Phải mất một thời gian dài tôi mới hiểu được ý này.
Thời niên thiếu, khi lớn lên ở Hà Lan, tôi hình dung Thế chiến thứ Hai giống như cuộc chiến trong Chúa tể những chiếc nhẫn ở thế kỉ 20 – một trận chiến gay cấn giữa những người hùng can trường và những kẻ phản diện xấu xa. Nhưng Morris Janowitz cho thấy rằng có điều gì đó rất khác đã diễn ra. Ông phát hiện ra rằng, nguồn gốc của những điều xấu xa trong con người không nằm ở những khuynh hướng tàn bạo của những kẻ xấu xa đồi bại, mà ở sự đoàn kết của những chiến binh quả cảm. Thế chiến thứ Hai là một cuộc chiến đấu hào hùng trong đó tình bạn, lòng trung thành, sự đoàn kết – những phẩm chất tốt đẹp nhất của con người – truyền cảm hứng cho hàng triệu người bình thường cùng tạo nên cuộc chiến tranh tồi tệ nhất trong lịch sử.
Nhà tâm lý học Roy Baumeister gọi giả định sai lầm khi cho rằng kẻ thù của chúng ta là những kẻ tàn bạo độc ác là “thần thoại về cái ác thuần túy”. Thực tế, kẻ thù của chúng ta cũng giống chúng ta thôi!
Điều này có thể áp dụng ngay cả với những kẻ khủng bố.
Họ cũng giống như chúng ta, các chuyên gia nhấn mạnh. Dĩ nhiên, sẽ hấp dẫn hơn khi nghĩ rằng những kẻ đánh bom tự sát chắc chắn là giống loài quái vật. Về mặt tâm sinh lý và thần kinh – tất cả họ đều thật điên khùng. Họ là những kẻ tâm thần hay có lẽ họ chưa bao giờ tới trường, hoặc lớn lên trong cảnh đói nghèo khốn khổ – phải có gì đó để lý giải tại sao họ lại khác quá xa so với những người bình thường.
Không phải vậy, các nhà xã hội học nói. Những nhà khoa học dữ liệu của Chủ nghĩa Khắc kỉ đã điền kín hàng dặm các bảng Excel những đặc điểm trong tính cách của những người dám cho bản thân nổ tung, chỉ để đưa ra kết luận rằng, chẳng hề có thứ gọi là “một kẻ khủng bố điển hình”. Những kẻ khủng bố có đủ nhận dạng, từ học thức rất cao đến ít học, từ giàu đến nghèo, ngớ ngẩn đến nghiêm túc, có đạo đến vô thần. Rất ít người mắc bệnh tâm thần hay có một tuổi thơ đau thương. Sau mỗi hành động khủng bố, truyền thông thường cho thấy phản ứng khá sốc của hàng xóm, họ hàng và bạn bè, những người mà khi được hỏi rằng họ có suy nghĩ như thế nào về kẻ đánh bom tự sát. Họ đều nhớ đến kẻ khủng bố đó như là “một người tử tế” hay “thân thiện”.[1]
Nếu những kẻ khủng bố có bất kì một đặc điểm chung nào, các chuyên gia nói, thì đó là họ rất dễ bị ảnh hưởng. Ảnh hưởng bởi những quan điểm của người khác. Ảnh hưởng bởi quyền lực. Họ thèm khát được người khác công nhận và muốn làm điều đúng đắn vì những người thân trong gia đình và bạn bè của họ.[2] “Những kẻ khủng bố không giết người và chết chỉ vì sự nghiệp. Họ giết người và chết vì nhau”, một nhà nhân chủng học người Mỹ nhận xét.[3]
Nói cách khác, những kẻ khủng bố cũng không cực đoan một mình, mà cùng với bạn bè và những người thân yêu. Phần lớn các phần tử khủng bố theo đúng nghĩa đen là “các nhóm anh em ruột thịt”. Các cuộc điều tra đã cho thấy có không ít hơn bốn cặp anh em ruột tham gia các vụ tấn công năm 2001 nhằm vào Tòa tháp Đôi; những kẻ đánh bom trong giải Marathon Boston 2013 là anh em ruột, Salah và Brahim Abdeslam; cả những kẻ chịu trách nhiệm về vụ thảm sát Bataclan ở Paris năm 2015 cũng vậy.[4]
Không có gì khó hiểu trong việc giải thích tại sao những kẻ khủng bố lại hành động cùng nhau: hành động bạo lực tàn bạo là vô cùng đáng sợ. Cũng như các chính trị gia nói nhiều về “những hành động hèn nhát”, trên thực tế cần rất nhiều ý chí và quyết tâm thì mới dám chiến đấu tới chết. “Việc thực hiện hành động liều lĩnh cùng với người mà bạn tin tưởng và yêu quý sẽ dễ dàng hơn hẳn”, một chuyên gia về khủng bố người Tây Ban Nha đã nhận xét như vậy.[5]
Khi những kẻ khủng bố tấn công, truyền thông thường tập trung vào ý thức hệ bệnh hoạn được cho là động lực của cuộc tấn công. Và, dĩ nhiên, ý thức hệ thật sự có ý nghĩa. Nó có ý nghĩa đối với Đức quốc xã, và chắc chắn có ý nghĩa với những thủ lĩnh của các tổ chức khủng bố như Al-Qaeda hay Nhà nước Hồi giáo (IS), nhiều kẻ trong đó được tôi luyện qua quãng thời gian ngấu nghiến các cuốn sách về Hồi giáo cực đoan (như Osama bin Laden là một mọt sách lừng danh).[6]
Tuy nhiên, những nghiên cứu cũng cho thấy rằng với những chiến binh chân đất của các tổ chức này, ý thức hệ đóng một vai trò rất nhỏ bé. Hãy xem hàng nghìn chiến binh Jihad đầu quân tới Syria năm 2013 và 2014. Trong số họ, có tới ba phần tư do người thân và bạn bè tuyển mộ. Theo những phản hồi trong một cuộc thăm dò thông tin IS bị rò rỉ, phần lớn những người đó chẳng biết gì mấy về Tín điều Hồi giáo.[7] Một vài kẻ khôn ngoan thì tìm mua The Koran for Dummies (tạm dịch: Kinh Koran cho kẻ ngốc) trước khi lên đường. Một sĩ quan CIA từng nói: “Với họ, tôn giáo chỉ là ý nghĩ theo sau.”[8]
Điều chúng ta cần hiểu là phần lớn những đối tượng khủng bố này không phải là những kẻ cuồng đạo. Họ là những người bạn thân thiết nhất. Khi sát cánh cùng nhau, họ cảm thấy mình là một phần của điều gì đó lớn lao hơn, và cuối cùng là cuộc đời của họ cũng trở nên có ý nghĩa hơn. Ít nhất thì họ là tác giả đã viết nên thiên anh hùng ca của chính bản thân.
Tuy nhiên, điều này không thể là lý do biện minh cho tội ác của họ. Đó chỉ là một cách giải thích.
❀ ❀ ❀
[1] Amy Chua, Political Tribes. Group Instinct and the Fate of Nations (New York, 2018), tr. 100.
[2] Bond, The Power of Others, tr. 94-5.
[3] Như trên, tr. 88-9.
[4] Benjamin Wallace-Wells, “Terrorists in the Family”, New Yorker (ngày 24 tháng 3 năm 2016).
[5] Donato Paolo Mancini và Jon Sindreu, “Sibling Ties Among Suspected Barcelona Plotters Underline Trend”, Wall street Journal (ngày 25 tháng 8 năm 2017).
[6] Deborah Schurman-Kauflin, “Profiling Terrorist Leaders. Common Characteristics of Terror Leaders”, Psychology Today (ngày 31 tháng 10 năm 2013).
[7] Aya Batrawy, Paisley Dodds và Lori Hinnant, “Leaked Isis Documents Reveal Recruits Have Poor Grasp of Islamic Faith”, Independent (ngày 16 tháng 8 năm 2016).
[8] Như trên.
