe. Trong một bài tập của khóa học, anh và bốn người bạn cùng lớp nghĩ đến việc biến tầng hầm khu kí túc xá của họ thành một nhà tù. Họ tập trung được một nhóm những người bạn sẵn sàng tham gia và đến tháng 5 năm 1971, họ tiến hành thử nghiệm của mình với sáu cai ngục, sáu tù nhân và đích thân Jaffe làm giám thị.
Các cai ngục nghĩ ra những quy định như: tù nhân phải gọi nhau bằng số, tù nhân phải luôn gọi giám thị là “Ngài Sĩ quan Chỉnh huấn”. Vào thứ Hai tiếp theo, khi đang trong lớp học, Jaffe kể về “thí nghiệm” thú vị của mình và những cảm xúc mãnh liệt nó tạo ra cho những người tham gia. Zimbardo bị thuyết phục và ông ấy nghĩ rằng phải đích thân thử chuyện này.
Chỉ có một khía cạnh của nghiên cứu khiến Zimbardo lăn tăn: Liệu ông ấy có thể tìm được các cai ngục đủ tàn bạo hay không? Ai có thể giúp ông ấy moi ra những điều tồi tệ nhất trong con người? Vị giáo sư tâm lý học quyết định thuê chàng sinh viên làm người tư vấn, sau này Jaffe kể: “Tôi được đề nghị gợi ý các chiến thuật dựa trên kinh nghiệm trước đó tôi có được, với tư cách bậc thầy tàn bạo.”[7]
Suốt 40 năm với hàng trăm cuộc phỏng vấn và bài báo, Philip Zimbardo trước sau như một nhất định nói rằng các cai ngục trong Thí nghiệm Nhà tù Stanford không hề nhận chỉ đạo nào cả. Ông quả quyết rằng họ tự nghĩ ra tất cả: các quy định, những hình phạt và các cách sỉ nhục họ thực hiện trên tù nhân. Zimbardo nói về Jaffe như một cai ngục – cũng như những người khác – bị cuốn vào thí nghiệm.
Tất cả đều là sự dối trá, hóa ra 11 trong số 17 quy định là do Jaffe đưa ra. Chính Jaffe soạn một bản nghi thức tiếp đón chi tiết khi các tù nhân đến. Xích chân họ ư? Là ý tưởng của anh ta. Lột sạch quần áo tù nhân? Cũng vậy. Buộc họ trần truồng đứng suốt 15 phút? Vẫn là do Jaffe.
Vào ngày thứ Bảy trước thí nghiệm, Jaffe dành 6 tiếng với các cai ngục khác, giải thích cách họ sử dụng xích và dùi cui sao cho hiệu quả nhất. Anh ta nói với những người trong vai cai ngục: “Tôi có một danh sách những điều các anh cần làm, một số chuyện phải được tiến hành.”[8] Sau khi toàn bộ màn thử thách kết thúc, các cai ngục đồng nghiệp của anh ta khen ngợi anh ta vì “những ý tưởng sáng tạo và vô cùng tàn ác” của anh ta.[9]
Zimbardo cũng góp phần vào trò chơi đầy tàn bạo này. Ông ta vạch ra một lịch trình nghiêm ngặt để khiến các tù nhân ngủ ít nhất có thể, đánh thức họ dậy để điểm danh lúc 2h30 sáng và 6h sáng. Ông ta gợi ý hình thức chống đẩy như một hình phạt dành cho các tù nhân, hoặc nhét cành gai hay cỏ gai vào chăn của họ. Và ông ta nghĩ cần bổ sung thêm cả hình thức biệt giam.
Nếu bạn thắc mắc tại sao Zimbardo phải làm quá nhiều việc phức tạp để kiểm soát thí nghiệm như vậy thì câu trả lời rất đơn giản. Ban đầu, Zimbardo không quan tâm đến các cai ngục. Ban đầu, thí nghiệm của ông ta tập trung vào các tù nhân, ông ta muốn tìm hiểu xem các tù nhân sẽ hành động thế nào khi chịu áp lực lớn. Họ sẽ thấy chán nản đến mức nào? Thất vọng thế nào? Sợ hãi thế nào?
Các cai ngục tự coi mình là các trợ lý nghiên cứu của ông ta, điều này khá hợp lý bởi vì đó là cách Zimbardo đã đối xử với họ. Phản ứng gây sốc của Zimbardo trước cách hành xử tàn bạo của họ, cộng thêm ý tưởng rằng đây là bài học đích thực của thí nghiệm này, đều được tạo ra sau thực tế. Trong suốt thí nghiệm, ông ta và Jaffe ép các cai ngục phải cứng rắn hơn đối với các tù nhân – sau đó còn khiển trách những cai ngục đã không làm những điều đó.
Trong một bản thu âm bị lộ, có thể nghe thấy tiếng Jaffe đang giải thích chiến thuật này với cai ngục “mềm yếu” là John Markus, thúc bách anh ta ngay trong ngày thứ hai phải thực hiện hành động cứng rắn hơn với các tù nhân:
Jaffe: “Nói chung, về cơ bản cậu tử tế và nhân đạo […] nhưng chúng tôi rất muốn cậu tích cực và tham gia vì các cai ngục phải biết rằng tất cả mọi người phải trở thành những gì chúng tôi gọi là một “cai ngục cứng rắn” và cho đến giờ, ừm…”
Markus: “Tôi không quá cứng rắn…”
Jaffe: “Phải. Chà, cậu phải cố gắng học được điều đó.”
Markus: “Tôi không biết điều đó…”
Jaffe: “Cậu phải biết rằng, ý tôi muốn nói cứng rắn có nghĩa là cậu phải quyết liệt và cậu phải hành động, đại loại vậy. Điều đó thật sự quan trọng và cần thiết cho thí nghiệm này…”
Markus: “Xin lỗi, tôi lấy làm rất tiếc […] nếu việc đó hoàn toàn là do tôi quyết định, tôi sẽ không làm gì cả. Tôi sẽ để mọi việc lắng xuống.”[10]
Điều thú vị là ở chỗ hầu hết cai ngục trong Thí nghiệm Nhà tù Stanford vẫn do dự khi áp dụng các chiến thuật “cứng rắn” ngay cả dưới sức ép gia tăng. Hai phần ba số cai ngục từ chối tham gia vào các trò chơi tàn bạo. Một phần ba đối xử tử tế với các tù nhân, Zimbardo và nhóm của ông ta đã rất thất vọng. Một cai ngục xin rút khỏi thí nghiệm vào Chủ Nhật trước khi thí nghiệm bắt đầu, anh ấy nói rằng mình không thể tuân theo các yêu cầu đó.
Hầu hết các đối tượng tham gia vào thí nghiệm bởi vì Zimbardo trả tiền công hậu hĩnh. Họ kiếm được 15 đô la một ngày – tương đương khoảng 100 đô la bây giờ – tuy nhiên họ không được nhận tiền cho tới khi thí nghiệm kết thúc. Các cai ngục và tù nhân đều sợ rằng nếu họ không tuân thủ đúng kịch bản của Zimbardo thì họ sẽ không được trả công.
Nhưng, từng đó tiền cũng chưa đủ hấp dẫn để những tù nhân tham gia đến cùng, có một người thấy chán ngay sau ngày thứ nhất đến mức muốn bỏ cuộc. Đây là tù nhân số 8612, Douglas Korpi, 22 tuổi, người nổi khùng vào ngày thứ hai, anh đã hét lên: “Ý tao là, lạy Chúa! […] Tao không thể chịu hơn được nữa!”[11]. Sự suy sụp của anh ấy nổi bật nhất trong mọi phím tài liệu và trở thành bản ghi âm nổi tiếng nhất của toàn bộ Thí nghiệm Nhà tù Stanford.
Một nhà báo tìm gặp Korpi vào mùa hè năm 2017.[12] Korpi kể với nhà báo rằng việc suy sụp là giả mạo – đóng kịch từ đầu đến cuối. Không phải là ông ấy chưa từng tiết lộ về điều này. Thực tế, ông ấy đã kể với vài người sau khi thí nghiệm kết thúc: chẳng hạn như Zimbardo, người phớt lờ ông ấy, cùng với một nhà làm phim tài liệu, cũng là người đã biên tập cắt bỏ chi tiết ấy khỏi phim của mình.
Douglas Korpi, sau này có bằng tiến sĩ tâm lý học, nói rằng ban đầu ông ấy rất hào hứng khi tham gia vào thí nghiệm. Ngày đầu tiên “thật sự vui,” ông ấy nhớ lại. “Tôi phải la hét, gào thét và hành động một cách điên rồ. Tôi phải hành động như một tù nhân thực sự. Tôi là một diễn viên tốt. Đó là quãng thời gian tuyệt vời.”[13]
Cuộc vui ngắn chẳng tày gang. Khi Korpi kí hợp đồng, anh đinh ninh rằng mình có thể dành thời gian đó để ôn thi, nhưng một khi đã ở sau những chấn song sắt, Zimbardo và các đồng sự không để anh được đụng đến sách vở. Cho nên ngày hôm sau, anh quyết định bỏ cuộc.
Trước sự ngạc nhiên của anh, Zimbardo từ chối. Tù nhân sẽ chỉ được thả nếu họ cho thấy những vấn đề sức khỏe hoặc tâm lý. Vậy là Korpi quyết định giả vờ. Đầu tiên, anh vờ bị đau dạ dày. Khi việc đó không hiệu nghiệm, anh thử bị suy sụp tinh thần: “Ý tao là, lạy Chúa, tao đang hóa điên ở trong này! Chúng mày không biết à? Tao muốn ra ngoài! Chết tiệt! Tao không thể chịu thêm một đêm nữa! Tao không thể chịu hơn được nữa!”[14]
Những tiếng la hét đó đã được cả thế giới biết đến.
Sau thí nghiệm đó, hàng triệu người đã mắc lừa kịch bản khôi hài của đạo diễn Philip Zimbardo.
Một người từng tham gia thí nghiệm với vai trò tù nhân kể lại vào năm 2011: “Điều tệ hại nhất là Zimbardo nhận được rất nhiều sự chú ý suốt 40 năm…”[15] Thậm chí, Zimbardo gửi thước phim từ thí nghiệm của mình tới các đài truyền hình trước cả khi ông ấy phân tích dữ liệu đó. Những năm sau đó, ông ấy nổi lên như nhà tâm lý học danh tiếng nhất thời đại mình, và được thăng chức làm Chủ tịch Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ.[16]
Trong một bộ phim tài liệu được thực hiện vào những năm 1990 về Thí nghiệm Nhà tù Stanford, cai ngục sinh viên Dave Eshelman thắc mắc chuyện gì có thể xảy ra nếu các nhà nghiên cứu không thúc ép cai ngục và Zimbardo thở dài nói: “Chúng ta sẽ chẳng bao giờ biết.”[17]
Hóa ra là chúng ta sẽ biết.
Những gì Eshelman không biết là hai nhà tâm lý học người Anh sẽ đặt nền tảng cho một thí nghiệm thứ hai. Một thí nghiệm được thiết kế để trả lời câu hỏi: Chuyện gì sẽ xảy ra với những người bình thường khi họ mặc bộ đồng phục và bước chân vào một nhà tù?
❀ ❀ ❀
[1] Trong Thí nghiệm Nhà tù Stanford, 12 sinh viên được giao vai tù nhân (chín cộng với ba người thay thế), và 12 người vai lính gác (chín cộng với ba người thay thế).
[2] Blum, “The Lifespan of a Lie”.
[3] Philip Zimbardo, The Lucifer Effect. How Good People Turn Evil (London, 2007), tr. 55.
[4] Peter Gray, “Why Zimbardo’s Prison Experiment Isn’t in My Textbook”, Psychology Today (ngày 19 tháng 10 năm 2013).
[5] Romesh Ratnesar, “The Menace Within”, Stanford Magazine (tháng 7/8 năm 2011).
[6] Chương trình hội thảo, tọa đàm do TED (viết tắt của Technology, Entertainment, Design), một tổ chức truyền thông đại chúng thành lập năm 1984 với khẩu hiệu “những ý tưởng đáng lan tỏa”, thực hiện. TED chuyên tiến hành những hội thảo, trao đổi, thảo luận về nhiều chủ đề khoa học, văn hóa và học thuật.
[7] Dave Jaffe, “Self-perception”, Lưu trữ Nhà tù Stanford, số ST-b09-f40.
[8] “Tape 2” (tháng 14 tháng 8 năm 1971), Stanford Magazine, số ST-bO2-fO2.
[9] A. Cerovina, “Final Prison Study Evaluation” (ngày 20 tháng 8 năm 1971), số ST-bO9-fl5.
[10] “Tape E” (không ngày tháng), số ST-b02-f21,tr. 1-2.
[11] Blum, “The Lifespan of a Lie”.
[12] Blum, “The Lifespan of a Lie”.
[13] Như trên
[14] Như trên
[15] Alastair Leithead, “Stanford prison experiment continues to shock”, BBC (ngày 17 tháng 8 năm 2011).
[16] Suốt nhiều năm, các nhà tâm lý học sử dụng “thí nghiệm” của Zimbardo để kích thích nhiệt tình của sinh viên với lĩnh vực này. Thibault Le Texier nói chuyện với nhiều giảng viên, những người nói rằng họ thích thảo luận về Thí nghiệm Nhà tù Stanford vì ít nhất nó khiến sinh viên rời mắt khỏi điện thoại của họ. Đáp lại câu hỏi của tôi liệu vẫn nên dạy nội dung này trong lớp ngày nay không, Le Texier đáp tỉnh bơ, “Thí nghiệm Stanford là cái nhìn tổng quan rất tốt về mọi sai lầm anh có thể gây ra trong nghiên cứu khoa học”.
[17] Kim Duke và Nick Mirsky, “The Stanford Prison Experiment,” BBC Two (ngày 11 tháng 5 năm 2002). Trích dẫn đầy đủ của Dave Eshelman trong phim tài liệu này là: “Sẽ rất thú vị khi thấy những gì diễn ra nếu tôi không quyết định ép buộc mọi việc. […] Chúng ta sẽ chẳng bao giờ biết.”
